I USK 368/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 25 marca 2025 r.
SSN Bohdan Bieniek
w sprawie z odwołania R. L.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziałowi w Łodzi
o ustalenie podlegania ubezpieczeniu,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 25 marca 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi
z dnia 9 maja 2023 r., sygn. akt III AUa 802/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Łodzi, wyrokiem z dnia 9 maja 2023 r., zmienił wyrok Sądu
Okręgowego w Łodzi z dnia 15 kwietnia 2022 r. oraz poprzedzającą go decyzję
organu rentowego i stwierdził, że R. L. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom
społecznym, to jest ubezpieczeniu: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od
dnia 28 lutego 2020 r., do dnia 31 lipca 2021 r. jako wspólnik jednoosobowej spółki
z ograniczona odpowiedzialnością D. Sp. z o.o., a miesięczne podstawy wymiaru
składek wynoszą „0 zł” (zero) i rozstrzygnął o kosztach postępowania.
W sprawie ustalono, że w dniu 30 września 2019 r. ubezpieczony został
zgłoszony do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia
zdrowotnego jako jedyny wspólnik jednoosobowej spółki z ograniczoną
I USK 368/23
2
odpowiedzialnością. Zgodnie z umową sprzedaży udziałów zawartą w dniu 25
stycznia 2020 r. między ubezpieczonym, a A. D. doszło do sprzedaży 10 udziałów
w kapitale zakładowym spółki o łącznej wartości nominalnej 500 zł. Powyższa
zmiana została ujawniona w KRS. W związku ze wskazaną sprzedażą
ubezpieczony nie złożył pozwanemu żadnych dokumentów wyrejestrowujących, a
jedynie zaprzestał opłacenia należnych składek.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, przedmiot sporu sprowadzał się do
rozstrzygnięcia, czy wspólnik dwuosobowej spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością, posiadający 90% udziałów w tej spółce, powinien nadal
(po zbyciu 10% udziałów) podlegać obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym na
podstawie art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 497) jako wspólnik
jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.
Sąd Apelacyjny uznał, że nie ma podstaw do zastosowania w ustalonym
stanie faktycznym przywołanego i znanego orzecznictwa Sądu Najwyższego i
przyjęcia, że odwołujący się, po sprzedaży 10% udziałów, nadal winien podlegać
obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym jako wspólnik jednoosobowej spółki z
o.o., ponieważ należy go traktować jako „wspólnika dominującego”, a drugi ze
wspólników jest „udziałowcem iluzorycznym”. Powołane orzeczenia Sądu
Najwyższego wydane zostały bowiem w odmiennych stanach faktycznych.
Przedmiotem sporu był w nich pracowniczy stosunek zatrudnienia w spółce z o.o.,
a nie ilość udziałów. W toku postępowania nie była podnoszona kwestia pozorności
umowy sprzedaży udziałów, natomiast fakt wypłaty drugiemu wspólnikowi
dywidendy w wysokości odpowiadającej posiadanym udziałom, przeczy tezie o
iluzoryczności zmiany własnościowej w spółce.
Skargę kasacyjną wywiódł organ rentowy, zaskarżając wyrok Sądu
Apelacyjnego w całości. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej wskazał na jej
oczywistą zasadność w zakresie naruszenia art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8
ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I USK 368/23
3
Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej
merytorycznego rozpoznania.
Przewidziana w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. oczywista zasadność skargi
kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej treści, bez potrzeby głębszej analizy oraz
szczegółowych rozważań, wynika, że przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają
uwzględnienie skargi. W wypadku, gdy strona skarżąca twierdzi, że jej skarga
kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna przedstawić argumentacje prawną,
wyjaśniającą w czym ta oczywistość się wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie.
Powinna w związku z tym wykazać kwalifikowaną postać naruszenia prawa
materialnego i procesowego, polegającą na jego oczywistości prima facie, przy
wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej.
Jednocześnie, zgodnie z art. 3893 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie
mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Wynikający z
tego przepisu zakaz oparcia skargi kasacyjnej na tego rodzaju zarzutach oraz
związanie Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę
zaskarżonego orzeczenia oznacza niedopuszczalność powoływania się przez
skarżącego na wadliwość wyroku sądu drugiej instancji polegającą na ustaleniu
faktów lub niewłaściwie przeprowadzonej ocenie dowodów również we wniosku o
przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Problem objęcia ubezpieczeniem społecznym „niemal jedynego wspólnika
spółki z ograniczoną odpowiedzialnością”, czy też „wspólnika dominującego”
wywoływał szereg kontrowersji, zwłaszcza w kontekście pracowniczej więzi
ubezpieczeniowej takiej osoby (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z
dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 17/23, OSNP 2024 nr 6, poz. 66 i podane tam
orzecznictwo oraz poglądy doktryny). W rozpoznawanej sprawie ten problem nie
występuje, bowiem pozwany objął ubezpieczeniem społecznym odwołującego się
jako wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. (art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej),
chociaż - z formalnego punktu widzenia - dana Spółka była podmiotem
dwuosobowym (bezsporne), przy czym skarżący posiadał 99% udziałów.
Do niedawna w judykaturze Sądu Najwyższego dominował pogląd, że
wspólnik dwuosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, który posiada
część udziałów zapewniającą mu prawo do samodzielnego decydowania o
I USK 368/23
4
wynikach zgromadzenia wspólników i niemal wyłączne prawo do zysku oraz który -
wskutek pełnienia funkcji jednoosobowego zarządu - ma nieskrępowaną możliwość
samodzielnego decydowania o bieżącej działalności spółki, podlega
ubezpieczeniom społecznym jako osoba prowadząca działalność pozarolniczą na
podstawie art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października
2017 r., II UK 451/16, LEX nr 2427158, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia
27 lutego 2019 r., II UK 24/18, LEX nr 2626281). Obok tych orzeczeń można
jeszcze przytoczyć wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 października 2019 r., II UK
114/18 (LEX nr 3552287); z dnia 5 marca 2020 r., III UK 36/19 (OSNP 2021 nr 6,
poz. 65) oraz z dnia 24 lutego 2021 r., III USKP 31/21 (LEX nr 3123199).
Jednak w ostatnim czasie od tej wykładni Sąd Najwyższy odstąpił. I tak w
wyroku z dnia 15 września 2021 r., I USKP 44/21 (OSNP 2022 nr 9, poz. 91)
przyjęto, że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega tylko
jedyny wspólnik jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a nie
wspólnik większościowy, choćby „prawie” lub „niemal” jedyny (art. 6 ust. 1 pkt 5 w
związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej w związku z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h.).
Ta linia orzecznicza była następnie kontynuowana (por. wyroki Sądu Najwyższego:
z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 17/23, OSNP 2024 nr 6, poz. 66; z dnia
7 stycznia 2024 r., III USKP 73/23, OSNP 2024 nr 8, poz. 87; z dnia 27 sierpnia
2024 r. II USKP 49/23, LEX nr 3748682; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia
9 stycznia 2024 r., I USK 472/23, LEX nr 3652137; z dnia 3 marca 2024 r., III USK
22/23, LEX nr 3693536). Opierała się ona na założeniu, że wątpliwe jest
poszukiwanie na siłę - wbrew woli i świadomej decyzji samego wspólnika spółki
kapitałowej - tytułu do podlegania przez niego obowiązkowym ubezpieczeniom
społecznym, zaś zasada powszechności ubezpieczeń społecznych nie jest
realizowana w pełni w systemie prawa. Ubezpieczeniom obowiązkowym podlegają
(z mocy ustawy - ex lege) tylko te osoby fizyczne, które mają tytuł do podlegania
tym ubezpieczeniom (ujęte enumeratywnie w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej).
System dąży do powszechności, jednak nie jest w stanie objąć wszystkich osób
fizycznych. Jeżeli wspólnik wieloosobowej (nawet tylko dwuosobowej) spółki z
ograniczoną odpowiedzialnością nie spełnia warunków podlegania ubezpieczeniom
I USK 368/23
5
społecznym, to znajdzie się poza systemem. We własnym interesie powinien dążyć
do objęcia go ubezpieczeniami społecznymi i może takimi ubezpieczeniami być
objęty, ponieważ prawo ubezpieczeń społecznych mu to umożliwia. Jeżeli jednak
świadomie decyduje się prowadzić działalność zarobkową w takiej formie prawnej,
która nie pozwala na objęcie go tymi ubezpieczeniami, to nie można wbrew treści
jednoznacznie brzmiącego przepisu (art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej),
dokonując wykładni contra legem, przyjmować, że tym ubezpieczeniom podlega.
W końcu nie sposób pominąć, że w uchwale Sądu Najwyższego z dnia
21 lutego 2024 r., III UZP 8/23 (LEX nr 3686847) przyjęto, że wspólnik
dwuosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością posiadający 99 procent
udziałów nie podlega ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5
w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej. Rzecz jednak w tym, że
wspomniana uchwała zapadła w składzie złożonym z sędziów powołanych na
urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa
ukształtowanej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie
ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z
2018 r., poz. 3). Tymczasem w uchwale połączonych Izb Sądu Najwyższego - Izba
Cywilna, Karna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA
I-4110- 1/20 (OSNK 2000 Nr 2, poz. 1 i OSNC 2020 Nr 4, poz. 34) przesądzono, że
udział takiej osoby w składzie Sądu Najwyższego prowadzi w każdym przypadku
do sprzeczności składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c.
Uchwała z chwilą jej podjęcia uzyskała moc zasady prawnej (art. 87 § 1 ustawy o
Sądzie Najwyższym), a to oznacza, że każdy skład orzekający Sądu Najwyższego
jest nią związany (odnośnie do braku podstaw do przyjęcia, że jej skutki zostały
zniwelowane przez wyrok Trybunału Konstytucyjnego - zob. zamiast wielu wyroki
Sądu Najwyższego: z dnia 25 kwietnia 2024 r., I PSKP 13/23, LEX nr 3708945;
z dnia 4 maja 2024 r., I USKP 125/23, LEX nr 3713592). W takim razie nie jest (nie
było) możliwe poprzestanie tylko na powołaniu się na werdykt w sprawie III UZP
8/23, lecz konieczne stało się szersze przedstawienie problemu. Swoją drogą sąd
powszechny ocenić może, czy zawarte w tej uchwale stanowiska i wykładnia prawa
może być (powinna być) wykorzystania w praktyce w związku z podstawową
funkcją sprawowania wymiaru sprawiedliwości, jaką jest dokonanie wykładni prawa.
I USK 368/23
6
Poruszone powyżej argumenty nie zamykają jednak problemu. W każdej
sytuacji sąd powszechny ma prawo badać, czy określone czynności były
rzeczywiste i wygenerowały sytuację prawną w takiej postaci, jaka została
zadeklarowana w tej czynności. Innymi słowy, sąd nadal jest uprawniony do
weryfikacji (i tak było w sprawie), czy dana czynność nie była pozorna, a tym
samym tak zwany mniejszościowy udziałowiec jest udziałowcem fikcyjnym
(figurantem). W tej mierze także już wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z
dnia 23 lipca 2024 r., II USKP 52/23 (LEX nr 3784622). Oznacza to, że
akceptowalne pozostaje nadal zweryfikowanie (wyjątkowo, gdy okoliczności sprawy
na to wskazują), czy utworzenie dwuosobowej spółki kapitałowej nie miało na celu
obejścia prawa albo było pozorne (bo ten drugi wspólnik faktycznie nie wypełnia
swych zadań, jest wspólnikiem „na papierze”) i ten wątek nie kłóci się z odejściem,
w ostatnim czasie, od koncepcji odwoływania się do pozajęzykowych dyrektyw
wykładni w związku z treścią art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej.
Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).
[SOP]
[a.ł]
