I USKP 104/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 27 lutego 2025 r.
SSN Dawid Miąsik (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Romualda Spyt
SSN Krzysztof Staryk
w sprawie z odwołania M. N.
przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość policyjnej emerytury i policyjnej renty inwalidzkiej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 27 lutego 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z dnia 26 kwietnia 2023 r., sygn. akt III AUa 540/22,
1. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia poprzedzający go wyrok
Sądu
Okręgowego
w
Gorzowie
Wielkopolskim
z 28 czerwca 2022 r., VI U 777/21 w ten sposób, że przyznaje
M. N. prawo do ustalenia wysokości emerytury policyjnej od dnia
1 października 2017 r. z pominięciem art. 15c ust. 3 ustawy z dnia
18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy
Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,
Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu
Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży
I USKP 104/24
2
Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa,
Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby
Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 2024 r. poz.
1121 ze zm.) oraz prawo do ustalenia renty policyjnej od dnia 1
października 2017 r. z pominięciem art. 22a ust. 3 tej ustawy;
2. oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie;
3. zasądza od organu rentowego na rzecz odwołującej się
kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych wraz z odsetkami
z art. 98 par. 1(1) k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa
procesowego w postępowaniu kasacyjnym oraz przed sądem
drugiej instancji.
UZASADNIENIE
Decyzjami z dnia 2 czerwca 2017 r. Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (organ rentowy) ponownie ustalił
wysokość emerytury i renty M. N. (odwołująca się albo ubezpieczona).
Wyrokiem z 28 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim
zmienił zaskarżone decyzje, orzekając, iż emerytura i renta odwołującej się nie
podlegają ponownemu ustaleniu w trybie art. 15c i 22a ustawy zaopatrzeniowej.
Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim ustalił, że ubezpieczona od dnia
1 czerwca 1988 r. pełniła służbę w Wydziale Łączności Sekcji Przewodowej
Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w G. jako telefonistka. Od dnia 16
grudnia 1989 r. przeszła do Wydziału Finansowego Wojewódzkiego Urzędu Spraw
Wewnętrznych w G.. Nie była weryfikowana w 1990 r. Od lipca 1990 r. pracowała w
Policji w G. na różnych stanowiskach: asystent, referent, policjant. Ostatnio była
specjalistą w zespole do walki z przestępczością podatkową Komendy Wojewódzkiej
Policji w G.. Od dnia 21 lutego 2013 r. pobiera emeryturę i rentę policyjną.
Sąd pierwszej instancji wskazał, iż materiał dowodowy zgromadzony w
sprawie nie ujawnił dowodów przestępczej działalności odwołującej. Organ rentowy
I USKP 104/24
3
nie dokonał również oceny jej indywidualnych czynów „poprzez ich weryfikację pod
kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka, które służyłyby
reżimowi komunistycznemu”. W ocenie Sądu pierwszej instancji, kryterium „pełnienia
służby na rzecz totalitarnego państwa” określone w art. 13b ust. 1 ustawy z 18 lutego
1994 roku wprowadzone ustawą z dnia 16 grudnia 2016 roku nie może spełniać tylko
formalna przynależność do wymienionych w tym przepisie cywilnych i wojskowych
instytucji i formacji w okresie od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku.
Zrealizowanie tej przesłanki powinno być ocenione także na podstawie
indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i
wolności człowieka, służących reżimowi komunistycznemu, co wynika z
podstawowych, fundamentalnych zasad przyjętych dla świadczeń emerytalno-
rentowych.
Sąd Okręgowy wskazał, iż ubezpieczona pełniła wprawdzie służbę w
Wydziale Łączności Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w G. podlegający
formalnie pod Służbę Bezpieczeństwa, ale jako telefonistka. Będąc telefonistką,
wykonywała czynności zwyczajowe przywidziane na tym stanowisku. Jako
telefonistka łączyła rozmowy telefoniczne i nadzorowała funkcjonowanie łącznicy
telefonicznej. Brak jakichkolwiek dowodów aby ubezpieczona w spornym okresie
podejmowała działania związane ze zwalczaniem opozycji demokratycznej,
związków wyznaniowych czy kościołów. Brak dowodów aby ubezpieczona w
spornym okresie brała udział w zorganizowanych lub indywidualnych aktach
wymierzonych w opozycję lub ugrupowania z nią związane. Brak dowodów by
wpłynęła jakakolwiek skarga na ubezpieczoną dotycząca naruszenia przez nią
nietykalności osobistej, poszanowania prawa do zdrowia, wolności czy wolności
zgromadzeń. Ubezpieczona nie zajmowała się ściganiem opozycji demokratycznej.
Nie brała też udziału w ściganiu Kościoła, związków wyznaniowych, stowarzyszeń.
Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2023 r. w pkt 1.
zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia
28 czerwca 2022 r., VI U 777/21 w ten sposób, że oddalił odwołania i zasądził od
ubezpieczonej M. N. na rzecz Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie kwotę 360 złotych
tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed Sądem
I USKP 104/24
4
pierwszej instancji, w pkt 2. zasądził od ubezpieczonej M. N. na rzecz organu
rentowego kwotę 480 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego
organu rentowego w postępowaniu apelacyjnym.
Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja organu rentowego okazała się uzasadniona,
choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty mogą zostać uwzględnione.
Ubezpieczona podkreślała, że podjęła służbę w SB (w Wydziale Łączności) krótko
przed transformacją ustrojową, w stosunkowo młodym wieku i nie miała świadomości,
że Wydziały Łączności były w strukturach Służby Bezpieczeństwa. Za równie istotne
ubezpieczona uznała, że jej służba w Wydziale Łączności trwała nieco ponad rok i
nie podejmowała ona w tym czasie żadnych merytorycznych decyzji, ogólnie rzecz
ujmując zajmowała się łączeniem rozmów telefonicznych. Za ważne argumenty
przemawiające przeciwko stosowaniu wobec niej nowych regulacji ustawy
zaopatrzeniowej ubezpieczona uznaje wzorowy przebieg swej służby w Policji.
Sąd Apelacyjny zauważył, że okoliczności te stanowią przesłanki do rozważań
na tle art. 8a ustawy zaopatrzeniowej. Tylko ten przepis pozwala bowiem na
odstąpienie od stosowania art. 15c i 22a ustawy zaopatrzeniowej.
W ocenie Sądu Apelacyjnego służba ubezpieczonej wypełniała przesłanki z
art. 13b ustawy. Sąd Apelacyjny podkreślił, że zgodnie z treścią dokumentacji
przekazanej przez Instytut Pamięci Narodowej, Wydział Łączności odpowiedzialny
był za prawidłowe funkcjonowanie wszystkich systemów łączności. Do zakresu
działań Wydziału Łączności należało między innymi: - zapewnienie międzymiastowej
telefonicznej łączności rządowej dla władz wojewódzkich, w tym komitetów
partyjnych, urzędów wojewódzkich i organów bezpieczeństwa i porządku
publicznego, - zapewnienie telefonicznej międzymiastowej i wewnętrznej łączności
resortowej; - sprawne funkcjonowanie łączności telegraficznej; - sprawne działanie
łączności krótkofalowej; - utrzymywanie w ciągłej sprawności technicznej
wojewódzkiej teletransmisyjnej stacji międzymiastowej łączności rządowej,
międzymiastowej łączności telefonicznej MSW i telegraficznej; - opracowywanie
perspektywicznych planów rozwoju łączności na rzecz jednostek organizacyjnych
WUSW; - prowadzenie prac mobilizacyjnych w dziale łączności na zasadach
określonych odrębnymi przepisami, - zapewnienie łączności radiowej i przewodowej
dla organizowanych akcji operacyjnych, zabezpieczenia uroczystości państwowych,
I USKP 104/24
5
w sytuacjach poważnego zagrożenia itp.; - reprezentowanie interesów WUSW
wobec innych instytucji w zakresie łączności. Sama ubezpieczona została przyjęta
do służby na stanowisko telefonistki Sekcji I Przewodowej Wydziału Łączności.
W ankiecie personalnej wskazała, że decyzję o podjęciu pracy podjęła dlatego, że
swoim postępowaniem i pracą chce się przyczynić do umacniania ładu i
bezpieczeństwa publicznego. W tej samej ankiecie znajduje się adnotacja inspektora
Wydziału Kadr WUSW w G., z której wynika, że ubezpieczona zapoznana została z
warunkami służby. Została również zapoznana z zasadami etyki i obyczajów Służby
Bezpieczeństwa i przepisami dotyczącymi ochrony tajemnicy państwowej i służbowej
tj. zarządzeniami MSW Nr 027/83 i 26/87. W opinii bezpośredniego przełożonego -
kierownika sekcji I por. inż. E. B. wskazano, że ubezpieczona odbyła przeszkolenie
zawodowe z zakresu obsługi urządzeń łączności na zajmowanym stanowisku, jak
tez została zapoznana z wymaganiami służby w organach MO. Po okresie
przygotowawczym na zajmowanym stanowisku pracuje samodzielnie i zadań
wywiązuje się dobrze. W dniu 17 maja 1989 r. ubezpieczona otrzymała świadectwo
złożenia egzaminu na podoficera Milicji Obywatelskiej przed Komisją Egzaminacyjną
powołaną przez Komendanta Szkoły Milicji Obywatelskiej Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych im. W. Ociepki w Słupsku.
Sąd Apelacyjny dodał, że w zasobie IPN (B. w W.) znajduje się notatka z 25
czerwca 1984 r., sporządzona przez Biuro Organizacyjno-Prawne MSW, dotycząca
propozycji podziału jednostek organizacyjnych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
na jednostki Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej. Fragment tej notatki
wskazuje, że pion łączności był na tyle pojemny znaczeniowo i przypisano mu tak
różnorodne i liczne zadania, że pod jego przykrywką SB mogła realizować działania
innych pionów wymagające dobrej łączności - zwłaszcza w zakresie podsłuchów czy
innych form kontrolowania obywateli - w tym nieakceptujących ówczesnego systemu
rządów komunistycznych. Wydziały łączności były ważnym elementem całej Służby
Bezpieczeństwa stanowiącą wówczas tajną policję polityczną służącą właśnie do
zwalczania wszelkich ruchów i organizacji antykomunistycznych, do zwalczania
związków wyznaniowych, opozycji, wszelkich przejawów wolności słowa, wyznania
poglądów innych niż uznane przez partię rządzącą. Dlatego też nie można stawiać
znaku równości między zadaniami wykonywanymi wówczas przez ubezpieczoną, a
I USKP 104/24
6
pracą telefonistki np. na poczcie czy w urzędzie telekomunikacji. Ubezpieczona jako
funkcjonariusz była dopuszczona do tajemnic służbowych i państwowych, których
miała obowiązek pilnie strzec i wykonywać między innymi połączenia między
urzędami Służby Bezpieczeństwa Komitetami Wojewódzkimi itp., które służyły nie do
wykonywania zwykłych przydatnych rozmów, ale między innymi do koordynacji
zadań Służby Bezpieczeństwa, polegających właśnie na zwalczaniu opozycji,
związków wyznaniowych etc. Sąd Apelacyjny podkreślił też, że automatyczne
przejście ubezpieczonej do służby w Policji w 1990 r. nie podważa przynależności
Wydziału Łączności WUSW do Służby Bezpieczeństwa.
Odwołująca się wniosła skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok Sądu
Apelacyjnego w całości i zarzucając naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.:
1. art. 13b ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,
Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego
Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej
Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin
(t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1280), zwanej dalej "ustawą zaopatrzeniową" poprzez
błędną wykładnię i nieuzasadnione przyjęcie, że decydujące znaczenie dla ustalenia
okoliczności pełnienia „służby na rzecz państwa totalitarnego” ma fakt formalnego
pełnienia służby w cywilnych i wojskowych formacjach i instytucjach wymienionych
w ww. przepisie, podczas gdy prawidłowa i pełna wykładnia tego przepisu prowadzi
do wniosku, że dla oceny „służby na rzecz państwa totalitarnego” należy brać pod
uwagę rodzaj wykonywanych czynności przez odwołującą, w szczególności, czy
polegały one na zwalczaniu opozycji demokratycznej, związków zawodowych,
stowarzyszeń, kościołów i związków wyznaniowych, łamaniu prawa do wolności
słowa i zgromadzeń, gwałceniu prawa do życia, wolności i bezpieczeństwa - co w
niniejszej sprawie nie zostało stwierdzone,
2. art. 15c ustawy zaopatrzeniowej poprzez jego niewłaściwe
zastosowanie w sprawie i nieuprawnione przyjęcie, że odwołująca powinna podlegać
rygorom przewidzianym w ww. przepisie, w sytuacji ,gdy bezspornym jest, iż
zajmowane przez nią stanowisko pracy miało jedynie pomocniczy, techniczny
charakter, a wykonywane przez nią czynności zawodowe polegały wyłącznie na
I USKP 104/24
7
łączeniu rozmów telefonicznych, co nie wyczerpuje pojęcia „służby na rzecz państwa
totalitarnego" określonego w art. 13b ww. ustawy, a w związku z tym nie zostały
spełnione przesłanki warunkujące ponowne przeliczenie jej świadczeń z
zaopatrzenia emerytalnego służb mundurowych,
3. art. 22a ustawy zaopatrzeniowej poprzez jego niewłaściwe
zastosowanie w sprawie i nieuprawnione przyjęcie, że odwołująca powinna podlegać
rygorom przewidzianym w ww. przepisie, w sytuacji, gdy bezspornym jest, iż
zajmowane przez nią stanowisko pracy miało jedynie pomocniczy, techniczny
charakter, a wykonywane przez nią czynności zawodowe polegały wyłącznie na
łączeniu rozmów telefonicznych, co nie wyczerpuje pojęcia „służby na rzecz państwa
totalitarnego” określonego w art. 13b ww. ustawy, a w związku z tym nie zostały
spełnione przesłanki umożliwiające ponowne przeliczenie jej policyjnej renty
inwalidzkiej,
Ubezpieczona wniosła o: 1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i
oddalenie apelacji organu emerytalno-rentowego w całości oraz zasądzenie na rzecz
M. N. od organu emerytalno-rentowego kosztów postępowania odwoławczego oraz
postępowania kasacyjnego wg norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa
procesowego, - alternatywnie o: 2. uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie
sprawy Sądowi Apelacyjnemu w celu zmiany zaskarżonego orzeczenia i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna odwołującej się okazała się zasadna w stopniu
uprawniającym do wydania wyroku reformatoryjnego, choć nie wszystkie
podniesione w niej zarzuty zasługiwały na uwzględnienie.
Przypomnieć należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już,
że kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” powinno być oceniane na
podstawie wszystkich okoliczności sprawy (uchwała składu siedmiu sędziów z
16 września 2020 r., III UZP 1/20, OSNP 2021 nr 3, poz. 28).
Chociaż nie można zaaprobować stanowiska, że w każdym przypadku
kryterium pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa określone w art. 13b ust. 1
I USKP 104/24
8
ustawy zaopatrzeniowej spełnione jest już tylko w przypadku formalnej
przynależności do wymienionych w nim służb (wyrok Sądu Najwyższego z
18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22, OSNP 2023 nr 11, poz. 126), to jednak określenie
formacji lub instytucji, w której odbywana była służba (z uwzględnieniem jednostek
wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej), ma istotne znaczenie.
Zakres i przedmiot działalności danej formacji (jednostki) może prima facie
potwierdzać, iż była ona bezpośrednio ukierunkowana na realizowanie
charakterystycznych dla ustroju totalitarnego zadań i funkcji i takie zadania
wykonywali wszyscy - bez wyjątku - funkcjonariusze służący w danej jednostce
organizacyjnej, stanowiący jej strukturę, bez której niemożliwe byłoby wykonywanie
przypisanych tej jednostce zadań. Nawet brak po stronie ubezpieczonego
indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych
praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza kwalifikacji jego służby jako
służby na rzecz państwa totalitarnego (wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2024 r.,
III USKP 102/23, LEX nr 3652059). Skoro art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej
łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa z samym podjęciem służby w
instytucjach i formacjach w tym przepisie wymienionych, to istnieje domniemanie
faktyczne (wynikające z informacji o przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych
jednostkach), że służba w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa.
Domniemanie to może być obalone w procesie cywilnym przez ubezpieczonego.
Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży obowiązek udowodnienia (art. 6
k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że dany funkcjonariusz uczestniczył
w łamaniu praw człowieka i obywatela. Gdy ustalenia faktyczne postępowania
sądowego potwierdzą służbę w instytucjach i formacjach wymienionych w art. 13b
ustawy zaopatrzeniowej, to ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego
(wyrok Sądu Najwyższego z 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23, OSNP 2024 nr 6,
poz. 67).
W dalszej kolejności odnotować należy, że zgodnie z linią orzeczniczą Sądu
Najwyższego, art. 15c ust. 3 oraz art. 22a ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej są
sprzeczne z licznymi postanowieniami Konstytucji RP, sądy powszechne są w
konsekwencji zobowiązane do niezastosowania tych przepisów, zaś oparcie się na
nich przez Sąd drugiej instancji prowadzi do uwzględnienia skargi kasacyjnej
I USKP 104/24
9
odwołującego się funkcjonariusza policji (zamiast wielu zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 4 czerwca 2024 r., III USKP 72/23, LEX nr 3722751, i powołane tam
orzecznictwo oraz argumentację). Wspomniana linia orzecznicza została
zapoczątkowana wyrokiem z 16 marca 2022 r., II USKP 120/22 (OSNP 2023 nr 9,
poz. 104). Sąd Najwyższy przyjął, że „wyzerowanie lat służby” (art. 15c ust. 1 pkt 1
ustawy zaopatrzeniowej) jest środkiem proporcjonalnym w stosunku do
funkcjonariuszy, których lata służby przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi
w 1989 r. Rozwiązanie to nie pozostaje w sprzeczności z przepisami Konstytucji RP.
„Wyzerowanie” lat służby na rzecz totalitarnego państwa sprawia, że każdy jej rok
traktowany jest jako nieistniejący, co w konsekwencji powoduje, że im dłuższa była
taka służba w trakcie kariery zawodowej odwołującego się funkcjonariusza, tym
bardziej wysokość świadczenia - należnego mu po nowelizacji ustawy
zaopatrzeniowej - zbliża się do wysokości najniższej emerytury gwarantowanej przez
art. 18 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej. „Wyzerowanie” lat służby godzi w
funkcjonariuszy, których lata służby przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi
w 1989 r. Dotkliwość tego rozwiązania jest proporcjonalna i w niewielkim stopniu
dotyka osób, które tylko kilka lat służyły w PRL. W rezultacie, rozwiązanie to nadaje
się do osiągniecia celu zakładanego przez ustawodawcę: skutecznie obniża
emerytury „osób służących na rzecz totalitarnego państwa”. Sąd Najwyższy
uwzględnił również, że analogiczne do art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej
rozwiązanie (obniżające przelicznik służby z 2,6 do 0,7 podstawy wymiaru) zostało
już wcześniej wprowadzone do ustawy zaopatrzeniowej (art. 15b) a Trybunał
Konstytucyjny uznał je za zgodne z Konstytucją RP (zob. wyrok z 24 lutego 2010 r.,
K 6/09, OTK-A 2010 nr 2, poz. 15 oraz z 11 stycznia 2012 r., K 36/09, OTK-A 2012
nr 1, poz. 3). Dlatego według Sądu Najwyższego nawet krytyczna ocena art. 15c
ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej nie prowadzi do uznania jego niezgodności z
Konstytucją RP, gdyż nie ma możliwości jednoznacznego zakwalifikowania tego
przepisu jako pozostającego w opozycji do wzorców wynikających z Konstytucji RP,
zwłaszcza jej art. 2.
Z drugiej strony Sąd Najwyższy uznał, że art. 15c ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej obniża wysokość świadczeń tych funkcjonariuszy, którzy od 1990 r.
służyli wolnej Polsce. Służba taka nie może być traktowana jako służba na rzecz
I USKP 104/24
10
totalitarnego państwa W tej sytuacji zastosowanie w stosunku do takich
funkcjonariuszy art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej i obniżenie świadczenia
należnego funkcjonariuszowi do pułapu przeciętnej emerytury, gdy wysokość „ponad”
ten wskaźnik została wypracowana po 1990 r.: a) w sposób oczywisty narusza art. 32
ust. 1 ust. 2 Konstytucji RP; b) godzi w art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji RP; c) narusza
prawo do zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego z art. 67
ust. 1 Konstytucji RP; d) narusza art. 2 Konstytucji RP. Przemawia to za odmową
zastosowania art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej (zob. też wyrok Sądu
Najwyższego z 17 maja 2023 r., I USKP 63/22, OSNP 2024 nr 1, poz. 9 oraz z
24 maja 2023 r., II USKP 40/23, LEX nr 3568174). Akceptując odmowę zastosowania
art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej jako wyrażającego normę sprzeczną z
Konstytucją RP, w szczególności przyjmującą sankcję o charakterze
nieproporcjonalnym, należy również zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 12 ust. 1 tej
ustawy, emerytura policyjna przysługuje funkcjonariuszowi zwolnionemu ze służby,
który w dniu zwolnienia posiada 15 lat służby w Policji, wliczając w to okresy
równorzędne, wymienione w art. 13 tej ustawy. Oznacza to, że podstawowego
przywileju emerytalnego polegającego na możliwości przejścia na emeryturę po
15 latach służby ze świadczeniem wynoszącym co najmniej 40% podstawy jego
wymiaru skarżący nie nabył z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa, lecz z
tytułu służby pełnionej w demokratycznym państwie prawa. Niewątpliwie za przywilej
należy uznać regulację polegającą na tym, że emerytura funkcjonariusza wzrasta o
2,6% podstawy wymiaru za każdy dalszy rok służby (art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy). Celem nowelizacji z 2016 r. było
zniesienie tego przywileju i przyjęcie za okresy służby na rzecz totalitarnego państwa
0% podstawy wymiaru, co jest zgodne z celem ustawy wyrażającym się w
pozbawieniu przywilejów nabytych z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa.
Natomiast mechanizm określony w art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej w istocie
niweczy uprawnienie funkcjonariusza do obliczenia wysokości emerytury według
wskaźnika podstawy wymiaru 1,3% lub 2,6% za okresy służby niebędące służbą na
rzecz totalitarnego państwa.
W dalszej kolejności Sąd Najwyższy przyjął, w odniesieniu do prawa do renty
policyjnej, zastosowanie art. 22a ustawy zaopatrzeniowej jest sprzeczne z
I USKP 104/24
11
powołanymi wyżej postanowieniami Konstytucji RP w przypadku obliczenia
wysokości policyjnej renty inwalidzkiej na podstawie tego przepisu, gdy w sprawie
nie ustalono, by prawo do renty zostało nabyte z tytułu służby na rzecz totalitarnego
państwa (zob. również wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2024 r., I USKP 110/23,
niepublikowany). Zgodnie z art. 22 ust. 1 pkt 3 ustawy zaopatrzeniowej wysokość
renty inwalidzkiej wynosi dla inwalidów zaliczonych do III grupy 40% podstawy
wymiaru. Zgodnie zaś z art. 5 ust. 1 tej ustawy, podstawę wymiaru renty inwalidzkiej
stanowi uposażenie należne funkcjonariuszowi na ostatnio zajmowanym stanowisku.
Sposób kalkulacji policyjnej renty inwalidzkiej nie ma związku z okresem służby na
rzecz totalitarnego państwa (wyrok Sądu Najwyższego z 25 lutego 2025 r., III USKP
116/24). Oznacza to, że zastosowanie art. 22a ustawy zaopatrzeniowej do
ubezpieczonej, która policyjną rentę inwalidzką otrzymała wskutek stałego lub
długotrwałego naruszenia sprawności organizmu w czasie pełnienia służby w Policji
(art. 19 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej) albo w okolicznościach opisanych w art. 19
ust. 2 i 3 ustawy zaopatrzeniowej już po zwolnieniu z niej, wywołuje takie same -
niekonstytucyjne - skutki jak zastosowanie art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej do
ubezpieczonego, który wypracował prawo do emerytury policyjnej służbą w Policji
lub Milicji Obywatelskiej. Zatem art. 22a ustawy zaopatrzeniowej nie znajduje
zastosowania do obliczenia wysokości policyjnej renty inwalidzkiej, do której prawa
zostały nabyte z tytułu służby po 1990 r., a nie z tytułu służby na rzecz totalitarnego
państwa.
W dalszej kolejności należy zwrócić uwagę, że w przypadku ponownego
obniżenia wysokości świadczeń emerytalno-rentowych byłym funkcjonariuszom
służb bezpieczeństwa komunistycznego państwa, należy zawsze dokonać oceny
proporcjonalności takiej redukcji (wyrok Sądu Najwyższego z 9 czerwca 2022 r.,
III USKP 145/21, OSNP 2022 nr 11, poz. 113 z odwołaniem do testu
proporcjonalności przeprowadzonego przez ETPCz w sprawie Cichopek, skarga nr
15189/10, A. C. przeciwko Polsce). Oznacza to, że w sprawach z odwołania od
decyzji organu rentowego obniżających świadczenia byłym funkcjonariuszom służb
bezpieczeństwa PRL, respektowanie EKPC wymaga od sądów odniesienia się do
poszczególnych elementów testu proporcjonalności, jaki został przeprowadzony
przez sam ETPCz na użytek oceny, czy ponowna obniżka świadczeń wprowadzona
I USKP 104/24
12
w 2017 r. była zgodna z Konwencją. Uwzględniając cel ustawy nowelizującej
(eliminacja utrzymującego się po realizacji ustawy z 2009 r. uprzywilejowania
emerytalno-rentowego byłych funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa) oraz istotę
prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, Sąd Najwyższy stwierdził w
wyroku z 18 września 2024 r., I USKP 58/24, że niewątpliwie nieproporcjonalne
byłoby ponowne ustalenie wysokości świadczenia na poziomie poniżej emerytury
minimalnej z systemu powszechnego. Ustawodawca uniknął jednak naruszenia
istoty prawa do ubezpieczenia społecznego, przewidując stosowny mechanizm
korygujący (art. 18 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej). Z kolei obniżenie wysokości
świadczenia do poziomu odpowiadającego wysokości średniego świadczenia z
systemu powszechnego realizuje cel ustawodawcy krajowego zaakceptowany przez
ETPCz (eliminacja niezasadnie nabytych przywilejów emerytalnych). Nie wyklucza
to stwierdzenia przez sąd powszechny – po uwzględnieniu sytuacji osobistej i
okoliczności sprawy dotyczącej konkretnego ubezpieczonego – że ponowne
obniżenie świadczenia do poziomu przeciętnego świadczenia z systemu
powszechnego stanowi nieproporcjonalną ingerencję w sferę uprawnień
majątkowych byłego funkcjonariusza, zwłaszcza gdy procentowa skala obniżki
świadczenia będzie tak znacząca, jak w sprawie III USKP 145/21. Natomiast
ustalenie wysokości świadczenia w kwocie znajdującej się między wysokością
minimalnego świadczenia z systemu powszechnego a wysokością przeciętnego
świadczenia z tego systemu może budzić poważne zastrzeżenia z punktu widzenia
proporcjonalności między celem przyświecającym ustawodawcy (eliminacja
niesłusznie nabytych przywilejów emerytalnych) a wybranym rozwiązaniem, w
którym wysokość ponownie obliczanego świadczenia nie może być niższa od
emerytury (renty) minimalnej i wyższa od przeciętnej emerytury. Ocena
proporcjonalności takiej redukcji wysokości świadczenia zależna jest w tej sytuacji
od okoliczności danej pracy, w tym analizy specyfiki służby na rzecz totalitarnego
państwa, zarówno w wymiarze instytucjonalnym (jaka jednostka, o jakich zadaniach),
funkcyjnym (stanowisko i zakres wykonywanych czynności) jak również sposobu
wykonywania zadań przez konkretnego funkcjonariusza i przebiegu jego kariery.
Odnosząc powyższe poglądy do okoliczności faktycznych niniejszej sprawy,
Sąd Najwyższy uznał, że Sąd drugiej instancji nie naruszył art. 13b ustawy
I USKP 104/24
13
zaopatrzeniowej. Służba w jednostkach zapewniających łączność organom
bezpieczeństwa traktowana jest w orzecznictwie Sadu Najwyższego jako służba na
rzecz totalitarnego państwa, ponieważ od pracy ubezpieczonej oraz jej jakości
zależało sprawne funkcjonowanie aparatu bezpieczeństwa (zob. np. wyroki Sądu
Najwyższego z 10 lipca 2024 r., I USKP 124/23; z 13 lutego 2024 r., I USKP 110/23;
z 28 sierpnia 2024 r., I USKP 89/23; z 28 sierpnia 2024 r., I USKP 66/23).
Analogicznie należy traktować służbę w innych komórkach pomocniczych jednostek
bezpieczeństwa państwa.
Natomiast zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 15c ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej przez obniżenie świadczenia ubezpieczonego do pułapu przeciętnej
emerytury, w sytuacji gdy wysokość świadczenia "ponad" ten wskaźnik została
wypracowana – po pierwsze - służbą po 1990 r. (w przybliżeniu 23 lata), a zatem nie
na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej.
Zastosowanie w tej sytuacji mechanizmu z art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej w
sposób oczywisty narusza art. 2 i art. 32 ust. 1 ust. 2 Konstytucji RP oraz godzi w
art. 64 ust. 1-3 Konstytucji RP, a tym samym narusza prawo do zabezpieczenia
społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP.
Analogicznie wadliwy okazał się sposób zastosowania art. 22a ustawy
zaopatrzeniowej przez Sąd drugiej instancji, skoro prawo do renty inwalidzkiej
przyznawano odwołującej się od lutego 2013 r. wraz ze świadczeniem emerytalnym.
Z ustaleń faktycznych nie wynika zaś, by niezdolność do pracy powstała w związku
ze służbą w organach bezpieczeństwa.
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
[SOP]
[a.ł]
