I USKP 143/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 2 kwietnia 2025 r.
SSN Ewa Stryczyńska (przewodniczący)
SSN Leszek Bielecki
SSN Jarosław Sobutka (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania J. P.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Tarnowie
o świadczenie rehabilitacyjne,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 2 kwietnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Tarnowie
z dnia 30 października 2023 r., sygn. akt IV Ua 12/23,
oddala skargę kasacyjną.
UZASADNIENIE
Decyzją z 17 listopada 2022 r. (Nr […]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych
Oddział w Tarnowie odmówił J.F. prawa do świadczenia rehabilitacyjnego za okres
od 7 października 2022 r. do 4 stycznia 2023 r. W uzasadnieniu organ rentowy
I USKP 143/24
2
wyjaśnił, że orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 9 listopada 2022 r.
odwołującemu zostało przyznane świadczenie rehabilitacyjne na okres 3 miesięcy, tj.
od 7 października 2022 r. do 4 stycznia 2023 r. Jednakże 9 października 2022 r. J.P.
podjął pracę zarobkową na podstawie umowy zlecenia zawartej z T., o czym nie
poinformował ZUS. Wobec powyższego organ rentowy stwierdził, że nie ma on
prawa do świadczenia rehabilitacyjnego za ww. okres.
Wyrokiem z 4 kwietnia 2023 r. (sygn. akt IVU 7/23) Sąd Rejonowy w Tarnowie
IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie z odwołania J.P. od decyzji
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tarnowie z dnia 17 listopada 2022 r.
Nr […]) przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tarnowie o
świadczenie rehabilitacyjne: oddalił odwołanie. Sąd Rejonowy ustalił, że J.P. pobierał
świadczenie rehabilitacyjne nieprzerwanie od 10 stycznia 2022 r. do 6 października
2022 r. Następnie orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS 9 listopada 2022 r.
odwołującemu zostało przyznane świadczenie rehabilitacyjne na okres 3 miesięcy,
tj. od 7 października 2022 r. do 4 stycznia 2023 r. Następnie J.P. w 9 października
2022 r. zawarł ze spółką T. z siedzibą w K. umowę zlecenia, na podstawie której
zobowiązał się do wykonywania czynności polegających na wykonywaniu usługi jako
kierowca kat. B na rzecz tej spółki i za wynagrodzeniem ustalonym w stawce
godzinowej. Umowa została zawarta na okres 12 miesięcy, tj. od 9 października 2022
r. do 8 października 2023 r. Za rok 2022 ubezpieczony, z tytułu umowy zlecenia,
osiągnął dochód w wysokości 587,04 zł. Zdaniem Sądu Rejonowego w tej sytuacji
niewątpliwie miało miejsce wykonywanie pracy zarobkowej przez odwołującego, na
podstawie umowy zlecenia zawartej od 9 października 2022 r. Skoro więc doszło do
wykonywania działalności zarobkowej i odwołujący osiągnął dochód z tytułu umowy
zlecenia w okresie orzeczonej niezdolności do pracy, doszło zatem do utraty przez
niego prawa do świadczenia rehabilitacyjnego za cały okres objęty orzeczeniem
Lekarza Orzecznika ZUS.
Na skutek apelacji odwołującego, Sąd Okręgowy w Tarnowie IV Wydział Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 30 października 2023 r. (sygn. akt IV Ua
12/23): zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, iż odwołującemu J.P.
przysługuje prawo do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 7 października 2022
r. do 4 stycznia 2023 r. Jak wskazał Sąd Okręgowy w uzasadnieniu swojego
I USKP 143/24
3
stanowiska, apelacja odwołującego okazała się zasadna w części zarzutu
naruszenia przepisu art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach
pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Jak
wynika z uzupełnionego stanu faktycznego w toku postępowania przed Sądem
odwoławczym, praca zarobkowa, którą skarżący miał wykonywać na podstawie
umowy zlecenia z 9 października 2022 r., miała charakter tylko incydentalny.
Odwołujący zrealizował tak naprawdę jeden kurs na podstawie tej umowy, bowiem
kolejny kurs, który miał być realizowany do Wielkopolski, ostatecznie nie został
wykonany przez odwołującego, bowiem zawrócił on z tego kursu do domu, po czym
wydał pojazd wraz z dokumentami przedstawicielom firmy T.. Sąd II instancji wskazał
też, że spór ma charakter wyjątkowy, z uwagi na szczególne okoliczności faktyczne,
które zaistniały w sprawie. Przede wszystkim zaznaczył, że aktywność skarżącego
w celu uzyskania wynagrodzenia na podstawie umowy zlecenia miała charakter
incydentalny, w pełni został zrealizowany tylko jeden kurs i już ta okoliczność
przemawia, aby w przedmiotowej sprawie zastosować prokonstytucyjną wykładnię
przepisu art. 17 ustawy zasiłkowej, bowiem sankcja, jaką przewiduje ten przepis,
byłaby dla skarżącego zbyt dolegliwa. Zaś z drugiej strony jego dochód uzyskany w
wyniku zrealizowania jednego kursu jest znikomy i nie gwarantuje mu nawet
minimum życiowego.
Poza tym, jak zaznaczył Sąd Okręgowy, odwołujący znajdował się wówczas
w sytuacji przymusowej, bowiem wartość egzekwowanego przez wierzycieli
roszczenia w postępowaniu egzekucyjnym wynosiła około 300.000 zł. Można
zrozumieć zatem, że skarżący próbował w ten sposób zarobić środki finansowe na
pokrycie choćby niewielkiej części zadłużenia. Kolejną istotną okolicznością na którą
zwrócił uwagę Sąd II instancji, uzasadniająca prokonsytucyjną wykładnię przepisu
art. 17 ustawy zasiłkowej był fakt, że odwołujący od 2017 nieprzerwanie do chwili
wyrokowania przez Sąd odwoławczy, pozostawał w stałym leczeniu psychiatrycznym
z powodu zaburzeń depresyjnych nawracających, co mogło zaburzyć jego
postrzeganie rzeczywistości w tym również rozumienie przepisów ustawy zasiłkowej
w tym przepisu art. 17 w związku z art. 22 tejże ustawy. W spornym okresie
odwołujący, aż do chwili wydania wyroku przez Sąd odwoławczy, znajdował się w
trakcie terapii uzależnień, w związku z wcześniejszym używaniem narkotyków.
I USKP 143/24
4
Wszystkie wskazane wyżej okoliczności, które zostały ujawnione w toku
postępowania przed Sądem odwoławczym, w jego ocenie w sposób niebudzący
wątpliwości uzasadniają przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie zachodzą
szczególne okoliczności uzasadniają prokonstytucyjną wykładnie przepisu art. 17 w
związku z art. 22 ustawy zasiłkowej i odmowę zastosowania sankcji wynikającej z
tych przepisów.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w Tarnowie do Sądu
Najwyższego złożył organ rentowy, zaskarżając judykat w całości, zarzucając
rozstrzygnięciu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 mającego
w niniejszej sprawie zastosowanie w związku z ar. 22 ustawy z dnia 25 czerwca
1999 r. oświadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i
macierzyństwa, poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji błędne
niezastosowanie oraz uznanie, że w sytuacji zawarcia przez ubezpieczonego nowej
umowy o wykonywanie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu, w oparciu o
którą zobowiązuje się on do wykonywania pracy zarobkowej i pracę tę za
wynagrodzeniem realnie wykonuje, w czasie gdy był on już uprawniony do pobierania
świadczenia rehabilitacyjnego, możliwym jest przyjęcie, że ubezpieczony nie traci
prawa do tego świadczenia, jeżeli uzyskiwane wynagrodzenie nie jest znacznej
wysokości, a sam ubezpieczony znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, osobistej
i zdrowotnej.
W związku z powyższym skarżący organ rentowy wniósł o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania, uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Tarnowie oraz o zasądzenie na
rzecz organu rentowego kosztów postępowania według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna organu rentowego okazała się nieuzasadniona.
Zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w
granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a w granicach zaskarżenia bierze
z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Zwrócić należy uwagę, że w
skardze kasacyjnej podniesiono jedynie jeden zarzut, zarzut naruszenia prawa
I USKP 143/24
5
materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) – t.j. art. 17 ust. 1 w związku z art. 22 ustawy
z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia
społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Oznacza to, że dla oceny trafności
tego zarzutu miarodajny jest ustalony stan faktyczny, będący podstawą wydania
orzeczenia przez Sąd II instancji, a także - wobec braku podstaw do stwierdzenia
nieważności postępowania - związanie Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi,
jako poczynionymi niewadliwe (art. 39813 § 2 k.p.c.).
Spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do rozstrzygnięcia, czy zawarcie
przez J.P. 9 października 2022 r. ze spółką T. z siedzibą w K. umowy zlecenia,
rozpoczęcie realizacji umowy i uzyskanie z tego tytułu wynagrodzenia, należy
traktować jako wykonywanie pracy zarobkowej przez ubezpieczonego, w rozumieniu
przepisu art. 17 ust. 1 w zw. z art. 22 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o
świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i
macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 2780 ze zm.) - co powinno skutkować utratą
przez niego prawa do świadczenia rehabilitacyjnego (tak przyjął Sąd Rejonowy,
akceptując stanowisko zajęte przez organ rentowy). Czy też mamy w tym przypadku
do czynienia z sytuacją wyjątkową, nakazująca zastosowanie prokonstytucyjnej
wykładni przywołanego przepisu prawa materialnego – takie stanowisko zajął Sąd II
instancji.
Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika pogląd, że wymieniona w art. 17
ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie
choroby i macierzyństwa praca zarobkowa, jako negatywna przesłanka prawa do
zasiłku chorobowego, nie może być utożsamiana z każdą aktywnością ludzką,
zmierzającą do osiągnięcia zarobku, realizowana na każdej podstawie prawnej.
W przypadkach sporadycznych, incydentalnych i wymuszonych okolicznościami
przejawów aktywności zawodowej przyjmuje się możliwość wyłączenia stosowania
tego przepisu (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 5 kwietnia 2005 r., I UK 370/04,
OSNP 2005 nr 21, poz. 342; z 12 maja 2005 r., I UK 275/04, OSNP 2006 nr 3-4, poz.
59; z 5 października 2005 r., I UK 44/05, OSNP nr 17-18, poz. 279; z 15 czerwca
2007 r., II UK 223/06, OSNP nr 15-16, poz. 231; z 4 kwietnia 2012 r., II UK 186/11,
LEX nr 1216851 czy z 16 marca 2023 r., III USKP 38/22, Legalis nr 2926295).
I USKP 143/24
6
W szczególnych sytuacjach faktycznych prokonstytucyjna wykładnia przez
sądy ubezpieczeń społecznych art. 17 ust. 1 ustawy może więc prowadzić do
odmowy jego zastosowania ze względu na to, że sankcja, jaką przewiduje, może być
uznana w konkretnym stanie faktycznym za zbyt drastyczną i dolegliwą, a przez to
niesłuszną i niesprawiedliwą - w kontekście rodzaju innego zajęcia zarobkowego
(jego sporadycznego, incydentalnego, wymuszonego okolicznościami charakteru)
lub uzyskanego z tego tytułu dochodu (niewielkich kwot stanowiących
kilkuprocentowy ułamek należnego zasiłku chorobowego). Ocena wykonywania
przez ubezpieczonego pracy zarobkowej w okresie orzeczonej niezdolności do pracy
jest możliwa wówczas, gdy praca ta wykazuje się taką samą lub zbliżoną
aktywnością zawodową, jak w okresach, w których ubezpieczony był zdolny do
prowadzenia działalności (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 stycznia
2024 r., II USK 263/23, Legalis nr 3079003; wyrok Sądu Najwyższego z 30 listopada
2023 r., III USKP 36/23, OSNP 2024 nr 12, poz. 123, str. 108; wyrok Sądu
Najwyższego z 16 marca 2023 r., III USKP 38/22, Legalis nr 2926295).
W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy słusznie uznał, że mamy do
czynienia z sytuacja wyjątkową, a aktywność ubezpieczonego w celu uzyskania
wynagrodzenia, na podstawie umowy zlecenia, miała charakter incydentalny.
Dokonując oceny okoliczności analizowanego przypadku, należy mieć na względzie
cel wprowadzenia prawa do zasiłku chorobowego (analogicznie świadczenia
rehabilitacyjnego). Ryzykiem chronionym poprzez takie świadczenie jest niemożność
wykonywania (kontynuowania lub podjęcia) każdej działalności zarobkowej, zarówno
tej, której wykonywanie dawało tytuł do objęcia ubezpieczeniem, jak i wykonywanej
równolegle z taką działalnością, a ponadto jakiejkolwiek nowej działalności dającej
źródło utrzymania. W sytuacji, kiedy dochodzi do zawarcia epizodycznej umowy,
nawet jeśli jej wykonywanie wiąże się z uzyskaniem dochodu, nie ma podstaw, by
mówić o podjęciu działalności zarobkowej, która zapewniłaby ubezpieczonemu
źródło utrzymania (ubezpieczony uzyskał jednorazowy dochód w wysokości
587,04 zł). Z przywołanego w zarzutach skargi kasacyjnej przepisu materialnego
wyraźnie widać, iż chodzi w nim o takie sytuacje, kiedy pobierający zasiłek
chorobowy (analogicznie świadczenie rehabilitacyjne) prowadzi działalność
zarobkową o charakterze względnie stałym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 maja
I USKP 143/24
7
2024 r., II USKP 42/23, Legalis nr 3076303). Z taką sytuacja nie mamy jednak do
czynienia w niniejszym przypadku. Sąd Okręgowy prawidłowo więc zastosował,
zgodnie z przywołanym wyżej orzecznictwem, prokonstytucyjną wykładnię art. 17
ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie
choroby i macierzyństwa.
Biorąc powyższe pod uwagą Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c.,
orzekł jak w sentencji.
[SOP]
DS
