I USK 345/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 12 marca 2025 r.
SSN Krzysztof Staryk
w sprawie z odwołania I. B. i D. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Szczecinie
o podstawę wymiaru składek,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 12 marca 2025 r.,
skargi kasacyjnej I. B. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z dnia 9 marca 2023 r., sygn. akt III AUa 392/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2. nie obciąża I. B. kosztami pełnomocnika organu rentowego
w postępowaniu kasacyjnym.
[SOP]
UZASADNIENIE
W wyroku z dnia 9 marca 2023 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie – w sprawie
z odwołania I. B. i D. Spółki z o.o. w P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń
Społecznych Oddziałowi w Szczecinie – oddalił apelację I. B. od wyroku Sądu
Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 21
grudnia 2021 r., w którym Sąd Okręgowy oddalił odwołania I. B. i D. Spółki z o.o. w
P. od decyzji organu rentowego z 20 stycznia 2020 r., nr […], w której ZUS ustalił
podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i na ubezpieczenie
I USK 345/23
2
zdrowotne z tytułu zatrudnienia ubezpieczonej I. B. u płatnika składek D. Spółki z
o.o. w P. w okresach od lipca 2016 r. do grudnia 2017 r. na kwoty wskazane w
decyzji.
Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego ubezpieczona zaskarżyła skargą
kasacyjną. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
wskazano na przyczyny przyjęcia skargi określone w art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c.
W ocenie skarżącej w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne odnoszące
się do mechanizmu działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który najpierw
przez kilka lat w prowadzonych kontrolach nie zgłaszał zastrzeżeń do stosowanych
u danego przedsiębiorcy umów, a następnie zakwestionował umowy, które -
działając w zaufaniu do wyników dotychczasowych kontroli - dany przedsiębiorca
stosował. Rodzi to zatem zasadnicze pytanie - czy w państwie prawa władza
publiczna może wobec tego samego podmiotu i w tym samym stanie prawnym
wydawać odmienne rozstrzygnięcia - tj. najpierw rozstrzygnięcia korzystne dla
płatnika, a następnie niekorzystne, które to działanie należy uznać za niezgodne z
prawem i naruszające zasadę zaufania obywateli do stanowionego prawa.
W ocenie strony skarżącej oczywista zasadność skargi kasacyjnej wynika z
tego, że Sąd Apelacyjny w sposób rażący naruszył prawo, co w sposób oczywisty
wpłynęło na ostateczną zasadność skargi kasacyjnej, a co przejawiło się w tym, że
Sąd II instancji oparł rozstrzygnięcie na wykładni przepisu oczywiście sprzecznej z
jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią, przyjmowaną w orzecznictwie i nauce
prawa, a nadto w oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu w
ustalonym stanie faktycznym.
Przede wszystkim Zakład Ubezpieczeń Społecznych zakwestionował
wysokość podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie I. B., mimo, że nie wystąpił
żaden z trzech przypadków, w których aktualizuje się takie uprawnienie organu
rentowego (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2005 r., sygn. akt II UZP
2/05), a z czym bezrefleksyjnie zgodził się zarówno Sąd I instancji, jak i Sąd II
instancji. Ponadto, Sądy orzekające w niniejszej sprawie oceniły zawartą między
stronami umowę jako umowę zawartą celem obejścia prawa, podczas gdy
przedmiotowa umowa była faktycznie wykonywana, a wynagrodzenie było
rzeczywiście wypłacane za faktycznie wykonaną pracę.
I USK 345/23
3
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o: 1) odmowę
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie, w razie przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania, o: 2) oddalenie skargi kasacyjnej ubezpieczonej w
całości, 3) zasądzenie od ubezpieczonej na rzecz organu rentowego kosztów
zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rozpatrywana skarga kasacyjna ubezpieczonej nie kwalifikuje się do
przyjęcia jej do merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd
Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje
istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych
budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie
sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście
uzasadniona. W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności
wymienionych w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty
świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie
kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy.
Wniesiona w sprawie skarga kasacyjna zawiera wniosek o przyjęcie jej do
rozpoznania uzasadniony w ten sposób, że w sprawie występuje istotne
zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) oraz że skarga kasacyjna jest
oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). Nie można jednak uznać, że
skarżąca wykazała istnienie przesłanek przyjęcia skargi do rozpoznania
określonych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c.
W świetle utrwalonego już orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego
przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt
1 k.p.c., przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi
kasacyjnej ze względu na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne
polega na sformułowaniu samego zagadnienia wraz ze wskazaniem konkretnego
przepisu prawa, na tle którego to zagadnienie występuje oraz wskazaniu
argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, w tym
I USK 345/23
4
także na sformułowaniu własnego stanowiska przez skarżącego. Wywód ten
powinien być zbliżony do tego, jaki jest przyjęty przy przedstawianiu zagadnienia
prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie art. 390 k.p.c. (postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 9 maja 2006 r., V CSK 75/06, LEX nr 1102817). Analogicznie
należy traktować wymogi konstrukcyjne samego zagadnienia prawnego,
formułowanego w ramach przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., oraz jego związek
ze sprawą i skargą kasacyjną, która miałaby zostać rozpoznana przez Sąd
Najwyższy. Zagadnienie prawne powinno: 1) być sformułowane w oparciu o
okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z
dokonanych przez sąd ustaleń (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca
2001 r., III CZP 33/01, LEX nr 52571); 2) być przedstawione w sposób ogólny i
abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej
odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumcji i rozstrzygnięcia
konkretnego sporu (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 października
2002 r., III CZP 66/02, LEX nr 57240; z dnia 22 października 2002 r., III CZP 64/02,
LEX nr 77033 i z dnia 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08, LEX nr 478179);
3) pozostawać w związku z rozpoznawaną sprawą (postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07, LEX nr 864002; z dnia
22 listopada 2007 r., I CSK 326/07, LEX nr 560504) i 4) dotyczyć zagadnienia
budzącego rzeczywiście istotne (poważne) wątpliwości. Istotność zagadnienia
prawnego konkretyzuje się zaś w tym, że w danej sprawie występuje zagadnienie
prawne mające znaczenie dla rozwoju prawa i praktyki sądowej. Wymóg ten jest
uzasadniony publicznymi celami rozpoznania przez Sąd Najwyższy skargi
kasacyjnej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2007 r.,
V CSK 356/07, LEX nr 621243). Ograniczenie się przez skarżącego do pytania nie
jest wystarczającym określeniem zagadnienia prawnego, jeżeli zagadnienie prawne
nie zostało przedstawione bez odniesienia się do ogólnych problemów
interpretacyjnych (postanowienie Sądu Najwyższego z 25 lutego 2008 r., I UK
332/07, LEX nr 452451).
Uwzględniając przedstawione założenia interpretacyjne należy stwierdzić, że
skarżąca nie przedstawia istotnego zagadnienia prawnego sprawy w rozumieniu
przepisu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Przede wszystkim w postawionym pytaniu brakuje
I USK 345/23
5
wskazania przepisów prawa – odpowiednich do podstaw zaskarżonego wyroku
Sądu Apelacyjnego w Szczecinie – przepisów określających sygnalizowaną kwestię.
Brakuje także odpowiedniego wywodu jurydycznego wykazującego, że w sprawie
rzeczywiście występuje istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt
1 k.p.c.
Skarżąca w konstrukcji swojego „zagadnienia” – w założeniach postulowanej
kwestii, nie uwzględnia zasadniczego ustalenia zaskarżonego wyroku Sądu drugiej
instancji, zgodnie z którym organ rentowy był uprawniony do ustalenia podstawy
wymiaru zasiłku chorobowego oraz zasiłku macierzyńskiego, ponieważ ustalone
przez ubezpieczoną oraz płatnika składek wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę
było nieadekwatne do zakresu i rodzaju wykonywanej przez ubezpieczoną pracy.
W ten sposób zarówno ubezpieczona, jak i płatnik składek jednoznacznie ujawnili
swoje intencje, mianowicie chęć nieuprawnionego wykorzystania środków z FUS
przez umożliwienie ubezpieczonej pobierania świadczeń obliczonych od
wygórowanej podstawy, nieadekwatnej do rozmiaru i rodzaju pracy, za którą to
pracę inne osoby otrzymywały najniższe wynagrodzenie. Postanowienia umowne,
ustalające wynagrodzenie zawyżone oraz nieadekwatne do zakresu wykonywanych
przez ubezpieczoną obowiązków, były nieważne z uwagi na sprzeczność z
zasadami współżycia społecznego, ponieważ wprost prowadziły do
nieuprawnionego pozyskania środków z FUS z pokrzywdzeniem innych
beneficjentów tego Funduszu. Organ rentowy, działając na podstawie art. 41
ust. 13 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, był ustawowo uprawniony do
zakwestionowania wysokości wynagrodzenia, stanowiącego podstawę wymiaru
składek na ubezpieczenie chorobowe z uwagi na to, że okoliczności przedmiotowej
sprawy wskazywały, że wynagrodzenie zostało wypłacone na podstawie
postanowień umownych, które były sprzeczne z zasadami współżycia społecznego
(art. 58 k.c.). W przedmiotowej sprawie organ rentowy zasadnie obniżył podstawę
wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonej do wysokości
minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalone w proporcji do wymiaru etatu, co
było adekwatne do rodzaju i zakresu zadań i porównywalne z wynagradzaniem
innych pracowników.
I USK 345/23
6
Skarżąca – poza gołosłownym twierdzeniem o wydaniu wobec tego samego
podmiotu i w tym samym stanie prawnym odmiennych rozstrzygnięć (najpierw
rozstrzygnięcia korzystnego dla płatnika, a następnie niekorzystnego) twierdzenia
tego nie precyzuje przez wskazanie konkretnych decyzji organu rentowego, które
wskazywałyby rzeczywiście na takie działanie organu rentowego.
Wykazanie podnoszonej w skardze oczywistej zasadności skargi kasacyjnej
(art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) – jako przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania – wymagałoby przedstawienia tego, w czym wyraża się „oczywista
zasadność” skargi oraz argumentacji wykazującej, że rzeczywiście skarga jest
oczywiście uzasadniona (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia
2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531, z dnia 10 sierpnia 2006 r., V CSK 204/06,
LEX nr 421035, z dnia 9 stycznia 2008 r., III PK 70/07, LEX nr 448289, z dnia
11 stycznia 2008 r., I UK 283/07, LEX nr 448205, z dnia 3 kwietnia 2008 r., II PK
352/07, LEX nr 465859 i z dnia 5 września 2008 r., I CZ 64/08). Podczas, gdy dla
uwzględnienia skargi wystarczy, że jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla
przyjęcia skargi do rozpoznania – z uwagi na jej oczywistą zasadność w rozumieniu
art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. – niezbędne jest wykazanie kwalifikowanej postaci
naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego
oczywistości widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy
prawniczej, bez potrzeby wchodzenia w szczegóły, czy dokonywania pogłębionej
analizy tekstu wchodzących w grę przepisów i doszukiwania się ich znaczenia
(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2003 r., IV CZ 100/03,
LEX nr 82274, z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616, z dnia
26 lutego 2008 r., II UK 317/ 07, LEX nr 453107, z dnia 9 maja 2008 r., II PK 11/08,
LEX nr 490364, z dnia 21 maja 2008 r., I UK 11/08, LEX nr 491538 i z dnia
9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134). W judykaturze podkreśla się, że
przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste
naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz
sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego
orzeczenia. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu
(przepisów) nie prowadzi wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście
uzasadniona (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2003 r., I PK
I USK 345/23
7
227/02, OSNP 2004 nr 13, poz. 230, z dnia 11 stycznia 2008 r., I UK 285/07,
LEX nr 442743, z dnia 11 kwietnia 2008 r., I UK 46/08, LEX nr 469185 i z dnia
9 czerwca 2008 r., II UK 37/08, LEX nr 494133 oraz postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 3 października 2013 r., III SK 11/13, LEX nr 1380967).
Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie
wykazuje, aby w sprawie występował stan „oczywistej zasadności” skargi
kasacyjnej w rozumieniu przepisu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.
Skarżąca w twierdzeniach uzasadnienia wniosku nie uwzględnia stanowiska
zaskarżonego wyroku w zakresie oceny spornej w sprawie kwestii. Poza prostą
negacją zaskarżonego rozstrzygnięcia skarga kasacyjna nie zawiera argumentacji
wykazującej walor oczywistej zasadności skargi kasacyjnej w rozumieniu przepisu
art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.
Stwierdzając, że nie zachodzą przyczyny przyjęcia skargi, określone w
art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c. (pkt 1.).
Rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2. ma swoją podstawę w art. 102 k.p.c.
[a.ł]
