I USK 442/26

I USK 442/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Agnieszka Żywicka Dnia 26 maja 2026 r. w sprawie z odwołania K.W. od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o ustalenie podlegania ubezpieczeniom społecznym rolników, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 26 maja 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 18 marca 2025 r., sygn. akt III AUa 316/24, 1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2) zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz K.W. kwotę 270 zł (dwieście siedemdziesiąt złotych) wraz z odsetkami za czas po upływie tygodnia od doręczenia orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, wyrokiem z 18 marca 2025 r., oddalił apelację Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego od wyroku Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu z 7 maja 2024 r., którym zmieniono decyzję organu rentowego w ten sposób, że stwierdzono, iż wnioskodawczyni K.W. podlegała jako rolnik z mocy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym I USK 442/26 2 rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 2025 r., poz. 1770) w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego w okresie od 25 czerwca 2019 r. do 26 lipca 2019 r. oraz w okresie od 27 lipca 2019 r. do 21 lutego 2022 r. jako rolnik z mocy ustawy przy równoczesnym prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej. Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie, zaskarżając wyrok w całości i opierając skargę na podstawach naruszenia prawa materialnego tj.: (-) art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez jego błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że zostały zrealizowane przesłanki do zastosowania zasady proporcjonalności w postaci przyjęcia w sprawie niestaranności działania organu rentowego, której usunięcie wiąże się z zastosowaniem daleko idących negatywnych i nieodwracalnych konsekwencji, oczywiście niezawinionego zachowania wnioskodawczyni oraz dochowania po stronie wnioskodawczyni należytej staranności; (-) art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez jego błędne niezastosowanie i przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie obowiązuje zasada ignorantia iuris nocet, co narusza zasadę równego traktowania obywateli przez władze publiczne; (-) art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez przyjęcie, że wnioskodawczyni podlegając dobrowolnemu ubezpieczeniu rolniczemu spełniła warunki do dalszego podlegania temu ubezpieczeniu przy jednoczesnym podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę; (-) art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wnioskodawczyni pomimo niepodlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy spełniła warunki do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przy jednoczesnym podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu wykonywania umowy o pracę. Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżący organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego I USK 442/26 3 rozpoznania oraz o pozostawienie Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów procesu wynikłych z wniesienia skargi kasacyjnej. W ocenie organu rentowego w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania: czy zasada proporcjonalności przewidziana w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 1 Protokołu Nr 1 sporządzonej w dniu 4 listopada 1950 r. w Rzymie (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) oraz w art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ma zastosowanie w sytuacji zawinionego działania wyłącznie ubezpieczonego oraz braku naruszeń ze strony organu rentowego przy wydaniu decyzji o wyłączeniu z ubezpieczenia społecznego rolników, nawet po znacznym upływie czasu, z uwagi na niespełnienie warunków do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w świetle art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zdaniem organu powołanie się na zasadę proporcjonalności powinno być oparte w szczególności o analizę skutków faktycznych i prawnych, a nie tylko przekonanie, że sankcja jest nieproporcjonalna. Samo podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników przez niemal 15 lat nie może stanowić argumentu przemawiającego za pozostawieniem go w rolniczym systemie ubezpieczenia w sytuacji, gdy przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników takiej możliwości nie przewidują, a brak jest przesłanek do zastosowania zasady proporcjonalności. W związku z tym istnieje potrzeba udzielenia odpowiedzi na sformułowane powyżej pytanie, które ostatecznie pozwoli rozstrzygnąć problem wyłączenia rolnika z ubezpieczenia, i braku przesłanek do zastosowania zasady proporcjonalności w sytuacji przemilczenia przez rolnika faktu podjęcia pracy zawodowej. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, odwołująca się wniosła o wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera argumentów uzasadniających jej przyjęcie do rozpoznania. Staje się to zrozumiałe, jeśli uwzględni się, że istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem nowy i dotychczas niewyjaśniony, dotyczący ważnego abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego, I USK 442/26 4 którego rozpatrzenie przyczyni się do rozwoju myśli prawnej i będzie miało znaczenie nie tylko dla oceny konkretnej, jednostkowej sprawy, ale także przy rozstrzyganiu innych podobnych spraw. Problem przedstawiony w skardze kasacyjnej nie jest problemem nowym, został już bowiem rozstrzygnięty w orzecznictwie (np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 2013 r., I UK 556/12, LEX nr 1438701 i z dnia 13 listopada 2014 r., I UK 117/14, OSNP 2016 nr 5, poz. 62). Ostatnio o kwestii podnoszonej przez organ rentowy Sąd Najwyższy szczegółowo wypowiedział się w wyroku z dnia 17 stycznia 2023 r., II USKP 16/22, OSNP 2023 nr 12, poz. 135, wydanym w analogicznym stanie faktycznym, w którym ubezpieczona w sposób zawiniony nie poinformowała organu rentowego o zawarciu umowy zlecenia. Sąd Najwyższy powołał się na jednolicie ukształtowany pogląd, zgodnie z którym ocena prawa podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w zbiegu z pozarolniczą działalnością gospodarczą (umowami prawa cywilnego, umową o pracę) nie powinna pomijać zasady proporcjonalności, o której mowa w art. 1 Protokołu Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonej dnia 4 listopada 1950 r. w Rzymie (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.). Wskazał, że w wyroku z dnia 25 października 2016 r., I UK 386/15 (LEX nr 2169474), Sąd Najwyższy skonstatował, że „nie sposób zbyć milczeniem postanowień Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 1 Protokołu Nr 1, sporządzonej dnia 4 listopada 1950 r. w Rzymie oraz wypracowanego na tym tle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (por. np. wyrok w sprawie Moskal przeciwko Polsce z dnia 15 września 2009 r., skarga nr 10373/05 z glosą A. Bodnara, B. Grabowskiej, PiZS 2010 r., nr 6). W powołanym judykacie podkreśla się zasadę dobrej administracji, zgodnie z którą władze publiczne powinny działać z najwyższą sumiennością, zwłaszcza gdy przedmiotem jest bardzo istotne z punktu widzenia jednostki zabezpieczenie społeczne. Jeśli naruszenie prawa wystąpiło bez świadomego udziału uprawnionego, te same organy winny inaczej ocenić proporcjonalność naruszenia. W takiej sytuacji, gdy dodatkowo odmowa ustalenia prawa do świadczenia wiąże się z utratą źródła utrzymania, niemal z dnia na dzień, a osoba uprawniona nie ma dużych możliwości przystosowania się do tej zmiany z uwagi na I USK 442/26 5 wiek, stan zdrowia, bezrobocie w regionie zamieszkania - dochodzi do naruszenia art. 1 Protokołu Nr 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a ingerencja w prawa nabyte jest nieproporcjonalna". W wyroku tym Sąd Najwyższy stwierdził, że mimo iż przedmiotowe uwagi zostały poczynione na tle wstrzymania prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, a sprawa toczy się o podleganie ubezpieczeniu społecznemu, to jednak nie można zapomnieć, że wydanie decyzji o niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym rolników automatycznie uniemożliwia uzyskania prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2021 r., III USKP 43/21, LEX nr 3317096 i powołane tam orzeczenia). W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 sierpnia 2020 r., I UK 37/19 (OSNP 2021 Nr 5, poz. 54), podkreślając, że „istnieją podstawy do przyjęcia pozajęzykowych reguł interpretacji prawa, których punktem wyjścia jest stwierdzenie, że przystąpienie do określonego systemu ubezpieczenia społecznego (w tym wypadku rolniczego) i ochrona ryzyk ubezpieczeniowych w danym reżimie nie może być dowolnie usuwana przez organy rentowe po wielu latach ubezpieczenia, gdy działalność rolnicza osoby fizycznej, przez cały okres aktywności zawodowej, stanowiła jej główne źródło dochodów, a do przekroczenia zasad pozwalających na pozostanie w ubezpieczeniu społecznym rolników doszło, co należy podkreślić, bez winy tej osoby (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 2014 r., I UK 117/14, OSNP 2016 Nr 5, poz. 62)". Wskazano w nim, że instytucja wzruszenia decyzji organu rentowego przewidziana w art. 83a ustawy systemowej jest instrumentem pozwalającym na przywrócenie stanu zgodnego z prawem. Jednakże zdaniem Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyrok z dnia 28 lutego 2012 r., K 5/11, OTK-A 2012 Nr 2, poz. 16, pkt 3.3.4.), niezbędne jest w takim wypadku ustanowienie odpowiedniej granicy, poza którą niedopuszczalne byłoby wzruszenie decyzji. Trwałość decyzji organów władzy publicznej nie może być pozorna. Ustawodawca nie może z jednej strony deklarować trwałości decyzji (stwierdzając ich prawomocność), a z drugiej strony, bez względu na przyczynę wadliwości decyzji, nie przewidywać żadnych ograniczeń ich wzruszania. W konsekwencji prokonstytucyjna wykładnia użytego w z art. 83a ust. 1 ustawy systemowej „mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie" musi zakładać granicę, I USK 442/26 6 poza którą nowe dowody czy ujawnione okoliczności przestają mieć wpływ na to prawo lub zobowiązanie. W ocenie Sądu Najwyższego w wyroku I UK 37/19, „granicę tę wyznacza test proporcjonalności z uwzględnieniem, czy przywrócenie stanu zgodnego z prawem i tym samym odwrócenie następstw niestaranności działania organu rentowego nie spowoduje w konkretnym przypadku daleko idących, negatywnych i nieodwracalnych konsekwencji dla ubezpieczonego (zob. również motywy uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2016 r., III UZP 4/16, OSNP 2017 nr 12, poz. 167)". Z przeprowadzonej prezentacji wynika, że zastosowanie testu proporcjonalności warunkowane jest przede wszystkim długotrwałością istnienia stanu rzeczy nieodpowiadającego prawu. O tym, czy w konkretnych okolicznościach należy kierować się zasadą proporcjonalności decyduje wiele czynników, w tym sposób postępowania organu rentowego, świadomość ubezpieczonego i jego zawinienie. Sąd drugiej instancji trafnie skonstatował, że gdyby K.W. złożyła w terminie oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia, spełniałaby wszystkie pozostałe warunki do dalszego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Wnioskodawczyni nie może ponosić odpowiedzialności za brak złożenia oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia, bowiem nie miała ona wiedzy, iż ciąży na niej taki obowiązek, w czym utwierdzały ją kolejne decyzje oraz pisma organu rentowego dotyczące jej ubezpieczenia, aprobujące podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników. Usunięcie rolnika z ubezpieczenia rolniczego nie powinno odbywać się przez użycie środków nieproporcjonalnych, które niekonstytucyjnie ingerują w rolniczy tytuł ubezpieczenia społecznego. Wskazane okoliczności mają znaczenie, jeśli weźmie się pod uwagę, że zagadnienie prawne, które chce wyjaśniać organ rentowy zostało sformułowane w oparciu o odmienne zdarzenia faktyczne. Fundamentem pytania KRUS jest założenie faktyczne, zgodnie z którym ubezpieczonemu można przypisać wyłączną winę za naruszenie prawa, a po stronie organu rentowego nie doszło do żadnych nieprawidłowości. Konfrontując to założenie z miarodajnym stanem faktycznym sprawy okazuje się, że jest ono nieadekwatne do wiążących Sąd Najwyższy faktów. W rezultacie należy przyjąć, że I USK 442/26 7 sformułowane przez organ rentowy zagadnienie prawne, mające uzasadniać przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie występuje w sprawie, czego wymaga art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Dlatego Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia. M.G. [SOP]