I USK 388/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 4 grudnia 2025 r.
SSN Agnieszka Żywicka
w sprawie z odwołania M.P. i T.P.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Szczecinie
o podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 4 grudnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej M.P. od wyroku Sądu Apelacyjnego
w Szczecinie z dnia 17 kwietnia 2024 r., sygn. akt III AUa 170/23,
1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2) zasądza od skarżącej M.P. na rzecz organu rentowego
kwotę 2700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) wraz z odsetkami
wynikającymi z art. 98 § 11 k.p.c., tytułem zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyniku rozpoznania apelacji wniesionej
przez organ rentowy od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 30 stycznia
2023 r., wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2024 r. w pkt 1. zmienił zaskarżony wyrok i
oddalił odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w
Szczecinie z dnia 16 grudnia 2020 roku, stwierdzającej, że podstawa wymiaru
składek na ubezpieczenia M.P. podlegającej ubezpieczeniom jako osoba
współpracująca z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą u
I USK 388/24
2
płatnika składek T.P., wynosi na ubezpieczenia emerytalne i rentowe,
ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie wypadkowe: w styczniu 2014 roku -
1.812,58 zł, w lutym 2014 roku - 2.247,60 zł, w marcu 2014 roku - 2.247,60 zł, zaś
w kwietniu 2014 roku - 674,28 zł; oraz zasądził od M.P. i T.P. na rzecz organu
rentowego koszty postępowania przed Sądem pierwszej i drugiej instancji.
M.P. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z dnia 17 kwietnia 2024 r., zaskarżając ten wyrok w całości i zarzucając naruszenie
prawa materialnego, to jest: art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym, art. 67 ust. 1 i 2 w związku z art. 84 i art. 217 oraz art. 176 ust. 1
Konstytucji RP w zw. z art. 386 § 4 k.p.c., art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 83 ust.
1 pkt 1 i 3 w związku z art. 41 ust. 12 i 13, art. 68 ust. 1 oraz art. 86 ust. 1 i 2 w
związku z art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych, art. 58 § 1 i § 2 k.c., art. 5 k.c., art. 18 ust. 8 i art. 20 ust. 1 i 3 ustawy
z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 8 ust. 2.
ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 20
ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,
art. 48a ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z
ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa; a także naruszenie
przez Sąd Apelacyjny przepisów postępowania, to jest art. 4779, art. 47714 k.p.c.,
art. 382 k.p.c., art. 2431 k.p.c. w zw. z art. 232 k.p.c.
Skarżąca podniosła, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania. Sądy
obu instancji nie zbadały decyzji organu rentowego pod kątem występowania wad
formalnych, które to występują w niniejszej sprawie (decyzja nie została wydana
przez organ administracyjny, czy też pracownika organu, który to by posiadał
stosowne pisemne pełnomocnictwo do wydania takiej decyzji) i dyskwalifikują
decyzję w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego. Zatem
stwierdzenie powyższej wady implikowało Sąd do zwrócenia organowi rentowemu
akt sprawy, bowiem niniejsza „decyzja” powinna być wyeliminowana z obrotu,
czego jednak Sąd nie uczynił. W związku z powyższym w niniejszym postępowaniu
zachodzi nieważność, gdyż droga sądowa w niniejszym wypadku była
niedopuszczalna albowiem stronie na podstawie art. 83 ust. 2 ustawy z dnia
23 października 2998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych tj. z dnia 7 czerwca
I USK 388/24
3
2016 r. (Dz. U. z 2016 r. poz. 963) przysługuje odwołanie jedynie od decyzji
administracyjnej, która to w niniejszej sprawie nie spełniała wymogów formalnych, a
zatem nie była decyzją.
Ponadto we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca
podniosła, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, albowiem Sąd
Apelacyjny pozbawił skarżącą prawa do dwuinstancyjnego postępowania. Sąd
Apelacyjny w Szczecinie w uzasadnieniu wyroku wydanym w dniu 17 kwietnia
2024 roku przyjął odmienne stanowisko niżeli Sąd pierwszej instancji w wyroku
wydanym w dniu 30 stycznia 2023 roku. Sąd Apelacyjny wskazał, iż wiąże go
uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23,
która zezwala ZUS-owi na miarkowanie podstawy wymiaru składek na
ubezpieczenie społeczne. Mimo powyższego - zgoła odmiennego stanowiska niżeli
stanowisko Sądu pierwszej instancji i nieprzeprowadzenia przez Sąd Okręgowy
postępowania dowodowego w zakresie zasadności miarkowania przez ZUS
wysokości podstawy wymiaru składek, jak również braku oceny przez Sąd
pierwszej instancji dowodów pod kątem zasadności ustalonej w decyzji przez ZUS
miarkowanej wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, a
co za tym idzie nie rozpoznania w tym zakresie istoty sprawy - Sąd Apelacyjny
wydał orzeczenie co do istoty sprawy nie uchylając zaskarżonego wyroku i nie
przekazując sprawy do ponownego rozpoznania, czym w ocenie skarżącej naruszył
prawo skarżącej do dwuinstancyjnego postępowania.
Zdaniem skarżącej, Sąd drugiej instancji winien uchylić zaskarżony wyrok i
przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, gdyż tylko takie rozstrzygnięcie
zagwarantowałoby skarżącej prawo do dwuinstancyjnego postępowania i
dwukrotnej oceny dowodów - pod kątem zasadności ustalonej w decyzji przez ZUS
miarkowanej wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.
Ponadto skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona także z uwagi na
okoliczność, iż Sąd Apelacyjny przyjął, iż uchwała siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23, której nadano moc zasady
prawnej ma zastosowanie w przedmiotowej sprawie. Natomiast stan faktyczny
w oparciu o który została wydana uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23, jest zgoła odmienny niżeli stan faktyczny
I USK 388/24
4
dotyczący przedmiotowej sprawy, co już samo przez się powoduje, iż wyżej
wymieniona uchwała nie powinna mieć zastosowania do przedmiotowej sprawy.
Po pierwsze należy zauważyć, iż uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23, odnosi się do 3 aspektów: 1 osoby
prowadzącej pozarolniczą działalność; deklaracji osoby prowadzącej pozarolniczą
działalność na samą siebie w początkowym okresie prowadzenia tej działalności
wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne; deklaracji osoby prowadzącej
pozarolniczą działalność na samą siebie w początkowym okresie prowadzenia tej
działalności wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, której wysokość nie ma
odzwierciedlenia w przychodach, które to aspekty zdaniem skarżącej nijak mają się
do stanu faktycznego dotyczącego przedmiotowej sprawy, gdyż przedmiotowa
sprawa dotyczy: osoby współpracującej z osobą prowadzącą pozarolniczą
działalność; deklaracji osoby prowadzącej pozarolniczą działalność składek na
rzecz osoby współpracującej z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność;
deklaracji wysokości wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne po kilku latach
prowadzenia pozarolniczej działalności.
Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona także z uwagi na
okoliczność, iż Sąd Apelacyjny błędnie przyjął, iż art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z
art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 w związku z art. 41 ust. 12 i 13, art. 68 ust. 1 oraz art. 86
ust. 1 i 2 w związku z art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych pozwala ZUS-owi na zakwestionowanie wysokości
zadeklarowanej przez płatnika składek podstawy wymiaru składek na
ubezpieczenie społeczne osoby współpracującej z osobą prowadzącą pozarolniczą
działalność.
Po stronie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność istnieje zdaniem
skarżącej uprawnienie do zadeklarowania dla osoby współpracującej z osobą
prowadzącą działalność, w granicach zakreślonych ustawą, dowolnej kwoty jako
podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, wobec czego sposób, w
jaki realizuje to uprawnienie zależy wyłącznie od decyzji osoby prowadzącej
pozarolniczą działalność, a nie od przychodu, który generuje pozarolnicza
działalność. Ingerencja w tę sferę ZUS-u jest więc niedopuszczalna, chyba że ma
wyraźne umocowanie w przepisach.
I USK 388/24
5
Ostatecznie skarżąca podniosła, że istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości, to jest art. 18 ust. 8 w zw. z art. 20
ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
Mimo, iż wykładnia przepisów pod kątem wskaźników, jakie winna brać pod uwagę
osoba prowadząca pozarolnicza działalność przy określaniu i deklarowaniu
postawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne na rzecz osoby
współpracującej z osoba prowadzącą pozarolniczą działalność jest istotna z punktu
widzenia stosowania prawa, owe przepisy nie doczekały się stosownej wykładni
właśnie pod tym kątem. Tymczasem stosowanie przepisów prawa bez takiej
wykładni budzi poważne wątpliwości, zwłaszcza w przypadku przyjęcia, iż ZUS ma
kompetencje do badania zasadności zadeklarowanej i zgłoszonej podstawy
wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne przez osobę prowadzącą
pozarolniczą działalność.
Pozwany organ rentowy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o
odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie, w przypadku
przyjęcia skargi do rozpoznania, o oddalenie skargi kasacyjnej w całości. Nadto
wniósł o zasądzenie od ubezpieczonej na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa
procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność
postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Wypada
również dodać, iż zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c., określającym wymogi formalne
skargi kasacyjnej, skarga kasacyjna powinna zawierać wniosek o przyjęcie do
rozpoznania i jego uzasadnienie. Należy zatem stwierdzić, że wniosek o przyjęcie
skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej
jedna z okoliczności wymienionych w powołanym wcześniej art. 3989 § 1 k.p.c., a
jego uzasadnienie winno zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście,
I USK 388/24
6
biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania
skargi przez Sąd Najwyższy. Skarga kasacyjna nie jest bowiem (kolejnym)
środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej
instancji kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej
charakterze element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości
stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń
faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu nieważności postępowania,
Sąd Najwyższy stwierdza, że w niniejszej sprawie taka nieważność nie występuje.
Przede wszystkim, co się tyczy przesłanki w postaci nieważności
postępowania, to bezpośrednio odnosi się ona wyłącznie do postępowania przed
sądem drugiej instancji, nawiązuje zaś do regulacji zawartej w art. 379 k.p.c.
Nie oznacza to, że nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji jest
obojętna dla ewentualnego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Ma ona
także znaczenie, aczkolwiek Sąd Najwyższy nie bierze jej pod rozwagę z urzędu
(zob. art. 39813 § 1). Sąd Najwyższy może ją uwzględnić, z tym że jako spełnienie
przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 4, jeżeli skarżący trafnie zarzuci sądowi
drugiej instancji naruszenie art. 378 § 2 i art. 386 § 2 przez pominięcie nieważności
postępowania w niższej instancji.
W przedmiotowej sprawie, skarżący nie nawiązał do żadnej z przesłanek
powołanych w art. 379 k.p.c., co już czyni ten zarzut bezzasadnym.
Niezależnie od tego, Sąd Najwyższy podziela w tym względzie stanowisko
zaprezentowane w odpowiedzi na skargę kasacyjną, w której organ rentowy
wyjaśnił, że zaskarżona decyzja została wydana przez upoważnionego pracownika
organu, co dopuszcza art. 268a k.p.a. w zw. z art. 123 ustawy z dnia
13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wydanie decyzji w
oparciu o udzielone umocowanie wprost wynika z adnotacji przy podpisie
pracownika. Nie jest to przy tym zarzut, którego ubezpieczona nie mogła podnieść
w toku postępowania przed Sądami obu instancji, zatem nie sposób zarzucać
wyrokowi naruszenia przepisów, których nie stosował, bowiem kwestia ważności
wydanej decyzji nie była przedmiotem sporu i nie stanowiła przedmiotu oceny Sądu
Apelacyjnego.
I USK 388/24
7
Zgodnie z art. 268a k.p.a., organ administracji publicznej może upoważniać,
na piśmie utrwalonym w postaci papierowej lub elektronicznej, pracowników
obsługujących ten organ do załatwiania spraw w jego imieniu w ustalonym
zakresie, a w szczególności do wydawania decyzji administracyjnych, postanowień,
zaświadczeń, a także do poświadczania za zgodność odpisów dokumentów
przedstawionych przez stronę na potrzeby prowadzonych postępowań z
oryginałem.
Pozwany organ wskazał, że decyzję wydał pracownik posiadający
pełnomocnictwo podpisane elektronicznie, opublikowane na stronie Biuletynu
Informacji Publicznej - Rejestr pełnomocnictw i upoważnień wydanych przez
Prezesa ZUS dla pracowników Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wszelkie
publikowane tam dokumenty stanowią informację publiczną, do której każdy ma
prawo wglądu. Pracownik, który podpisał zaskarżoną decyzję, posiadał aktualne na
dzień wydania upoważnienie z dnia 21 czerwca 2017 r., o numerze […],
uprawniające m.in. do wydawania decyzji.
Skarżąca podniosła ponadto, że skarga kasacyjna jest oczywiście
uzasadniona.
Wypada także przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym stanowiskiem
judykatury skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, jeżeli zaskarżone tą
skargą orzeczenie zapadło wskutek oczywistego naruszenia prawa, zaś oczywiste
naruszenie prawa powinno być rozumiane jako widoczna, bez potrzeby
dokonywania pogłębionej analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania
prawa z jego brzmieniem albo powszechnie przyjętymi regułami interpretacji (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2001 r., I PKN 15/01,
OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 494 oraz z dnia 17 października 2001 r., I PKN 157/01,
OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 437) i jest możliwe do przyjęcia tylko wówczas, gdy
orzeczenie jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej
wykładni przepisami prawa (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia
1963 r., II CZ 3/63, OSPiKA 1963 nr 11, poz. 286). Powołanie się przez autora
skargi kasacyjnej na przesłankę zawartą w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. zobowiązuje go
zatem do przedstawienia wywodu prawnego zmierzającego do wykazania
kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego
I USK 388/24
8
polegającej na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu
podstawowej wiedzy prawniczej, co daje podstawy do uznania skargi za oczywiście
uzasadnioną, tj. podlegającą uwzględnieniu (por. postanowienia Sądu Najwyższego:
z dnia 11 grudnia 2009 r., II PK 223/09, LEX nr 585777 oraz z dnia 3 lutego 2010 r.,
II PK 304/09, LEX nr 602695).
Skarżąca podniosła, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona
albowiem Sąd Apelacyjny pozbawił skarżącą prawa do dwuinstancyjnego
postępowania.
Zarzut ten jest bezpodstawny. Sąd Okręgowy dokonał prawnej oceny
możliwości kwestionowania przez Zakład zadeklarowanej przez przedsiębiorcę
podstawy wymiaru składek (odwołując się w tym zakresie do własnego sposobu
interpretacji uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia
21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10), a także przeprowadził uprzednio w sprawie
szerokie postępowanie dowodowe, w oparciu o ustalenia którego uznał, że - w jego
ocenie - współpraca ubezpieczonej z płatnikiem była faktycznie wykonywana w
opisywanym przez strony i świadków zakresie. Sąd Okręgowy wskazał jednak, że
nawet w wypadku, gdy - jak wskazywał organ rentowy - przychody płatnika nie
pozwalały na uiszczanie składek w zadeklarowanej wysokości i gdy takie działanie
nie było uzasadnione ekonomicznie, to brak jest podstaw do pozbawienia
ubezpieczonej prawa do składek faktycznie opłaconych w spornym okresie. Sąd
Okręgowy nie poprzestał zatem w sprawie na zbadaniu podstawy prawnej do
wydania decyzji, ale przeprowadził całe postępowanie dowodowe w sprawie,
rozpoznając jej istotę i dokonując zmiany decyzji zgodnie z żądaniem odwołania.
Domaganie się przez skarżącą uchylenia wyroku przez Sąd Apelacyjny ze
względu na nierozpoznanie istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji jest
całkowicie bezzasadne. Nierozpoznanie istoty sprawy, w rozumieniu art. 386 § 4
k.p.c., jest wadliwością rozstrzygnięcia polegającą na wydaniu przez sąd pierwszej
instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy,
bądź zaniechaniu zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo
merytorycznych zarzutów stron z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje
przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie.
Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi także w przypadku dokonania przez sąd
I USK 388/24
9
pierwszej instancji oceny prawnej żądania bez ustalenia podstawy faktycznej, co
wymagałoby poczynienia kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji
odwoławczej; w takiej sytuacji uzasadnione jest uchylenie orzeczenia ze względu
na respektowanie uprawnień stron wynikających z zasady dwuinstancyjności
postępowania sądowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 października
2025 r., III UZ 12/25, LEX nr 3933020). Żadna z tych sytuacji nie zachodzi w
przedmiotowej sprawie.
Kolejno, z treści wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
dotyczącej omawianej przesłanki wynika, że skarżąca kontestuje uchwałę składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23
(OSNP 2024 Nr 5, poz. 51), mającą moc zasady prawnej, w której przyjęto, że
organ rentowy w przypadku podjęcia pozarolniczej działalności przez
ubezpieczonego, nie negując tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jest
uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia w
sytuacji, gdy w początkowym okresie prowadzenia tej działalności ubezpieczony
deklaruje podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, której wysokość
nie ma odzwierciedlenia w przychodach. Właśnie uchwała ta podjęta została w
wyniku występujących nadal, mimo uchwały składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10 (OSNP 2010 nr 21-22,
poz. 267), rozbieżności w orzecznictwie i dotyczy sytuacji osób prowadzących
pozarolniczą działalność, które w początkowym okresie jej prowadzenia deklarują
maksymalną jej wysokość, która nie ma odzwierciedlenia w przychodach, zaś w
kolejnych miesiącach realizują ryzyko socjalne, którego wystąpienie było pewne w
momencie rozpoczęcia działalności gospodarczej.
Skarżąca nie zdołała wykazać, że skarga kasacyjna zasługuje na przyjęcie
do rozpoznania również w zakresie wykładni art. 18 ust. 8 ustawy systemowej.
Należy zauważyć, że potrzeba wykładni przepisów prawnych występuje, jeżeli co
do konkretnego przepisu prawnego brak jednolitego orzecznictwa albo też przyjęta i
dominująca wykładnia jest oczywiście błędna lub kontrowersyjna.
W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie zachodzi potrzeba dokonania przez
Sąd Najwyższy wykładni przepisu art. 18 ust. 8 ustawy systemowej w zakresie
podnoszonym przez skarżącą, gdyż wątpliwości na tle interpretacji powołanego
I USK 388/24
10
przepisu zostały już wyjaśnione przez judykaturę. Wstępnie należy wskazać, że
zgodnie z art. 18 ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2025 r., poz. 350) podstawę wymiaru
składek na ubezpieczenia społeczne osób prowadzących pozarolniczą działalność,
o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5, stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa
jednak niż 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego
przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek.
W literaturze (T. Lasocki (w:) Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych.
Komentarz, red. K. Antonów, Warszawa 2024, art. 18) podnosi się, że deklarowanie
podstawy wymiaru składek przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność
gospodarczą jest szczególną formą wyznaczania tego parametru. O ile bowiem w
przypadku pozostałych kategorii podstawy wymiaru składek informacje
przekazywane przez płatnika odzwierciedlają np. rzeczywiście osiągnięty przychód
czy obowiązującą w danym czasie np. kwotę najniższego wynagrodzenia za pracę,
o tyle opisywana konstrukcja stanowi oświadczenie woli podmiotu deklarującego.
Ustawowo treść tego oświadczenia jest ograniczona zarówno co do wartości
najniższej podstawy wymiaru składek, jak i maksymalnej możliwej do
zadeklarowania kwoty. Można wobec tego przypuszczać, że ustawodawca przyznał
autonomiczne uprawnienie do ukształtowania treści stosunku ubezpieczenia czy
ściślej - zakresu obowiązku składkowego. Źródeł takiego rozwiązania w przypadku
przedsiębiorców doszukuje się w braku możliwości ustalenia bieżącego dochodu
bądź przychodu lub braku możliwości obiektywnego wyodrębnienia osobistego
nakładu pracy prowadzącego działalność w ogólnym przychodzie z działalności
pozarolniczej (uchwała Sądu Najwyższego z 11 lipca 2019 r., III UZP 1/19, OSNP
2020, Nr 1, poz. 7).
Nie oznacza to jednak, że swoboda w deklarowaniu podstawy wymiaru
składek na ubezpieczenia społeczne przez osobę zgłaszającą się do ubezpieczeń z
tego tytułu jest niczym nieograniczona należy bowiem mieć na względzie, że
Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma prawo do weryfikacji wysokości podstawy
wymiaru składek na te ubezpieczenia, a więc posiada uprawnienia kontrolne.
W uchwale w składzie siedmiu sędziów z 29 listopada 2023 r. (III UZP 3/23,) Sąd
Najwyższy uznał, że organ rentowy w przypadku podjęcia pozarolniczej działalności
I USK 388/24
11
przez ubezpieczonego, nie negując tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym,
jest uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia w
sytuacji, gdy w początkowym okresie prowadzenia tej działalności ubezpieczony
deklaruje podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, której wysokość
nie ma odzwierciedlenia w przychodach (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 83
ust. 1 pkt 1 i 3 w związku z art. 41 ust. 12 i 13, art. 68 ust. 1 oraz art. 86 ust. 1 i 2 w
związku z art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych, tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1230 z późn. zm.) oraz postanowił
nadać uchwale moc zasady prawnej. W uzasadnieniu do tej uchwały Sąd
Najwyższy podkreślił, że prawo do kontroli jest podstawowym elementem
podmiotowości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, koniecznym do wypełniania
powierzonych zadań i prawidłowej realizacji stosunków ubezpieczenia społecznego.
Legitymacja do kontroli wynika z przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń
społecznych i z przepisów prawa materialnego dotyczących działalności
gospodarczej. Uprawnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w ustawie o
systemie ubezpieczeń społecznych są określane w sposób otwarty, a nie zamknięty
(przykładowo: "Do zakresu działania Zakładu należy między innymi" - art. 68 ust. 1,
"Zakład wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących
w szczególności" - art. 83 ust. 1, "Kontrola może obejmować w szczególności" -
art. 86 ust. 2). Uprawnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie są zatem oparte
na zamkniętej egzemplifikacji, co prowadzi do stwierdzenia, że kontrola danej
sytuacji nie musi być ściśle określona w ustawie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych
wydaje decyzje, które podlegają kontroli sądowej. Z drugiej strony prawo do kontroli
nie jest bezwarunkowe, gdyż musi mieć swoją przyczynę (kauzę). W aspekcie
obecnej sprawy przywołać wypada art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy systemowej
(do zadań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy m.in. "wymierzanie i
pobieranie składek na ubezpieczenia społeczne"), jej art. 83 ust. 1 pkt 3 (Zakład
Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzje m.in. w zakresie "ustalania wymiaru
składek i ich poboru") oraz art. 86 ust. 1 pkt 2 (do zakresu kontroli przeprowadzanej
przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wykonywania zadań i obowiązków
płatników składek należy w szczególności "prawidłowość i rzetelność obliczania,
potrącania i opłacania składek"). Łączne, literalne odczytanie tych przepisów, bez
I USK 388/24
12
potrzeby odwoływania się do pozostałych metod interpretacyjnych, pozwala na
wywiedzenie z nich normy kompetencyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do
kontroli zadeklarowanej przez ubezpieczonego wysokości podstawy wymiaru
składki ubezpieczeniowej oraz jej weryfikacji i rozumowanie takie nie nosi cech ani
wykładni rozszerzającej, ani domniemywania powyższych kompetencji.
Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę, że dopuszczalności kontroli i
weryfikacji zadeklarowanej podstawy wymiaru składek na dobrowolne
ubezpieczenie chorobowe znajduje swoje wsparcie w zasadach prawa ubezpieczeń
społecznych, zwłaszcza zasadzie solidarności (wspólnoty ryzyka). Podzielając
pogląd o normatywnym, dyrektywnym charakterze tej zasady (K. Antonów,
Kompetencje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie weryfikacji
prowadzenia działalności gospodarczej oraz deklarowanej podstawy wymiaru
składek z tego tytułu, PiZS 2021, nr 2, s. 8) stanowi więc wskazówkę
interpretacyjną, którą należy brać pod uwagę w procesie wykładni prawa. Z zasady
tej wynika reguła sprawiedliwej kompensacji szkody, proporcji pomiędzy składką i
świadczeniem, godziwością świadczenia względem wkładu. Ustanowienie
nadmiernie wysokiej podstawy wymiaru składek w stosunku do rezultatów
prowadzonej działalności gospodarczej jest sprzeczne z zasadami współżycia
społecznego, w szczególności przez naruszenia lojalności jednych ubezpieczonych
wobec drugich (pobieranie zawyżonych świadczeń kosztem innych
ubezpieczonych), a także sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem
ubezpieczeń społecznych.
Sąd Najwyższy zaakcentował, że swoboda określania podstawy wymiaru
składek nie może oznaczać dowolności. Założeniem demokratycznego państwa
prawa, a co za tym idzie i obowiązującego w nim prawa powinna być dyrektywa, że
korzystanie z prawa i kompetencji powinno odbywać się w dobrej wierze, z
poszanowaniem aksjologii i zasad prawa. Ubezpieczony, deklarując określoną
podstawę wymiaru składki na dobrowolne ubezpieczenie społeczne z tytułu
prowadzonej pozarolniczej działalności, powinien kierować się tym, że
ubezpieczenie to jest akcesoryjne wobec prowadzonej działalności gospodarczej,
pochodne wobec niej.
I USK 388/24
13
W orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że podstawą do powstania
obowiązku ubezpieczenia społecznego z mocy art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy
systemowej jest faktyczne wykonywanie działalności pozarolniczej na podstawie
art. 13 pkt 4 tej ustawy, w tym działalności gospodarczej, czyli rzeczywiste podjęcie
i prowadzenie działalności zarobkowej, wykonywanej w sposób zorganizowany i
ciągły. Nie stanowi tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym pozorowane
wykonywanie zarejestrowanej działalności gospodarczej, połączone z intencyjnym
opłacaniem składek na ubezpieczenia społeczne w celu uzyskania świadczeń
"w nieodległej bliskości" (w związku ze spodziewaną niezdolnością do pracy lub
macierzyństwem), liczonych od zadeklarowanej podstawy wymiaru składek, jeżeli
dochody z takiej działalności były zerowe lub nieadekwatne do opłaconych składek
i zmierzały wyłącznie do nabycia nienależnych świadczeń ze spornego
ubezpieczenia społecznego (wyrok Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2021 r.,
II USKP 43/21, LEX nr 3232186; postanowienie Sądu Najwyższego z 4 kwietnia
2023 r., I USK 257/22, Legalis nr 2974104).
Odnosząc się ostatecznie do okoliczności przedmiotowej sprawy i zarzutu, iż
powołana uchwała III UZP 3/23 dotyczy nie osoby współpracującej z osobą
prowadzącą pozarolniczą działalność, lecz osoby prowadzącej tą działalność,
należy wyjaśnić, że w prawie ubezpieczeń społecznych osobę współpracującą
traktuje się na takich samych zasadach, jak osobę prowadzącą działalność
gospodarczą. Oznacza to, że osoby współpracujące podlegają obowiązkowym
ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz ubezpieczeniu
zdrowotnemu ZUS na tych samych zasadach jak przedsiębiorca prowadzący
działalność gospodarczą . Składki ZUS za osobę współpracującą nalicza i opłaca
przedsiębiorca jako płatnik składek, a zasady naliczania i wymiar składek są takie
same jak dla osoby prowadzącej działalność.
Również twierdzenie skarżącej, iż uchwała III UZP 3/23 nie znajduje wobec
niej zastosowania ze względu na to, że odnosi się do osób na początkowym etapie
działalności gospodarczej, jest nieuzasadnione. Należy przypomnieć, że zgodnie z
ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez Sąd Apelacyjny, płatnik po raz pierwszy
swoją żonę zgłosił do ubezpieczeń z dniem 9 grudnia 2008 r. Wówczas M.P.
współpracowała z mężem w okresie do 15 marca 2009, bowiem już z dniem 16
I USK 388/24
14
marca 2009 stała się niezdolna do pracy, a następnie pobierała zasiłek
macierzyński do 9 lutego 2010. Po czym powróciła do współpracy na zaledwie
7 dni, od 10 lutego 2010 do 17 lutego 2010, a następnie została wyrejestrowana z
ubezpieczeń przez płatnika. Zatem, przy pierwszym zgłoszeniu ubezpieczona
współpracowała z mężem łącznie przez niewiele ponad 3 miesiące z długotrwałymi
przerwami. W późniejszym okresie - po wyrejestrowaniu przez męża -
ubezpieczona dwukrotnie prowadziła jednoosobową działalność gospodarczą,
której przedmiot nie był zbliżony do działalności wykonywanej przez męża. Zatem
bez wątpliwości, w tym krótkim okresie nie zdobyła umiejętności, które mogłaby
wykorzystać przy wykonywaniu czynności w ramach późniejszej współpracy z
małżonkiem w znaczącym zakresie.
T.P. kolejnego zgłoszenia małżonki, jako osoby współpracującej, dokonał w
okresie od 1 marca 2013 do 31 sierpnia 2013. Przy czym już od 20 maja 2013
ubezpieczona przebywała na zwolnieniu lekarskim i do 24 maja 2013 roku
pobierała zasiłek chorobowy. Ten krótkotrwały okres, przerwany nieobecnością,
także nie pozwolił na zdobycie odpowiednich umiejętności zawodowych, które
mogłaby w późniejszym czasie wykorzystać we współpracy z płatnikiem. Po raz
trzeci T.P. zgłosił żonę do ubezpieczeń społecznych, jako osobę współpracującą, z
dniem 7 stycznia 2014. Tym razem, odmiennie niż dotychczas, dokonał zgłoszenia
wskazując najwyższą z przewidzianych w przepisach ustawowych podstawy
wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, ubezpieczenie
chorobowe i ubezpieczenie wypadkowe dla osoby współpracującej przy
prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej. W celu ustalenia okresu,
przez jaki ubezpieczona mogła realnie i z pełnym zaangażowaniem wykonywać
czynności w ramach współpracy z małżonkiem, należy wskazać, że w dniu 10
kwietnia 2014 r., po upływie zaledwie 3 miesięcy, ubezpieczona skorzystała ze
zwolnień lekarskich i zasiłków macierzyńskich.
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.
odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach orzeczono
stosownie do art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.
[a.ł]
I USK 388/24
15
