I USK 343/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 9 kwietnia 2025 r.
SSN Leszek Bielecki
w sprawie z odwołania J. W. i P. W.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Kielcach
o podleganie ubezpieczeniom społecznym,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 9 kwietnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołujących się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt III AUa 524/20,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Krakowie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
wyrokiem z 16 maja 2024 r., III AUa 524/20, po rozpoznaniu sprawy z odwołania J.
W. i P. W. decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Kielcach z 8
lutego 2019 r., stwierdzającej, że J. W., jako osoba współpracująca z osobą
prowadzącą działalność gospodarczą P. W., nie podlega ubezpieczeniom
społecznym od 1 maja 2013 r., na skutek apelacji organu rentowego, zmienił wyrok
Sądu Okręgowego w Kielcach z 6 grudnia 2019 r., V U 554/19, w ten sposób, że
oddalił odwołanie w całości.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiedli płatnik składek P. W.
oraz odwołująca się J. W. zarzucając naruszenie art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art.
12 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 11 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie
I USK 343/24
2
ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., 497 ze zm., dalej jako
ustawa systemowa) przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że
ubezpieczona nie wykonywała czynności mogących mieć charakter stałej pracy o
istotnym znaczeniu dla działalności płatnika składek, podczas gdy stale i
systematycznie prowadziła punkt sprzedaży towarów i usług będących
przedmiotem działalności gospodarczej płatnika składek, dzięki czemu działalność
ta mogła się rozwijać i przynosić dodatkowe przychody, a więc miała istotny ciężar
gatunkowy dla działalności płatnika składek, a tym samym ubezpieczona powinna
podlegać ubezpieczeniom społecznym jako osoba współpracująca z płatnikiem
składek prowadzącym działalność gospodarczą.
Podnosząc powyższe wnieśli o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
jako oczywiście uzasadnionej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). Według autora skargi w
sprawie nastąpiło oczywiste naruszenie przepisów ustawy systemowej powołanych
w podstawach skargi kasacyjnej, które polegało na wyłączeniu ubezpieczonej z
ubezpieczeń społecznych z tytułu współpracy przy prowadzeniu działalności
gospodarczej oraz z nieprawidłowego zastosowania przez Sąd Apelacyjny wyżej
przywoływanych przepisów prawa materialnego, mimo współpracy przy
prowadzeniu działalności gospodarczej przez płatnika składek i podjęcia przez
skarżącą szeregu czynności, które ewidentnie wskazywały na taką współpracę.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na przyjęcie do merytorycznego
rozpoznania.
Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność
postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Funkcje
postępowania kasacyjnego powodują, że wniosek o przyjęcie skargi do
rozpoznania i jego uzasadnienie powinny koncentrować się na wykazaniu, iż w
I USK 343/24
3
konkretnej sprawie zachodzą istotne okoliczności przemawiające za interwencją
Sądu Najwyższego.
Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o
przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż
tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2
k.p.c. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny czy okoliczności
powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o jakich stanowi art. 3989 § 1 k.p.c.
Ponadto dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest
uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje
publicznoprawne. Nie w każdej zatem sprawie, nawet w takiej, w której
rozstrzygnięcie oparte jest na błędnej subsumpcji czy wadliwej wykładni prawa,
skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest
trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie ewentualnych błędów w
zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej indywidualnej sprawie (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z 14 września 2016 r., V CSK 143/16, LEX nr
2135552; z 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16, LEX nr 2069457; z 1 grudnia 2015 r.,
I PK 71/15, LEX nr 2021944).
Odwołanie się do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga nie tylko
powołania się na okoliczność, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona,
ale również wykazania, iż przesłanka ta rzeczywiście zachodzi. Oznacza to, że
skarżący musi wskazać, w czym - w jego ocenie - wyraża się „oczywistość”
zasadności skargi oraz podać argumenty wykazujące, że rzeczywiście skarga jest
uzasadniona w sposób oczywisty. Sam zarzut naruszenia określonego przepisu nie
prowadzi bowiem wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście
uzasadniona. Skarżący powinien więc w wywodzie prawnym wykazać
kwalifikowaną postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego
polegającą na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu
podstawowej wiedzy prawniczej (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 14 lipca
2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 nr 4 poz. 75; z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06,
LEX nr 198531; z 9 marca 2012 r., I UK 370/11, LEX nr 1215126; z 1 stycznia
2012 r., I PK 104/11, LEX nr 1215774). Ponadto przez oczywistą zasadność skargi
I USK 343/24
4
kasacyjnej rozumie się sytuację, w której zaskarżone orzeczenie sądu drugiej
instancji w sposób ewidentny narusza konkretne przepisy prawa. Zatem we
wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, jak i w jego uzasadnieniu,
niezbędne jest powołanie konkretnych przepisów prawa, z którymi wyrok sądu
drugiej instancji jest w oczywisty sposób sprzeczny (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z 30 listopada 2012 r., I UK 414/12, LEX nr 1675171).
Jednak o tym, że skarga jest oczywiście uzasadniona nie może decydować
argumentacja zawarta w uzasadnieniu jej podstaw (zob. postanowienie Sądu
Najwyższego z 2 kwietnia 2008 r., II PK 347/07, LEX nr 465860). Z tego względu
przyjmuje się, że nie spełnia tych wymagań odwołanie się do podstaw kasacyjnych
i opatrzenie zawartego tam zarzutu dodatkowo określeniem rażącego,
ewidentnego, kwalifikowanego lub oczywistego, jeżeli nie zostanie wykazane, w
czym przejawia się oczywistość wydania wadliwego orzeczenia (por. postanowienia
Sądu Najwyższego: z 5 lutego 2014 r., III PK 86/13, LEX nr 1644571; z 20 sierpnia
2014 r., II CSK 77/14, LEX nr 1511117; z 11 kwietnia 2018 r., III UK 98/17, LEX nr
2497587). Nie jest natomiast rzeczą Sądu Najwyższego doszukiwanie się w
uzasadnieniu podstaw kasacyjnych argumentacji mającej wykazać występowanie
deklarowanych przez skarżącego przesłanek przedsądu, ponieważ na tym etapie
postępowania podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie nie podlegają jeszcze
badaniu (por. pośród wielu postanowienia Sądu Najwyższego: z 2 kwietnia 2008 r.,
II PK 347/07, LEX nr 465860; z 27 maja 2010 r., II UK 274/09, LEX nr 585794 oraz
z 18 maja 2018 r., V CSK 654/17, LEX nr 2500530). Wynika to stąd, że na tym
etapie przedmiotem badania dokonywanego przez Sąd Najwyższy jest jedynie to,
czy wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej wskazuje i wykazuje choć jedną z
podstaw (przesłanek) przedsądu wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. Podstawy
kasacyjne stanowią zaś odrębny od przesłanek przedsądu element skargi, w
związku z czym nie zastępują one (ani ich uzasadnienie) i nie mogą zastąpić
przesłanek przedsądu. Innymi słowy, podstawy kasacyjne podlegają rozpoznaniu
dopiero po przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Wymienionych wyżej wymogów nie spełnia wniesiona skarga kasacyjna,
ponieważ w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący nie
zdołali wykazać, aby naruszenie wskazanych w podstawie skargi przepisów ustawy
I USK 343/24
5
systemowej miało walor naruszenia kwalifikowanego. Argumentacja ogranicza się
bowiem do twierdzenia, że Sąd drugiej instancji dokonał błędnej wykładni i pominął
ugruntowaną interpretację tych przepisów w judykaturze i doktrynie, co w
konsekwencji doprowadziło do uznania, że żona płatnika składek nie była osobą
współpracującą przy prowadzeniu przez niego działalności gospodarczej.
Twierdzenia te stanowią jedynie polemikę z ustaleniami dowodowymi i oceną
dowodów dokonaną przez Sądy orzekające w sprawie, co zgodnie z art. 3983 § 3
k.p.c. uchyla się spod kontroli kasacyjnej, gdyż niedopuszczalna jest argumentacja
skargi, której podstawę stanowi zakwestionowanie ustaleń faktycznych i ocena
materiału dowodowego sprawy. Ustalenia te wskazują, że ocena, czy pomoc
świadczona przez małżonka może być uznawana za współpracę w rozumieniu
art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, stanowiącą w myśl art. 6 ust. 1 pkt 5 tej ustawy
podstawę do objęcia tej osoby obowiązkowymi ubezpieczeniami: emerytalnym i
rentowymi, wymaga uprzedniego zbadania stanu faktycznego nie tylko w zakresie
charakteru i rodzaju czynności podejmowanych przez członka rodziny, ale także
czasu potrzebnego na ich wykonanie, ich wartości i zorganizowania.
Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że za współpracę przy prowadzeniu
działalności gospodarczej powodującą obowiązek ubezpieczeń: emerytalnego i
rentowych uznać można tylko taką pomoc udzieloną przedsiębiorcy przez jego
małżonka, która ma charakter stały i bez której stanowiące majątek wspólny
małżonków dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia
współdziałanie przy tym przedsięwzięciu. Takie rozumienie współpracy przy
prowadzeniu działalności gospodarczej odpowiada bowiem celom ustawy
systemowej wyrażającym się przymusem ubezpieczenia, na zasadzie równości,
wszystkich zarobkujących własną pracą (niezależnie od podstawy jej świadczenia).
W wyroku z dnia 20 maja 2008 r., II UK 286/07 (OSNP 2009 nr 17-18, poz. 241),
Sąd Najwyższy podkreślił, iż ustawa systemowa nie zawiera legalnej definicji
„współpracy przy prowadzeniu działalności”, a przy interpretacji tego sformułowania
nie można abstrahować od obowiązków małżonków wynikających z Kodeksu
rodzinnego i opiekuńczego, a także od ratio objęcia współpracowników
obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, jakim jest jak najszersze zabezpieczenie
obywateli na wypadek wystąpienia ryzyk ubezpieczeniowych, co jednak nie
I USK 343/24
6
prowadzi do konstatacji, że w każdej sytuacji wykonywania określonego zadania
(pracy) przez małżonka osoby prowadzącej działalność gospodarczą, na rzecz
małżonka - przedsiębiorcy, dla celów prowadzonej przez niego działalności musi i
może być kwalifikowana jako współpraca przy prowadzeniu tej działalności,
wymagająca objęcia obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Podobny pogląd
wyraził Sąd Najwyższy również w wyroku z 24 lipca 2009 r., I UK 51/09 (LEX nr
529767). Cechami konstytutywnymi pojęcia „współpraca przy działalności
gospodarczej”, o której mowa w art. 8 ust. 11 ustawy systemowej są występujące
łącznie: a) istotny ciężar gatunkowy działań współpracownika, które nie mogą mieć
charakteru wtórnego, b) bezpośredni związek z przedmiotem działalności
gospodarczej, c) stabilność i zorganizowanie oraz d) znaczący czas i częstotliwość
podejmowanych robót (por. wyrok Sądu Najwyższego z 6 stycznia 2009 r., II UK
134/08, OSNP 2010 nr 13-14, poz. 170 oraz z 6 marca 2019 r., II UK 508/17,
OSNP 2019 nr 12, poz. 146). Stąd też, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 23
kwietnia 2010 r., II UK 315/09 (LEX nr 604215), fikcja prawna ustanowiona art. 8
ust. 2 ustawy systemowej ma zastosowanie tylko do takiej osoby, która spełnia
wszystkie kryteria określone w art. 8 ust. 11 tej ustawy, a w tym warunek
współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności rozumianej jako
wykonywanie prac takiego rodzaju, rozmiarze i częstotliwości, że mają one istotny
wymiar ekonomiczny i organizacyjny dla tej działalności. Natomiast z ustaleń
poczynionych w sprawie, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.)
wynika, że czynności podejmowane przez żonę odwołującego się nie były
wykonywane stale i systematycznie, i stanowiły jedynie sporadyczną, okazjonalną
pomoc świadczoną mężowi (osobie prowadzącej działalność gospodarczą) w
ramach stosunków rodzinnych, a ich rodzaj nie był znaczący dla prowadzonej
działalności i nie przyczyniał się do zwiększania dochodów z tej działalności.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji na
podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.
[a.ł]
I USK 343/24
7
