I USKP 127/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 27 lutego 2025 r.
SSN Dawid Miąsik (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Romualda Spyt
SSN Krzysztof Staryk
w sprawie z odwołania B. K.
przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość emerytury policyjnej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 27 lutego 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z dnia 27 czerwca 2023 r., sygn. akt III AUa 1634/21,
1. oddala skargę kasacyjną,
2. nie obciąża odwołującego się kosztami zastępstwa
procesowego organu rentowego w postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z dnia 22 lipca 2021 r., VII U 1990/20
zmienił zaskarżoną decyzję i zobowiązał Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego
I USKP 127/24
2
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie (organ rentowy) do
przeliczenia emerytury B. K. (ubezpieczony albo odwołujący się) poczynając od dnia
1 października 2017 roku z pominięciem art. 15c w związku z art. 32 ust. 1 punkt 1
ustawy z dnia 16 grudnia 2016 roku o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,
Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego
Biura Antykorupcyjnego, Służby Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej
Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (ustawa zmieniająca).
W sprawie ustalono, że decyzją organu rentowego z 27 czerwca 2017 roku, w
oparciu o art. 15c w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,
Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich
rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 708, obecnie Dz.U. z 2024 r., poz. 242,
ustawa zaopatrzeniowa) oraz otrzymaną z Instytutu Pamięci Narodowej informacją z
25 maja 2017 r., ponownie ustalono wysokość emerytury B. K. od 1 października
2017 r. na kwotę 2069,02 zł brutto. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł B. K..
Za bezsporne Sąd pierwszej instancji uznał następujące okoliczności: B. K. od
1 września 1986 r. pełnił służbę jako inspektor Wydziału III Służby Bezpieczeństwa
Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych N., - od 1 sierpnia 1989 r. jako starszy
inspektor Wydziału III SB WUSW N., - od 1 listopada 1989 r. jako starszy inspektor
Wydziału Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa SB WUSW N.. W okresie od
1 października 1987 r. do 23 czerwca 1988 r. był słuchaczem Wyższej Szkoły
Oficerskiej w Legionowie. 26 lipca 1990 r. Wojewódzka Komisja Kwalifikacyjna
stwierdziła, że ubezpieczony odpowiada wymogom przewidzianym dla
funkcjonariusza lub pracownika MSW określonym w ustawie do pełnienia służby -
podjęcia pracy w Policji. Odwołujący z dniem 1 sierpnia 1990 r. przeszedł do służby
w Wydziale Operacyjno-Rozpoznawczym Komendy Wojewódzkiej Policji w N.,
będąc kolejno: - starszym asystentem Wydziału Operacyjno-Rozpoznawczego KWP
N., - specjalistą Wydziału Operacyjno-Rozpoznawczego KWP N., - specjalistą
Wydziału Kryminalnego KWP N., p.o. Naczelnika Wydziału Kryminalnego KWP N.,
I USKP 127/24
3
- Naczelnikiem Wydziału Kryminalnego KWP N., - delegowanym do polskiej grupy
policyjnej w Siłach Pokojowych ONZ w Bośni i Hercegowinie, - ekspertem Wydziału
Kryminalnego KWP K., ekspertem Wydziału Prezydialnego KWP K., delegowanym
na stanowiska obserwatora Polskiego Kontyngentu Policyjnego w Misji Pokojowej
Obserwatorów Organizacji Narodów Zjednoczonych w Gruzji (UNOMIG), Zastępcą
Komendanta Powiatowego Policji w B..
W okresie służby odwołujący się był wielokrotnie nagradzany, w tym przez
Komendanta Głównego Policji rozkazem z dnia 27 stycznia 1997 roku za udział w
rozpracowaniu grupy przestępczej, która w wyniku włamania skradła z budowy
zapory wodnej w C. ponad 100 kg dynamitu skalnego. Podczas pielgrzymki papieża
w Polsce w dniach od 31 maja do 10 czerwca 1997 r., odwołujący odpowiadał za
zabezpieczenie operacyjne wizyty na terenie ówczesnego województwa
nowosądeckiego. W okresie od 25 lutego 1999 r. do 24 października 2001
odwołujący był delegowany do polskiej grupy policyjnej w Siłach Pokojowych ONZ w
Bośni i Hercegowinie, gdzie przebywał dwukrotnie, zajmując szereg
odpowiedzialnych stanowisk, za co został uhonorowany Medalem UN za służbę w
ramach misji Narodów Zjednoczonych w Bośni i Hercegowinie. Po powrocie z misji
ONZ w Bośni i Hercegowinie odwołujący zajmował się przygotowaniem polskiej
Policji do członkostwa w Unii Europejskiej. Zostały mu powierzone obowiązki
eksperta ds. Integracji Europejskiej w Wydziale Prezydialnym KWP w K.. Z dniem 27
listopada 2003 r. po przejściu postępowania kwalifikacyjnego, odwołujący został
skierowany jako jedyny polski policjant do służby w Gruzji w ramach misji ONZ, gdzie
był zastępcą szefa i szefem międzynarodowego zespołu, któremu podlegali
oficerowie m.in. z Niemiec i Szwajcarii. Od 9 maja 2005 r. do przejścia na emeryturę
z dniem 31 października 2006 r. odwołujący był Zastępca Komendanta Powiatowego
Policji w B.. 22 maja 2002 r. odwołujący został odznaczony Brązową Odznaką
Zasłużony Policjant.
Decyzją z 4 grudnia 2006 r. odwołujący otrzymał policyjną emeryturę.
Orzeczeniem z 1 lutego 2007 r. Wojewódzka Komisja Lekarska Nr 2 Ministerstwa
Spraw Wewnętrznych i Administracji w K. stwierdziła u odwołującego przewlekły
zespół neurasteniczny, nadciśnienie tętnicze, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa.
Decyzją z 15 marca 2007 r. do emerytury doliczono odwołującemu 15% podstawy
I USKP 127/24
4
wymiaru z tytułu inwalidztwa pozostającego w związku ze służbą, emerytura z tytułu
wysługi lat wynosiła 68,43 % podstawy wymiaru. Decyzją Dyrektora Zakładu
Emerytalno- Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w
Warszawie z 9 grudnia 2009 roku, w oparciu o art. 15b w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 1
ustawy zaopatrzeniowej oraz otrzymaną z Instytutu Pamięci Narodowej informacją z
26 października 2009 r., ponownie ustalono wysokość emerytury B. K. od 1 stycznia
2010 r. na kwotę 4374,94 zł brutto. Wyrokiem z 7 lutego 2012 r., Sąd Okręgowy w
Warszawie XIII Wydział Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie B. K. od decyzji
Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i
Administracji w Warszawie z 9 grudnia 2009 roku.
Decyzją waloryzacyjną z 27 lutego 2017 r. określono emeryturę odwołującego
do wypłaty na kwotę 4 405,50 zł. Zaskarżoną decyzją organu rentowego z dnia
27 czerwca 2017 roku, ponownie ustalono wysokość emerytury B. K. od 1
października 2017 r. na kwotę 2069,02 zł brutto. Dla strony pozwanej podstawą do
ponownego obliczenia emerytury stała się informacja IPN z 25 maja 2017 r.
stwierdzająca, że odwołujący w okresie od 1 września 1986 r. do 31 lipca 1990 r.
pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b policyjnej
ustawy emerytalnej.
Sąd Okręgowy ustalił, że w spornym okresie wymienionym w zaświadczeniu
IPN z 25 maja 2017 r., tj. od 1 września 1986 r. do 31 lipca 1990 r. odwołujący
pracował w służbie bezpieczeństwa i został skierowany do III Wydziału
Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych. Pierwsze 3 lata był to okres
przygotowawczy. Odwołujący był w tym czasie przygotowywany do czynności
operacyjnych i analitycznych. Czynnościami operacyjnymi było zbieranie informacji,
a czynnościami analitycznymi było analizowanie najważniejszych informacji.
Sąd Okręgowy zważył, że odwołanie zasługiwało na uwzględnienie.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Okręgowy wskazał, że w aktach IPN nie ma
informacji, aby działalność odwołującego w okresie służby w milicji faktycznie
polegała na zwalczaniu opozycji demokratycznej, związków zawodowych,
stowarzyszeń, kościołów i związków wyznaniowych, łamaniu prawa do wolności
słowa i zgromadzeń, gwałceniu prawa do życia, wolności, własności i
bezpieczeństwa obywateli. Odwołującemu nie udowodniono w niniejszym procesie,
I USKP 127/24
5
aby dopuścił się jakichkolwiek naruszeń prawa. Organ rentowy oparł się wyłącznie
na informacji IPN. Nie przedstawiono żadnych dowodów, aby odwołujący
uczestniczył w bezprawnych działaniach policji politycznej. Dlatego też uznając, że
policyjna ustawa emerytalna z 2016 r. narusza Konstytucję RP oraz prawa
podstawowe Unii Europejskiej zapisane w Traktacie Unii Europejskiej i wynikające z
orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, oraz mając na względzie
fakt, iż organ rentowy nie udowodnił w procesie, aby odwołujący uczestniczył w
praktykach bezprawia, odrzucając zbiorową odpowiedzialność obywateli, sąd zmienił
zaskarżoną decyzję poprzez nie stosowanie przeliczeń emerytury w myśl art. 15c
ustawy z 2016 r. Oznacza to konieczność przeliczenia świadczenia według zasad
uprzednio obowiązujących od daty wskazanej w zaskarżonej decyzji, tj. od 1
października 2017 r.
Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy.
Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 27 czerwca 2023 r., III AUa
1634/21 w pkt I. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia
22 lipca 2021 r., VII U 1990/20 i poprzedzającą go decyzję Dyrektora Zakładu
Emerytalno - Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia
27 czerwca 2017 r. o ponownym ustaleniu wysokości emerytury w części, ustalając,
że wysokość emerytury B. K. od 1 października 2017 r. wynosi 61,13% podstawy
wymiaru, przy przyjęciu 0% podstawy wymiaru za każdy rok służby od 1 września
1986 roku do 31 lipca 1990 roku, w pozostałym zakresie oddalił odwołanie i zasądził
od organu rentowego na rzecz B. K. kwotę 180 złotych tytułem zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego; w pkt II. w pozostałym zakresie oddalił apelację; w pkt III.
odstąpił od obciążania organu rentowego kosztami postępowania apelacyjnego.
W ocenie Sądu drugiej instancji Sąd Okręgowy co do zasady przeprowadził
prawidłowo postępowanie dowodowe i niewadliwie ustalił stan faktyczny, choć
wymagało ono uzupełnienia, wobec czego na etapie postępowania apelacyjnego sąd
drugiej instancji uzupełnił te ustalenia. Sąd Apelacyjny ustalił, co następuje: pion III
Służby Bezpieczeństwa realizował zadania operacyjne związane z ochroną ustroju
PRL przed „zagrożeniami wrogą oraz szkodliwą antypaństwową działalnością
polityczną, społeczną, ideologiczną, podejmowaną bądź inspirowaną w
środowiskach nauki, oświaty i wychowania, kultury i sztuki, publikacji i wydawnictw,
I USKP 127/24
6
zdrowia i opieki społecznej.” Wszystkie sprawy związane z ochroną gospodarki oraz
przeciwstawianiem się działalności opozycyjnej spoczywały na pionie III, przy czym
w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych na poziomie centralnym funkcjonował
Departament III, natomiast w jednostkach wojewódzkich odpowiednikami tego
departamentu były wydziały III. Pion III zajmował się inwigilacją, zwalczaniem
szeroko rozumianej opozycji politycznej i współdziałał w tym zakresie z innymi
pionami Służby Bezpieczeństwa. Realizował podstawowe zadania w zakresie
rozpoznania operacyjnego wyżej wymienionych środowisk i zagadnień oraz obiektów.
Generalnym zadaniem w pracy operacyjnej pionu III było rozpoznanie,
przeciwdziałanie i zwalczanie przejawów działalności zagranicznych ośrodków
dywersji. Na szczeblu województw działania pionu III koordynowały wydziały III
komend wojewódzkich MO. W sierpniu 1989 r. w miejsce Departamentu III oraz
innych jednostek organizacyjnych MSW zorganizowano Departament Ochrony
Konstytucyjnego Porządku Państwa. Zadania departamentu zostały określone jako
rozpoznawanie, przeciwdziałanie i zapobieganie niezgodnej z obowiązującym
prawem działalności osób lub grup (w tym przebywających na terenie PRL
cudzoziemców) godzących w ogólnonarodowe dobra kultury oraz prawa i wolności
obywateli, dążących do podważenia konstytucyjnego porządku i systemu
parlamentarnego w państwie, a także stosujących terroryzm polityczny. Jednostka
koordynowała również ochronę tajemnicy państwowej oraz informowała organy
władzy o nastrojach i sytuacji społeczno-politycznej w kraju, a zwłaszcza o
zagrożeniach bezpieczeństwa państwa. Pion zakończył funkcjonowanie w maju
1990 r.
Odwołujący posiada wysługę w Policji i wojsku łącznie 17 lat 2 miesiące 23 dni,
procent wysługi wynosi 61,13. Z kolei okresy, o których mowa w art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej wynoszą 3 lata 11 miesięcy. B. K. 16 maja 1986 r. złożył podanie
do przyjęcia o przyjęcie do pracy w organach służby bezpieczeństwa, uzasadniając,
że pracując w organach SB będzie mógł bezpośrednio włączyć się do walki z
przeciwnikami politycznymi wnosząc swój wkład w umocnienie socjalizmu w naszym
kraju. Ubezpieczony ukończył studia techniczne w ZSRR, następnie w 1985 r.
studium Podyplomowe Nauk Politycznych Akademii Nauk Społecznych PZPR.
Zgodnie z notatką służbową z 8 sierpnia 1986 r. po przedstawieniu mu zagadnień,
I USKP 127/24
7
którymi zajmuje się wydział trzeci B. K. wyraził zgodę na pracę w Wydziale III. W
służbie SB miał stopnie: szeregowy MO, podporucznik MO, porucznik MO. Opinia
służbowa z dnia 23 sierpnia 1989 r. za okres od 19 maja 1987 r. do 23 sierpnia 1989
r. wskazuje, że funkcjonariusz był systematycznie wyróżniany i nagradzany przez
naczelnika wydziału, posiadał dobrą znajomość zasad pracy operacyjnej, w okresie
służby przygotowawczej pracował na stanowisku inspektora analitycznego wydziału
stykając się ze wszystkimi problemami pozostającymi zainteresowaniu służby. Pełnił
funkcję inspektora analitycznego wydziale prawidłowo realizując przydzielony zakres
zadań, ponadto prowadził samodzielnie pracę operacyjną w wyznaczonych
zagadnieniach. Pełniona funkcja stwarzała konieczność współpracy ze wszystkimi
funkcjonariuszami wydziału i pionu, zakres tych zadań wykonywany był właściwie,
zatem zasadnym było mianowanie go funkcjonariuszem stałym. Natomiast zgodnie
z opinią Wojewódzkiej Komisji Kwalifikacyjnej z dnia 26 lipca 1990 r. B. K. odpowiadał
wymogom przewidzianym dla funkcjonariusza lub pracownika ministerstwa spraw
Wewnętrznych w ustawie i posiadał kwalifikacje moralne do pełnienia służby w policji.
W ocenie Sądu Apelacyjnego uzupełnienie ustaleń faktycznych dokonanych
przez Sąd Okręgowy okazało się zatem niezbędne z tego względu, że zawartość akt
osobowych odwołującego się nie pozostawia wątpliwości, co do charakteru służby
odwołującego się, jako służby na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu art. 13b
ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, co potwierdza m.in.
dokumentacja w tych aktach zawarta. Sąd Apelacyjny stwierdził, że okresy od
1 września 1986 r. do 31 lipca 1990 r. przypadają na końcową fazę okresu
wskazanego w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Analiza akt osobowych
odwołującego się załączona do akt sprawy, pozwala na jednoznaczne stwierdzenie,
że odwołujący się znalazł się we wrześniu 1986 r. w szeregach aparatu
bezpieczeństwa państwa na skutek własnych starań, z własnej woli, motywowanej
pragnieniem podjęcia służby dla bezpieczeństwa publicznego państwa, co wynika z
treści podania, w którym wskazał, iż pracując w organach SB będzie mógł
bezpośrednio włączyć się do walki z przeciwnikami politycznymi wnosząc swój wkład
w umocnienie socjalizmu w kraju. Podkreślenia wymaga, że po przedstawieniu mu
zagadnień którymi zajmuje się Wydział III, wyraził zgodę na służbę w tym wydziale.
Zatem miał świadomość, że podejmuję prace w wydziale zajmującym się
I USKP 127/24
8
zwalczaniem opozycji politycznej. Z opinii służbowych, wniosków personalnych
zawartych w aktach osobowych odwołującego wynika, że funkcjonariusz był
systematycznie wyróżniany i nagradzany. W służbie bezpieczeństwa w dosyć
krótkim okresie 4 lat awansował ze stopnia szeregowego do porucznika MO. Należy
pamiętać, że działania organów bezpieczeństwa państwa miały charakter
systemowy. Czyny poszczególnych funkcjonariuszy z pozoru nieszkodliwe i
nieistotne tworzyły opresyjny system, w którym dopuszczano się też czynów
zbrodniczych.
W ocenie Sądu Apelacyjnego całokształt powyższych okoliczności pozwala
przyjąć, że służba pełniona przez odwołującego w spornym okresie w SB w N. była
służbą na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej w znaczeniu takim, jakie nadaje mu uchwała Sądu Najwyższego
III UZP 1/20. W związku z powyższym stwierdzeniem zastosowanie znajduje art. 15c
ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej.
Natomiast odmienna ocena i konsekwencje prawne dotyczą służby
odwołującego po 31 lipca 1990 r. Odwołujący się od 1 sierpnia 1990 r. został
powołany, po przebytej pozytywnie weryfikacji do służby w Policji. B. K. ma 17 lat 2
miesiące 23 dni wysługi w Policji, procent wysługi wynosi 61,13. Wskazać należy, iż
godnie z art. 12 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, emerytura policyjna przysługuje
funkcjonariuszowi zwolnionemu ze służby, który w dniu zwolnienia posiada 15 lat
służby w Policji, z wyjątkiem funkcjonariusza, który ma ustalone prawo do emerytury
określonej w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,
obliczonej z uwzględnieniem okresów służby i okresów z nią równorzędnych. Wobec
tego nie ulega wątpliwości, że podstawowego przywileju emerytalnego polegającego
na możliwości przejścia na emeryturę po 15 latach służby ze świadczeniem
wynoszącym co najmniej 40% podstawy jego wymiaru nie nabył z tytułu służby na
rzecz totalitarnego państwa. Emerytura obliczona z uwzględnieniem tej wysługi
stanowi 55,58% podstawy wymiaru. Natomiast okresy, o których mowa w art. 13b
ustawy wynoszą, 3 lata 10 miesięcy. Zapisany w art. 15 ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej mechanizm traktuje odwołującego tak samo, jak funkcjonariusza,
który przez cały okres swej służby służył wyłącznie w organach PRL, organach
państwa totalitarnego w rozumieniu ustawy. Na tej podstawie Sąd Odwoławczy
I USKP 127/24
9
pominął przy ustalaniu emerytury odwołującego stosowanie wyżej cytowanego art.
15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej.
Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,
zaskarżając ten wyrok w części, a to: - w punkcie I sentencji wyroku, w zakresie jakim
Sąd Apelacyjny nie zastosował art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej, - w zakresie
punktu II i III sentencji wyroku. Skarga kasacyjna została cofnięta przez organ
rentowy pismem z 20 czerwca 2024 r. a postępowanie w tym zakresie zostało
umorzone.
Ubezpieczony również wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu
Apelacyjnego, zaskarżając ten wyrok w części, tj. co do pkt 1 w zakresie, w jakim
Sąd Apelacyjny przyjął 0% podstawy wymiaru za każdy rok służby od 1 września
1986 roku do 31 lipca 1990 roku, zarzucając naruszenie: 1) art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie przy jednoczesnym
powołaniu się i zaakceptowaniu prawidłowej wykładni w/w przepisu, iż zasadnicze
znaczenie dla ustalenia służby na rzecz państwa totalitarnego mają czynności
wykonywane w czasie jej pełnienia przez odwołującego, a nie czynności operacyjno
- techniczne niezbędne w działalności Służby Bezpieczeństwa wykonywane przez
odpowiedniki terenowe jednostek organizacyjnych MSW enumeratywnie wymienione
w tym przepisie, przy braku ustalenia jakichkolwiek czynności odwołującego, które
pozwalały na przyjęcie, iż doszło do służby na rzecz państwa totalitarnego;
2) art. 13a ust. 5, art. 13b i art. 15c ustawy zaopatrzeniowej oraz § 14 ust. 1 pkt 1
rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 grudnia 2018 r.
w sprawie trybu postępowania i właściwości organu w zakresie zaopatrzenia
emerytalnego funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Agencji” Wywiadu, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży
Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej i Służby
Celno - Skarbowej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2018 r., poz. 2373 z późn. zm.) poprzez
ich błędne zastosowanie, co skutkowało uznaniem, że odwołujący pełnił służbę na
rzecz państwa totalitarnego; 3) art. 15c w związku z art. 13a ust. 5 i art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej poprzez nieuzasadnione zastosowanie i przyjęcie, że odwołujący
podlega rygorom przewidzianym w tych przepisach, pomimo iż nie spełnia
przesłanek w nich określonych; 4) art. 232 k.p.c. z zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 231
I USKP 127/24
10
k.p.c. oraz art. 233 k.p.c. polegające na: a) dokonaniu w sprawie ustaleń sprzecznych
z zebranym materiałem dowodowym, że służba odwołującego miała charakter
działań wykonywanych na rzecz totalitarnego państwa, podczas gdy jej przebieg
wynikający z dowodów zgromadzonych w sprawie, w tym fakt nienaruszania przez
niego wolności i praw człowieka potwierdza, iż nie pełnił on służby na rzecz
totalitarnego państwa; b) naruszeniu reguł dowodzenia i oceny dowodów
wskazującej, iż fakt pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa w okresie od
22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. nie może być ustalony wyłącznie na podstawie
informacji IPN czy kryterium formalnej przynależności do służb, lecz na podstawie
oceny całokształtu okoliczności sprawy, w tym indywidualnych czynów i ich
weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka, działań
służących reżimowi komunistycznemu poprzez niedokonanie całościowej oceny i
pominięcie okoliczności wynikających z akt osobowych i zeznań strony; c) przyjęciu
nieuprawnionego domniemania, iż skoro odwołujący w okresie spornym służył w
Wydziale MSW, to już z tego faktu wynika, że pełnił służbę na rzecz totalitarnego
państwa. W uzasadnieniu wyroku podkreślono, że Służba Bezpieczeństwa w sposób
oczywisty powołana była do podejmowania działań operacyjnych wymierzonych
przeciwko obywatelom; d) nieuwzględnieniu dowodów przemawiających za
przyjęciem, że służba skarżącego nie miała charakteru działań na rzecz totalitarnego
państwa, co miało wynikać z akt osobowych funkcjonariusza i jego zeznań w
charakterze strony; 5) art. 379 pkt 4 k.p.c., co polegało na sprzeczności składu Sądu
Apelacyjnego rozpoznającego apelację z przepisami prawa, albowiem w składzie
tego Sądu brał udział osoby powołane na urząd sędziego w sądzie powszechnym na
wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami
ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa
oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3), a wadliwość procesu
powołania mogła prowadzić w tych okolicznościach do naruszenia standardu
niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej
Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1
Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.
Ubezpieczony wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego
w Krakowie w skarżonym zakresie i o przekazanie sprawy do ponownego
I USKP 127/24
11
rozpoznania temu Sądowi, z ostrożności procesowej: uchylenie zaskarżonego
orzeczenia i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, stosownie do art. 39816 k.p.c., tj.
poprzez oddalenie apelacji organu rentowego, zasądzenie od organu rentowego na
rzecz odwołującego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa
procesowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna odwołującego się okazała się niezasadna.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że kryterium „służby na
rzecz totalitarnego państwa” powinno być oceniane na podstawie wszystkich
okoliczności sprawy (uchwała składu siedmiu sędziów z 16 września 2020 r., III UZP
1/20, OSNP 2021 nr 3, poz. 28). Chociaż nie można zaaprobować stanowiska, że w
każdym przypadku kryterium pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa
określone w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej spełnione jest już tylko w
przypadku formalnej przynależności do wymienionych w nim służb (wyrok Sądu
Najwyższego z 18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22, OSNP 2023 nr 11, poz. 126), to
jednak określenie formacji lub instytucji, w której odbywana była służba
(z uwzględnieniem jednostek wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej), ma istotne znaczenie. Zakres i przedmiot działalności danej
formacji (jednostki) może prima facie potwierdzać, iż była ona bezpośrednio
ukierunkowana na realizowanie charakterystycznych dla ustroju totalitarnego zadań
i funkcji i takie zadania wykonywali wszyscy - bez wyjątku - funkcjonariusze służący
w danej jednostce organizacyjnej, stanowiący jej strukturę, bez której niemożliwe
byłoby wykonywanie przypisanych tej jednostce zadań. Nawet brak po stronie
ubezpieczonego indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do naruszania
podstawowych praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza kwalifikacji jego
służby jako służby na rzecz państwa totalitarnego (wyrok Sądu Najwyższego z 9
stycznia 2024 r., III USKP 102/23, LEX nr 3652059). Skoro art. 13b ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa z samym podjęciem
służby w instytucjach i formacjach w tym przepisie wymienionych, to istnieje
domniemanie faktyczne (wynikające z informacji o przebiegu służby potwierdzającej
I USKP 127/24
12
służbę w tych jednostkach), że służba w nich była służbą na rzecz totalitarnego
państwa. Domniemanie to może być obalone w procesie cywilnym przez
ubezpieczonego. Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży obowiązek
udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że dany
funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. Gdy ustalenia
faktyczne postępowania sądowego potwierdzą służbę w instytucjach i formacjach
wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, to ciężar dowodu przechodzi na
ubezpieczonego (wyrok Sądu Najwyższego z 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23,
OSNP 2024 nr 6, poz. 67).
Zgodnie z linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, art. 15c ust. 3 oraz art. 22a
ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej są sprzeczne z licznymi postanowieniami Konstytucji
RP, sądy powszechne są w konsekwencji zobowiązane do niezastosowania tych
przepisów, zaś oparcie się na nich przez Sąd drugiej instancji prowadzi do
uwzględnienia skargi kasacyjnej odwołującego się funkcjonariusza policji (zamiast
wielu zob. wyrok Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2024 r., III USKP 72/23, LEX nr
3722751, i powołane tam orzecznictwo oraz argumentację). Wspomniana linia
orzecznicza została zapoczątkowana wyrokiem z 16 marca 2022 r., II USKP 120/22
(OSNP 2023 nr 9, poz. 104). Sąd Najwyższy przyjął, że „wyzerowanie lat służby”
(art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej) jest środkiem proporcjonalnym w
stosunku do funkcjonariuszy, których lata służby przypadały przed zmianami
zapoczątkowanymi w 1989 r. Rozwiązanie to nie pozostaje w sprzeczności z
przepisami Konstytucji RP. „Wyzerowanie” lat służby na rzecz totalitarnego państwa
sprawia, że każdy jej rok traktowany jest jako nieistniejący, co w konsekwencji
powoduje, że im dłuższa była taka służba w trakcie kariery zawodowej odwołującego
się funkcjonariusza, tym bardziej wysokość świadczenia - należnego mu po
nowelizacji ustawy zaopatrzeniowej - zbliża się do wysokości najniższej emerytury
gwarantowanej przez art. 18 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej. „Wyzerowanie” lat
służby godzi w funkcjonariuszy, których lata służby przypadały przed zmianami
zapoczątkowanymi w 1989 r. Dotkliwość tego rozwiązania jest proporcjonalna i w
niewielkim stopniu dotyka osób, które tylko kilka lat służyły w PRL. W rezultacie,
rozwiązanie to nadaje się do osiągniecia celu zakładanego przez ustawodawcę:
skutecznie obniża emerytury „osób służących na rzecz totalitarnego państwa”. Sąd
I USKP 127/24
13
Najwyższy uwzględnił również, że analogiczne do art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy
zaopatrzeniowej rozwiązanie (obniżające przelicznik służby z 2,6 do 0,7 podstawy
wymiaru) zostało już wcześniej wprowadzone do ustawy zaopatrzeniowej (art. 15b)
a Trybunał Konstytucyjny uznał je za zgodne z Konstytucją RP (zob. wyrok z
24 lutego 2010 r., K 6/09, OTK-A 2010 nr 2, poz. 15 oraz z 11 stycznia 2012 r.,
K 36/09, OTK-A 2012 nr 1, poz. 3). Dlatego według Sądu Najwyższego nawet
krytyczna ocena art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej nie prowadzi do uznania
jego niezgodności z Konstytucją RP, gdyż nie ma możliwości jednoznacznego
zakwalifikowania tego przepisu jako pozostającego w opozycji do wzorców
wynikających z Konstytucji RP, zwłaszcza jej art. 2.
Sąd Najwyższy uznał również, że art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej
obniża wysokość świadczeń tych funkcjonariuszy, którzy od 1990 r. służyli wolnej
Polsce. Służba taka nie może być traktowana jako służba na rzecz totalitarnego
państwa W tej sytuacji zastosowanie w stosunku do takich funkcjonariuszy art. 15c
ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej i obniżenie świadczenia należnego funkcjonariuszowi
do pułapu przeciętnej emerytury, gdy wysokość „ponad” ten wskaźnik została
wypracowana po 1990 r.: a) w sposób oczywisty narusza art. 32 ust. 1 ust. 2
Konstytucji RP; b) godzi w art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji RP; c) narusza prawo do
zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego z art. 67 ust. 1
Konstytucji RP; d) narusza art. 2 Konstytucji RP. Przemawia to za odmową
zastosowania art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej (zob. też wyrok Sądu
Najwyższego z 17 maja 2023 r., I USKP 63/22, OSNP 2024 nr 1, poz. 9 oraz z 24
maja 2023 r., II USKP 40/23, LEX nr 3568174). Akceptując odmowę zastosowania
art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej jako wyrażającego normę sprzeczną z
Konstytucją RP, w szczególności przyjmującą sankcję o charakterze
nieproporcjonalnym, należy również zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 12 ust. 1 tej
ustawy, emerytura policyjna przysługuje funkcjonariuszowi zwolnionemu ze służby,
który w dniu zwolnienia posiada 15 lat służby w Policji, wliczając w to okresy
równorzędne, wymienione w art. 13 tej ustawy. Oznacza to, że podstawowego
przywileju emerytalnego polegającego na możliwości przejścia na emeryturę po
15 latach służby ze świadczeniem wynoszącym co najmniej 40% podstawy jego
wymiaru skarżący nie nabył z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa, lecz z
I USKP 127/24
14
tytułu służby pełnionej w demokratycznym państwie prawa. Niewątpliwie za przywilej
należy uznać regulację polegającą na tym, że emerytura funkcjonariusza wzrasta o
2,6% podstawy wymiaru za każdy dalszy rok służby (art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy). Celem nowelizacji z 2016 r. było
zniesienie tego przywileju i przyjęcie za okresy służby na rzecz totalitarnego państwa
0% podstawy wymiaru, co jest zgodne z celem ustawy wyrażającym się w
pozbawieniu przywilejów nabytych z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa.
Natomiast mechanizm określony w art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej w istocie
niweczy uprawnienie funkcjonariusza do obliczenia wysokości emerytury według
wskaźnika podstawy wymiaru 1,3% lub 2,6% za okresy służby niebędące służbą na
rzecz totalitarnego państwa.
Odnosząc powyższe poglądy do okoliczności faktycznych niniejszej sprawy,
Sąd Najwyższy uznał, że Sąd drugiej instancji nie naruszył art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej ani powołanych w skardze kasacyjnej przepisów procesowych,
ponieważ przepis ten mógł zostać zastosowany w taki sposób, jak to uczynił Sąd
drugiej instancji, to jest w oparciu o zajmowane stanowisko bez potrzeby
dodatkowego ustalenia, czy w trakcie służby odwołujący się dopuścił się czynów
godzących w prawa i wolności obywatelskie. Jak przyjęto już w powołanym wyżej
orzecznictwie Sądu Najwyższego, nawet brak po stronie odwołującego się
indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych
praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza kwalifikacji realizowania
charakterystycznych dla ustroju totalitarnego zadań i funkcji (wyrok Sądu
Najwyższego z 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23, OSNP 2024 nr 6, poz. 67).
Sąd Najwyższy nie miał również podstaw do stwierdzenia nieważności
postępowania przed Sądem drugiej instancji. W ślad za argumentacją przedstawioną
w uzasadnieniu wyroków Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., III USKP 78/23 oraz
z 4 grudnia 2024 r., III USKP 111/23, przypomnieć należy, że ocena wystąpienia
sprzeczności składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c., gdy
w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego w sądzie
powszechnym na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie
określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej
Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, wymaga prowadzenia ustaleń
I USKP 127/24
15
według kryteriów określonych w uzasadnieniu uchwały składu połączonych Izb:
Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia
23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (OSNC 2020 Nr 4, poz. 34). Samo powołanie
sędziego sądu powszechnego na wniosek aktualnie funkcjonującej Krajowej Rady
Sądownictwa nie jest jeszcze okolicznością, która samodzielnie może prowadzić do
przyjęcia, że postępowanie z udziałem takiego sędziego jest dotknięte nieważnością
w rozumieniu art. 379 § 4 k.p.c. Skarżący nie przedstawił żadnych okoliczności, które
mogłyby prowadzić do stwierdzenia, że przy orzekaniu w niniejszej sprawie doszło
do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1
Konstytucji RP, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1
Konwencji o Ochronie Praw Człowieka, ani nie wnosił w toku postępowania przed
Sądem drugiej instancji o wycenienie tak powołanych sędziów. Zwrócić również
należy uwagę, że w zaskarżonym wyroku Sąd drugiej instancji uwzględnił
przytoczoną wyżej linię orzeczniczą dotyczącą zastosowania mechanizmu tzw.
gilotyny (obcięcia świadczeń wypracowanych z tytułu służby w Policji i Milicji) i
nakazał organowi rentowemu wyliczenie wysokości świadczenia emerytalnego z
pominięciem art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej, a zatem w sposób
odpowiadający stanowisku Sądu Najwyższego.
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
[SOP]
[a.ł]
