I USK 641/26

I USK 641/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jarosław Sobutka Dnia 14 maja 2026 r. w sprawie z odwołania Z.R. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie o rekompensatę z tytułu pracy w warunkach szczególnych, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 14 maja 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 30 kwietnia 2025 r., sygn. akt III AUa 653/24, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. DS UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Lublinie VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 13 listopada 2024 r. (sygn. akt VIII U 198/24), wydanym w sprawie Z.R. z odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Lublinie, o prawo do rekompensaty, zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał Z.R. prawo do rekompensaty z tytułu wykonywania pracy w warunkach szczególnych. Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Lublinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 30 kwietnia 2025 r. (sygn. akt III AUa 653/24), w punkcie pierwszym zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił odwołanie oraz zasądził od odwołującego na rzecz organu rentowego, tytułem zwrotu kosztów procesu kwotę 180 zł z odsetkami w wysokości odsetek I USK 641/26 2 ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas po upływie tygodnia od dnia ogłoszenia wyroku, do dnia zapłaty oraz w punkcie drugim zasądził od odwołującego na rzecz organu rentowego, tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego kwotę 270 zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach postępowania, do dnia zapłaty. Skargę kasacyjną od wyroku Sadu Apelacyjnego w Lublinie, do Sadu Najwyższego wywiódł odwołujący, zaskarżając judykat w całości, zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie: 1. naruszenie art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) w zw. z § 2 ust. 1 Rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze z dnia 7 lutego 1983 r. (Dz.U. Nr 8, poz. 43) oraz w zw. z art. 21 ust 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.), poprzez błędną wykładnię i uznanie, że w kontekście ustalania okresu pracy uzasadniającego przyznanie prawa do świadczeń na zasadach określonych w ww. rozporządzeniu przez „stałe i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy” wykonywanie pracy należy rozumieć wykonywanie tej pracy wyłącznie codziennie i „przez 8 godzin, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy”, podczas gdy w tym kontekście dopuszczalne jest aby pracownik w ramach swojego stanowiska wykonywał również inne incydentalne prace lub prace immanentnie związane z charakterem świadczonej pracy, a ponadto na przeszkodzie temu ustaleniu nie powinien stać fakt, że pracownik jedynie w konkretnym okresie w roku (zimą) w zwiększonej częstotliwości wykonywał prace nieobjęte przepisami rozporządzenia; 2. naruszenie art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z § 2 ust. 1 ww. rozporządzenia oraz w zw. z art. 21 ust. 1 o emeryturach pomostowych, poprzez błędną wykładnię i uznanie, że wykonywanie napraw pojazdów w innym miejscu niż kanał remontowy prowadzi do braku I USK 641/26 3 możliwości zakwalifikowania tych prac jako mieszczących się w zakresie prac wymienionych w Wykazie A, Dziale XIV „Prace różne”, pod poz. 16 wskazanego rozporządzenia (prace wykonywane w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych lub szynowych), podczas gdy na przeszkodzie uznania, iż konkretny pracownik wykonywał stale prace w kanałach remontowych, nie stoi czasowe wykonywanie przez niego także innych czynności, które funkcjonalnie (przedmiotowo) łączą się z pracą w kanałach remontowych; 3. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c., przez nierozpoznanie merytoryczne sprawy, niewzięcie pod uwagę i nierozważenie wszystkich okoliczności niniejszej sprawy, polegające na braku dokonania analizy poszczególnych obowiązków wykonywanych przez skarżącego, a przy tym miejsca ich wykonywania lub faktycznego związania z wykonywaniem prac w kanale remontowym, a także czasu wykonywania tych obowiązków w dobowym wymiarze czasu pracy, co pozwoliłoby na ustalenie, że w istocie te prace, które pozostawały poza zakresem prac w szczególnych warunkach w rzeczywistości miały jedynie charakter incydentalny, uprawniając skarżącego do uzyskania przedmiotowego świadczenia. Z uwagi na stawiane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie w przypadku uznania przez Sąd Najwyższy, że podstawa naruszenia prawa materialnego jest oczywiście uzasadniona, a podstawa naruszenia przepisów postępowania okazałaby się nieuzasadniona skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie w całości oraz jego zmianę, poprzez oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za postępowanie wywołane niniejszą skargą kasacyjną oraz zasądzenie kosztów I USK 641/26 4 postępowania w tym kosztów postępowania za obie instancje, a także rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie. Skarżący wniósł także o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., wskazując na istnienie potrzeby wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a przy tym również budzących poważne wątpliwości. W zakresie uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący zaznaczył, że o ile w kontekście niniejszej sprawy, szersze uzasadnienie tych przyczyn znajduje się wprost w uzasadnieniu, co do każdego z zarzucanych naruszeń prawa materialnego, tak Sąd dokonał przede wszystkim błędnej wykładni art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia. Naruszenie w ocenie skarżącego jest o tyle istotne, że doprowadziło do rozpoznania merytorycznego apelacji przy całkowicie błędnej wykładni ww. przepisów. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszej sprawie nie kwalifikuje się do przyjęcia i merytorycznego rozpoznania. Podkreślić należy, że skarga kasacyjna podlega badaniu (na etapie przedsądu) w zakresie spełnienia przez nią warunków formalnych. Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność postępowania lub jeżeli skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, czyli tak zwanego przedsądu, ustawodawca zagwarantował, że skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny środek zaskarżenia I USK 641/26 5 prawomocnych orzeczeń, będzie realizować funkcje publicznoprawne. Ograniczenie przesłanek, wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do czterech ma, w konsekwencji, zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo będzie uzasadnione jedynie w tych przypadkach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej jednostkowej sprawie. Ostatecznie, nie w każdej sprawie, nawet takiej, w której prawomocne orzeczenie zostało wydane w warunkach błędu w subsumpcji, czy też wyniku wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. W przeciwnym bowiem razie Sąd Najwyższy stałby się, wbrew obowiązującym przepisom, sądem trzeciej instancji, a jego zadaniem nie jest przecież dokonywanie korekty ewentualnych błędów w zakresie stosowania, czy też wykładni prawa, w każdej indywidualnej sprawie. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania oparty został na przesłance istnienia potrzeby dokonania wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie (3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Należy w tym miejscu przypomnieć, że odwołanie się do podstawy przedsądu, jaką jest potrzeba wykładni przepisów prawnych, budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, Legalis nr 127030; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, Legalis nr 2701754 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22, Legalis nr 2741242). Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej okoliczności uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości interpretacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09, LEX nr 570112 i z 29 września 2022 r. I CSK 3496/22, Legalis nr 2790349). Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i I USK 641/26 6 znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy wyraził swój pogląd we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu. Strona skarżąca nie wykazała rzeczywistego istnienia przywoływanej przez siebie przesłanki przedsądu – tym bardziej, że Sąd Najwyższy wielokrotnie zajmował się podniesionymi we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do dalszego jej merytorycznego rozpoznania problemami. Zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 53; dalej ustawa emerytalna) dla celów ustalenia uprawnień do emerytury w niższym wieku (art. 32 ust. 1) za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Sąd Najwyższy podkreślał wielokrotnie, że dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, lecz rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983 r. Nr 8, poz. 43, dalej rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.). Decydujące znaczenie w analizie charakteru pracy ubezpieczonego z punktu widzenia uprawnień emerytalnych ma zatem możliwość zakwalifikowania jej pod I USK 641/26 7 którąś z pozycji wymienionych w wykazie A, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325; z 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75 i z 8 czerwca 2011 r., I UK 393/10, LEX nr 950426; w nowszym orzecznictwie wyrok z 15 listopada 2018 r., I UK 294/17, LEX nr 2577420 i postanowienie Sądu Najwyższego z 27 sierpnia 2024 r., III USK 70/24, LEX nr 3748672). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że wykazy resortowe, wydane na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. nie mają - po wejściu w życie Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. - charakteru normatywnego (powszechnie obowiązujących przepisów prawa). Mają jednak charakter informacyjny, techniczno-porządkujący, uściślający. Z faktu, że właściwy minister, kierownik urzędu centralnego czy centralny związek spółdzielczy w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych ustalił w podległych i nadzorowanych zakładach pracy, że dane stanowisko pracy jest stanowiskiem pracy w szczególnych warunkach, może płynąć domniemanie faktyczne, że praca na tym stanowisku w istocie wykonywana była w takich warunkach i odwrotnie, brak konkretnego stanowiska pracy w takim wykazie może - w kontekście całokształtu ustaleń faktycznych - stanowić negatywną przesłankę dowodową (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698; z 25 lutego 2010 r., II UK 218/09, LEX nr 590247; z 16 listopada 2010 r., I UK 124/10, LEX nr 707404; z 24 października 2018 r., II UK 308/17, LEX nr 2569803). Wykaz resortowy ułatwia identyfikację określonego stanowiska pracy jako przynależnego do pracy w szczególnych warunkach - w szczególności, jeśli w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. nie wymienia się konkretnych stanowisk, lecz operuje się pojęciem ogólnym. Także wykonywanie pracy w szczególnych warunkach w kanałach remontowych było już przedmiotem orzeczeń Sądu Najwyższego. W wyroku z 13 czerwca 2017 r. (I UK 261/16, LEX nr 2375940) Sąd Najwyższy wskazał, że określenie „prace przy naprawie pojazdów” należy rozumieć w ten sposób, że jego I USK 641/26 8 zakresem objęte są zarówno czynności przygotowawcze do naprawy pojazdu mechanicznego lub szynowego, takie jak przygotowanie stanowiska pracy, dokonanie przeglądu pojazdu, a następnie jego naprawa w kanale. Za takim rozumieniem wskazanego sformułowania przemawia ponadto użycie w nim przyimka „przy”, który łączy się z „naprawą pojazdów mechanicznych lub szynowych”, a zatem obejmuje związane z nim czynności poprzedzające i przygotowawcze, o ile podstawowym zadaniem (obowiązkiem pracowniczym) jest dokonywanie naprawy pojazdów mechanicznych lub szynowych. W postanowieniu z 18 października 2018 r. (III UK 211/17, LEX nr 2575514) Sąd Najwyższy wskazał też, że pracownik nie świadczy pracy w warunkach kwalifikowanych (stale i w pełnym wymiarze czasu), jeśli w ramach obowiązującego go wymiaru czasu pracy na zajmowanym stanowisku wykonuje naprawy urządzeń samochodowych, które zostały uprzednio zdemontowane w kanałach remontowych, a więc pracę poza tymi kanałami w miejscach, w których nie ma narażenia na bezpośrednie oddziaływanie czynników szkodliwych (zob. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2008 r., II UK 306/07, OSNP 2009 nr 21-22, poz. 290). Jeżeli pracownik - w ramach czasu pracy obowiązującego go na danym stanowisku - świadczył pracę zarówno w kanale remontowym, jak i na zewnątrz stacji obsługi pojazdów, na „poziomie zero” i wewnątrz samochodów (w kabinie kierowcy), to praca w kanałach remontowych nie była mu powierzona stale i wyłącznie, niezależnie od tego, czy pracę w kanale wykonywał w wymiarze 6-7 godzin w ciągu 8-godzinnej dniówki roboczej (tak wyrok Sądu Najwyższego z 24 marca 2009 r., I PK 194/08, OSNP 2010 nr 23-24, poz. 281; LEX nr 528152 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 19 czerwca 2013 r., III AUa 1397/12, LEX nr 1362701). Jeśli w ramach warsztatu samochodowego pracownicy (mechanicy) wykonywali prace zarówno w kanałach remontowych, jak i poza nimi, przy czym, nie było w tym zakresie żadnego (formalnego lub nawet nieformalnego) podziału i każdy z mechaników wykonywał pracę taką, jaką aktualnie - stosownie do potrzeb pracodawcy - należało wykonać, to świadczona w ten sposób praca nie była pracą wykonywaną w szczególnych warunkach w rozumieniu przepisów emerytalno-rentowych (por. wyroki: Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 25 kwietnia 2013 r., III AUa 1505/12, LEX nr 1314762 oraz Sądu I USK 641/26 9 Apelacyjnego w Katowicach z 16 maja 2013 r., III AUa 1722/12, LEX nr 1327511). Należy więc przyjąć, że „praca w kanałach” jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze w zakładach remontowych taboru samochodowego i tramwajowego przedsiębiorstw komunikacyjnych i w dużych jednostkach naprawczych taboru transportowo-spedycyjnego, w halach naprawczych itp., gdzie występuje podział specjalistyczny prac między brygady remontowo-naprawcze (postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lutego 2014 r., III UK129/13, LEX nr 1648664, wyroki: Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 27 listopada 2012 r., III AUa 2001/12, LEX nr 1239924 oraz Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 8 października 2013 r., III AUa 163/13, LEX nr 1391858, podobnie postanowienie Sądu Najwyższego z 12 września 2018 r., III UK 179/17, LEX nr 2549436; a ostatnio wyrok Sądu Najwyższego z 18 marca 2025 r., I USKP 16/24, Legalis nr 3201014). Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Nie orzeczono przy tym o kosztach zastępstwa procesowego strony przeciwnej w postępowaniu kasacyjnym, bowiem odpowiedź na skargę kasacyjną organu rentowego złożona została po upływie terminu wynikającego z przepisu art. 3987 § 1 k.p.c. DS. [a.ł]