I USK 85/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Halina Kiryło
Dnia 21 maja 2025 r.
w sprawie z odwołania U. L., G. L. i M. L.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Sosnowcu
o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 21 maja 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie
z dnia 13 października 2023 r., sygn. akt IV Ua 25/23,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w
Sosnowcu na rzecz U. L. i G. L. tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego kwoty po 270 (dwieście
siedemdziesiąt) złotych z ustawowymi odsetkami za czas po
upływie tygodnia od dnia doręczenia orzeczenia zobowiązanemu
do dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Częstochowie wyrokiem z dnia 13 października 2023 r., po
rozpoznaniu apelacji ubezpieczonych U. L. i G. L., zmienił wyrok Sądu Rejonowego
w Częstochowie z dnia 11 kwietnia 2023 r. w ten sposób, że zmienił decyzję
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Sosnowcu z dnia 24 stycznia 2022 r.
i przyznał odwołującym się prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu
I USK 85/24
2
śmiertelnego wypadku przy pracy W. L. w kwocie 93 014 zł i oddalił odwołania w
pozostałej części oraz zasądził od organu rentowego na rzecz odwołujących się
kwoty po 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, a nadto zasądził
od organu rentowego na rzecz odwołujących się kwoty po 120 zł tytułem zwrotu
kosztów zastępstwa procesowego przed Sądem drugiej instancji.
Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w
Częstochowie, zaskarżając orzeczenie w całości i opierając skargę na podstawie
naruszenia prawa materialnego: 1) art. 3 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o
ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych
(jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 257; dalej jako ustawa wypadkowa), przez
uznanie, że zdarzenie, do którego doszło dniu 30 października 2021 r., na skutek
którego W. L. doznał zawału serca, może zostać uznane za wypadek przy pracy; 2)
art. 6 ust. 1 pkt. 5 ustawy wypadkowej, przez przyznanie U. L. i G. L. prawa do
jednorazowego odszkodowania z tytułu śmiertelnego wypadku przy pracy W. L.
W związku z powyższymi zarzutami, organ rentowy wniósł o uchylenie
zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania temu Sądowi, a także o zasądzenie od odwołujących się
na rzecz skarżącego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu
kasacyjnym według norm przepisanych, z uwzględnieniem odsetek ustawowych.
W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ
wskazał, że Sąd Okręgowy w Częstochowie dopuścił się naruszenia przepisów
prawa materialnego w stopniu rażącym, przez stwierdzenie, iż zdarzenie, do
którego doszło w dniu 30 października 2021 r., na skutek którego W. L. doznał
zawału serca, może zostać uznane za wypadek przy pracy, podczas gdy zdarzenie
to nie zostało spowodowane przyczyną zewnętrzną, a śmierć ubezpieczonego
została spowodowana kolejnym zawałem, jakiego doznał w trakcie hospitalizacji. W
zakresie obejmującym zidentyfikowane naruszenie przepisów prawa materialnego
zasadne staje się zatem odwołanie do art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. jako podstawy
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I USK 85/24
3
Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej
merytorycznego rozpoznania.
Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest
sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem
zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji
kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze
skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi
kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,
wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c.
wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek
złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg
ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym między innymi na możliwości
odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
(art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego
wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie
okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu
katalogowi przesłanek.
Ustawodawca konstruując wymagania skargi kasacyjnej, wyodrębnił w
oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c. obowiązek przytoczenia podstaw
kasacyjnych i ich uzasadnienia (§ 1) oraz obowiązek przedstawienia wniosku o
przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienia (§ 2). Chodzi zatem o dwa
odrębne, kreatywne elementy skargi kasacyjnej, które spełniają określone cele i
podlegają ocenie Sądu Najwyższego na różnych etapach postępowania
kasacyjnego. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie
podlegają analizie na etapie przedsądu, natomiast przytoczone podstawy
kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do
rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania. Sąd Najwyższy w
ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze okoliczności uzasadniające
przyjęcie jej do rozpoznania, nie analizuje zaś podstaw kasacyjnych i ich
uzasadnienia. Skarga kasacyjna powinna być tak zredagowana i skonstruowana,
aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać w uzasadnieniu jej podstaw pozostałych
I USK 85/24
4
elementów konstrukcyjnych skargi, ani tym bardziej się ich domyślać. Skarga
kasacyjna jest wszak szczególnym środkiem zaskarżenia, realizującym przede
wszystkim interes publiczny, polegający na usuwaniu rozbieżności w orzecznictwie
sądów powszechnych oraz na wspomaganiu rozwoju prawa, zatem uzasadnienie
wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powinno koncentrować się na wykazaniu,
iż takie okoliczności w sprawie zachodzą (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia
31 stycznia 2008 r., II UK 246/07, LEX nr 449007; z dnia 10 marca 2008 r., III UK
4/08, LEX nr 459291; z dnia 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 404134 i z dnia
19 czerwca 2008 r., II UZ 18/08, LEX nr 406392).
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że nawiązanie do przesłanki z art. 3989
§ 1 pkt 4 k.p.c. wymaga nie tylko powołania się na okoliczność, że skarga
kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, ale również wykazania, iż przesłanka ta
rzeczywiście zachodzi. Oznacza to, że skarżący musi wskazać, w czym - w jego
ocenie - wyraża się "oczywistość" zasadności skargi oraz podać argumenty
wykazujące, że rzeczywiście skarga jest uzasadniona w sposób oczywisty. Sam
zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie
prowadzi bowiem wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście
uzasadniona. Skarżący powinien więc w wywodzie prawnym wykazać
kwalifikowaną postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego
polegającą na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu
podstawowej wiedzy prawniczej (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 14 lipca
2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 nr 4 poz. 75; z dnia 26 kwietnia 2006 r., II CZ
28/06, LEX nr 198531; z dnia 9 marca 2012 r., I UK 370/11, LEX nr 1215126; z dnia
1 stycznia 2012 r., I PK 104/11, LEX nr 1215774). Ponadto przez oczywistą
zasadność skargi kasacyjnej rozumie się sytuację, w której zaskarżone orzeczenie
sądu drugiej instancji w sposób ewidentny narusza konkretne przepisy prawa.
I USK 85/24
5
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, jak i w jego
uzasadnieniu, niezbędne jest zatem powołanie konkretnych przepisów prawa, z
którymi wyrok sądu drugiej instancji jest w oczywisty sposób sprzeczny
(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2012 r., I UK 414/12, LEX nr
1675171). Jednak o tym, że skarga jest oczywiście uzasadniona, nie może
decydować argumentacja zawarta w uzasadnieniu jej podstaw (postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2008 r., II PK 347/07, LEX nr 465860). Z tego
względu przyjmuje się, że nie spełnia tych wymagań odwołanie się do podstaw
kasacyjnych i opatrzenie zawartego tam zarzutu dodatkowo określeniem
"rażącego", "ewidentnego", "kwalifikowanego" lub "oczywistego", jeżeli nie zostanie
wykazane, w czym przejawia się oczywistość wydania wadliwego orzeczenia
(postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 5 lutego 2014 r., III PK 86/13, LEX nr
1644571; z dnia 20 sierpnia 2014 r., II CSK 77/14, LEX nr 1511117; z dnia 11
kwietnia 2018 r., III UK 98/17, LEX nr 2497587).
Wypada stwierdzić, że organ rentowy nie wykazał istnienia powyższej
przesłanki przedsądu.
Kluczowe dla oceny zasadności powołanej przez skarżącego przesłanki
przedsądu jest odniesienie się do ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd
drugiej instancji. Ustalenia te wiążą Sąd Najwyższy zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c.
Sąd Okręgowy na podstawie całego zgromadzonego materiału uznał, że nie
doszłoby do zdarzenia, jakiemu uległ W. L. w dniu 30 listopada 2021 r., w postaci
zawału mięśnia sercowego i w konsekwencji śmierci, gdyby w okresie
bezpośrednio poprzedzającym to zdarzenie mąż i ojciec odwołujących się U. L. i
małoletniego G. L. nie został poddany w miejscu pracy okolicznościom
szczególnym, które były stresogenne. Za takie okoliczności stresogenne należy
uznać wykonywanie obowiązków pracowniczych w czasie masowego wypadku,
polegających nie tylko na kierowaniu pojazdem uprzywilejowanym, ale także
uczestniczeniu w czynnościach ratunkowych (pomoc w przeniesieniu pacjenta do
śmigłowca pogotowia ratunkowego, zabezpieczenie pacjentki wyciąganej spod
wraku samochodu i jej przewiezienia do szpitala). Dokonując oceny wpływu
opisanych warunków pracy na zaistnienie wypadku przy pracy W. L., Sąd
odwoławczy oparł się na opinii biegłego sądowego kardiologa, który w sposób
I USK 85/24
6
spójny i logiczny przedstawił wpływ obciążenia stresującą pracą w dniu 30 listopada
2021 r. na zawał serca i w konsekwencji śmierć W. L.
W świetle powyższych ustaleń godzi się przypomnieć, że w orzecznictwie
sądowym wyrażany jest pogląd, iż zawał serca może być kwalifikowany jako ryzyko
ubezpieczenia wypadkowego tylko wtedy, gdy spełnia wszystkie ustawowo
określone przesłanki prawne uznania za wypadek przy pracy, a więc zgodnie z
art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy wypadkowej, gdy jest zdarzeniem nagłym, wywołanym
przyczyną zewnętrzną, związanym czasowo, miejscowo i funkcjonalnie z
wykonywaniem pracy zawodowej. Sąd Najwyższy dopuszcza taką kwalifikację
jedynie w indywidualnych przypadkach i przy niewątpliwym potwierdzeniu się w
konkretnym stanie faktycznym wystąpienia ustawowych kryteriów uznania zawałów
serca za wypadki przy pracy. Takie indywidualne i konkretne przypadki nie mogą
być powoływane jako powszechnie przyjęty kierunek lub reguła (zasada)
orzecznictwa sądowego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 1997 r.,
II UKN 281/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 456 i postanowienie z dnia 12 marca
2019 r., III UK 197/18, LEX nr 2642140).
Zewnętrzną przyczyną sprawczą wypadku przy pracy może być każdy
czynnik pochodzący spoza organizmu poszkodowanego zdolny - w istniejących
warunkach - wywołać szkodliwe skutki (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia
1999 r., II UKN 87/99). W orzecznictwie przyjmuje się od dawna, że także
wykonywanie pracy w normalnych warunkach może być uznane za zewnętrzną
przyczynę wypadku przy pracy, polegającego na urazie wewnętrznym, np. zawale
serca, jeśli warunki te były nieodpowiednie ze względu na stan zdrowia pracownika.
Już w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1963 r.,
III PO 15/62 (OSNCP 1963 Nr 10, poz. 215) stwierdzono, że przyczyną sprawczo-
zewnętrzną zdarzenia może być każdy czynnik zewnętrzny (tzn. taki, który nie
wynika z wewnętrznych właściwości człowieka) zdolny wywołać w istniejących
warunkach szkodliwe skutki. W tym znaczeniu przyczyną zewnętrzną może być nie
tylko narzędzie pracy, maszyna, siły przyrody, ale także praca i czynności samego
poszkodowanego (np. potknięcie się, niefortunny odruch).
Za dominujący należy uznać pogląd, zgodnie z którym w świetle art. 3 ust. 1
ustawy wypadkowej zewnętrzną przyczyną zdarzenia (zawału serca), będącego
I USK 85/24
7
wypadkiem przy pracy, może być wykonywanie pracy w normalnych warunkach,
jeśli ze względu na stan zdrowia pracownika powodowały one nadmierne
obciążenie jego organizmu. Przy ocenie oddziaływania tak rozumianej przyczyny
należy brać pod uwagę cały okres, przez który praca nieodpowiadająca stanowi
zdrowia pracownika była wykonywana, a nie tylko dzień, w którym zdarzenie
nastąpiło (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2010 r., I UK 181/10, LEX
nr 737375).
Towarzyszący wykonywaniu pracy nadmierny wysiłek fizyczny (albo silny
stres) musi zaś być istotnym ogniwem w łańcuchu przyczynowo-skutkowym,
prowadzącym do gwałtowanego pogorszenia stanu zdrowia pracownika (wyroki
Sądu Najwyższego: z dnia 5 lutego 1997 r., II UKN 85/96, OSNAPiUS 1997 nr 19,
poz. 386 i z dnia 29 października 1997 r., II UKN 304/97, OSNAPiUS 1998 nr 15,
poz. 464).
Sąd drugiej instancji poczynił stosowne ustalenia dla przyjęcia, że w
rozpoznawanej sprawie przyczyną zewnętrzną wypadku przy pracy były
ekstremalne, wyjątkowe warunki pracy i towarzyszący im stres ratownika
medycznego. Ustalenia te były oparte o wiedzę specjalną biegłego z zakresu
kardiologii. Kwestionowanie ustaleń faktycznych na etapie postępowania
kasacyjnego jest zaś niedopuszczalne, a tym samym argumentem za oczywistą
zasadnością skargi nie może być - sugerowany przez skarżącego a sprzeczny z
ustaleniami Sądu drugiej instancji - brak przyczyny zewnętrznej zaistniałego
wypadku przy pracy.
Ponadto, w kontekście rozpoznawanej sprawy, warto uwzględnić, że w art. 3
ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób
zawodowych zamieszczono definicję wypadku śmiertelnego. Jednakże pojęcie to
ma znaczenie wyłącznie dla klasyfikacji wypadków przy pracy dla celów
statystycznych, niezbędnych w związku ze zróżnicowaniem składki na
ubezpieczenie wypadkowe. Zgodnie bowiem z art. 30 ustawy wypadkowej, stopę
procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe ustala się dla danej grupy
działalności w zależności od określonej dla niej kategorii ryzyka. Kategorię ryzyka
dla grupy działalności ustala się zaś w zależności od ryzyka określonego
I USK 85/24
8
wskaźnikami częstości, między innymi, poszkodowanych w wypadkach
śmiertelnych i ciężkich.
Wypada podkreślić, że pojęcie wypadku śmiertelnego nie odgrywa żadnej
roli w ocenie prawa do świadczeń przysługujących z mocy przepisów ustawy
wypadkowej. Artykuł 13 ust. 1 tego aktu stanowi bowiem, że jednorazowe
odszkodowanie przysługuje członkom rodziny ubezpieczonego, który zmarł
wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Prawo do świadczenia wiąże
się nie z wypadkiem śmiertelnym, lecz z śmiercią ubezpieczonego wskutek
wypadku przy pracy. Upływ czasu między datą zdarzenia wypadkowego i datą
zgonu poszkodowanego, istotny w definicji wypadku śmiertelnego w rozumieniu
art. 3 ust. 4 ustawy wypadkowej, nie przesądza więc o zasadności roszczeń
odszkodowawczych członków rodziny (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8
kwietnia 2010 r., III UZP 1/10, LEX nr 667503).
Istnienie związku przyczynowego między zdarzeniem wypadkowym a
zgonem ubezpieczonego jest zaś okolicznością stanu faktycznego, wymagającą
skorzystania z wiedzy specjalnej. Jak uprzednio wskazano, Sąd drugiej instancji
przy ferowaniu zaskarżonego wyroku oparł się zasadniczo na opinii biegłego
kardiologa, co do której ani odwołujący się, ani organ rentowy nie wnieśli zarzutów.
Mając powyższe na uwadze, trzeba uznać, że skarżący nie zdołał wykazać,
iż zachodzi potrzeba rozpoznania jego skargi przez Sąd Najwyższy, wobec czego z
mocy art. 3989 § 2 k.p.c., należało postanowić jak w sentencji. O kosztach
postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli art. 98 § 1 i 3 w związku z
art. 39821 k.p.c.
[a.ł]
