I USK 323/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 27 lutego 2025 r.
SSN Dawid Miąsik
w sprawie z odwołania A. P.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Chorzowie
o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem w drodze
do pracy,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 27 lutego 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z dnia 26 marca 2024 r., sygn. akt III AUa 1132/23,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 26 marca 2024 r., III AUa 1132/23
oddalił apelację A. P. (odwołujący się, ubezpieczony) od wyroku Sądu Okręgowego
w Katowicach z 12 lipca 2023 r., X U 1306/22 oddalającego jego odwołanie od
decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Chorzowie (organ rentowy) z
dnia 27 września 2022 r. odmawiającej odwołującemu się prawa do renty z tytułu
niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy, albowiem Komisja
Lekarska ZUS orzeczeniem z dnia 23 września 2022 r. orzekła, iż jest on
częściowo niezdolny do pracy, aczkolwiek niezdolność ta nie pozostaje w związku z
wypadkiem w drodze do pracy.
I USK 323/24
2
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w wyniku poczynienia następujących
ustaleń. Do dnia 31 maja 2022 r. odwołujący się był uprawniony do renty z tytułu
częściowej niezdolności do pracy związku z wypadkiem w drodze do pracy. W dniu
21 kwietnia 2022 r. ubezpieczony złożył kolejny wniosek o rentę z tytułu
niezdolności do pracy w związku z wypadkiem w drodze do pracy. Orzeczeniem z
dnia 3 czerwca 2022 r. Lekarz Orzecznik ZUS stwierdził, że ubezpieczony jest
częściowo niezdolny do pracy do 30 czerwca 2025 r., aczkolwiek niezdolność ta w
ocenie Lekarza Orzecznika nie pozostaje w związku z wypadkiem w drodze do
pracy. Następnie Komisja Lekarska ZUS orzeczeniem z dnia 23 września 2022 r.
również stwierdziła, że ubezpieczony jest częściowo niezdolny do pracy do 30
czerwca 2025 r., a niezdolność ta nie pozostaje w związku z wypadkiem w drodze
do pracy. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Sąd
Apelacyjny stwierdził, że ubezpieczony jest częściowo niezdolny do pracy, ale
niezdolność nie ma związku z wypadkiem w drodze do pracy. Sąd Apelacyjny w
pełni podzielił opinię sporządzoną w toku postępowania przed Sądem pierwszej
instancji przez biegłą z zakresu neurochirurgii i neurotraumatologii. Biegła
szczegółowo wyjaśniła etiologię diagnozowanych dolegliwości, przebieg procesów
chorobowych oraz aktualny stopień nasilenia schorzeń występujących u
ubezpieczonego, a także wyjaśniła okoliczność braku istnienia związku
przyczynowo-skutkowego pomiędzy tymi schorzeniami i wypadkiem w drodze do
pracy.
Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że postanowieniem z 24 lutego 2023 r. Sąd
Okręgowy w Katowicach oddalił wniosek ubezpieczonego o ustanowienie
pełnomocnika z urzędu, a ubezpieczony nie wniósł zażalenia na powyższe
postanowienie. Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że odmowa ustanowienia dla strony
pełnomocnika z urzędu co do zasady nie powoduje nieważności postępowania
wskutek pozbawienia strony możliwości obrony swoich praw. W ocenie Sądu
Apelacyjnego w niniejszej sprawie nie zachodziła sytuacja nieporadności
odwołującego się. Ubezpieczony składał pisma, wnioski, a ich treść wskazuje na
umiejętność formułowania stanowiska procesowego. Ubezpieczony wskazywał na
problemy z narządami ruchu, jednak w ocenie Sądu nie uzasadniały one
I USK 323/24
3
przyznania pełnomocnika z urzędu skoro ubezpieczony składał pisma procesowe i
stawił się na rozprawę.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł
ubezpieczony, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarżący zarzucił naruszenie
art. 378 § 1 k.p.c. przez niewzięcie pod uwagę z urzędu nieważności postępowania
przed Sądem pierwszej instancji, która to nieważność zaistniała wskutek
pozbawienia strony możliwości obrony swoich spraw wobec braku ustanowienia
pełnomocnika z urzędu dla strony przed Sądem pierwszej instancji, co miało istotny
wpływ na wynik sprawy wyrażający się w braku uchylenia wyroku Sądu pierwszej
instancji, zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością, i w tym
zakresie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.
Ubezpieczony wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie
sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie
kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm
przepisanych, oświadczając, że koszty te nie zostały pokryte w całości ani w części.
Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został uzasadniony
tym, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Ubezpieczony podniósł, że
w odwołaniu od decyzji ZUS z dnia 27 września 2022 r. wniósł o ustanowienie
pełnomocnika z urzędu. Wniosku tego Sąd przez długi czas nie rozpoznał,
procedując i prowadząc postępowanie dowodowe. Wniosek ten został rozpoznany,
negatywnie dla skarżącego, dopiero dnia 24 lutego 2023 r. Skarżący nie zaskarżył
postanowienia w tym przedmiocie. Aktywność procesowa skarżącego przed Sądem
Okręgowym (brak kwestionowania postanowienia o dopuszczeniu opinii biegłego
niewłaściwej specjalizacji, brak zaskarżenia postanowienia w przedmiocie
oddalenia wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu, brak kwestionowania
przed Sądem pierwszej instancji treści opinii biegłego - oczywiście niekorzystnej dla
skarżącego) świadczy o jego nieporadności. Sam skarżący wskazał na swoją
nieporadność w piśmie z dnia 24 lutego 2023 r.: nie jestem w stanie sam sobie
poradzić z napisaniem wniosków i uzasadnień. Skarżący nie był reprezentowany
przed Sądem pierwszej instancji przez fachowego pełnomocnika, co uniemożliwiło
mu należyty udział w sprawie, należytą obronę swoich interesów i należyte zajęcie
stanowiska.
I USK 323/24
4
Dopiero Sąd drugiej instancji dostrzegł potrzebę ustanowienia dla
skarżącego pełnomocnika z urzędu, mimo, iż sytuacja materialna, stopień
zaradności skarżącego jak i stopień skomplikowania sprawy przed Sądem
pierwszej i drugiej instancji pozostawały takie same. Sąd drugiej instancji nie
dostrzegł wyżej wskazanych uchybień, co powinien był uczynić z urzędu.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o odmowę
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania ewentualnie jej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej
merytorycznego rozpoznania.
Badanie w postępowaniu kasacyjnym nieważności postępowania przed
sądem pierwszej instancji ma charakter pośredni i jest możliwe, gdy skarżący
zarzuci sądowi drugiej instancji naruszenie art. 386 § 2 k.p.c. przez
nieuwzględnienie nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji
(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2000 r., III CKN 1204/99,
LEX nr 51569 oraz wyrok z 11 stycznia 2006 r., III CK 328/05, LEX nr 448044).
Takie uchybienie sądu drugiej instancji może być jednak skuteczną podstawą
skargi kasacyjnej tylko wówczas, gdy mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy
(wyroki Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2005 r., II PK 151/04, OSNP 2005 nr 17,
poz. 262, z 15 września 2006 r., I PK 97/06, OSNP 2007 nr 17-18, poz. 251,
z 10 lutego 1998 r., II CKN 600/97, OSP 1999 Nr 3, poz. 58). Postępowanie
apelacyjne jest kontynuacją postępowania przed sądem pierwszej instancji, co
powoduje, iż wiele przypadków nieważności zachodzących przed sądem pierwszej
instancji, zwłaszcza polegających na pozbawieniu możności obrony praw i braku
należytej reprezentacji procesowej, jest sanowanych w postępowaniu apelacyjnym,
a co za tym idzie - traci rację bytu kwestionowanie orzeczenia sądu pierwszej
instancji, jeżeli nie jest przy tym oparte na innych podstawach kasacyjnych. Nie ma
natomiast możliwości sanacji nieważności postępowania istniejącej z takich
przyczyn przed sądem drugiej instancji.
I USK 323/24
5
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że odmowa
ustanowienia dla strony pełnomocnika procesowego z urzędu nie usprawiedliwia
zarzutu nieważności postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony
jej praw, gdyż wniosek ten podlega uwzględnieniu - zgodnie z art. 117 § 5 k.p.c. -
jeżeli w ocenie sądu udział profesjonalnego pełnomocnika jest potrzebny (wyroki
Sądu Najwyższego z 2 marca 2005 r., III CK 533/04, z 12 września 2007 r., I CSK
199/07; z 16 kwietnia 2008 r., V CSK 564/07, z 18 kwietnia 2008 r., CSK 636/07,
oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 15 maja 2007 r., V CSK 37/07 i z 29
kwietnia 2009 r., II CSK 643/08). Tylko w wyjątkowych sytuacjach nieprzyznanie
fachowej pomocy pełnomocnika z urzędu może być kwalifikowane jako powodujące
nieważność postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony jej praw.
Dotyczy to jednak tylko przypadków, gdy strona swoim zachowaniem wykazuje
nieznajomość reguł postępowania lub nieporadność (postanowienie Sądu
Najwyższego z 17 maja 2018 r., IV CSK 120/18, LEX nr 2515757 oraz powołane
tam orzecznictwo, wyroki Sądu Najwyższego z 8 grudnia 2009 r., II UK 195/09,
OSNP 2011 nr 13-14 poz. 190 oraz z 12 maja 2010 r., I UK 19/10, LEX nr 603408).
Mając powyższe na względnie, nie można zatem uznać, że w sprawie doszło
do oczywistego naruszenia przepisów postępowania, która to przesłanka oparta
została na tożsamych argumentach podniesionych w uzasadnieniu zarzutu
podstawy skargi kasacyjnej dotyczącej nieważności postępowania. Pełnomocnik
odwołującego się w postępowaniu kasacyjnym sformułował bowiem tezę o
nieważności postępowania w związku z tym, że nie został ustanowiony dla niego
pełnomocnik z urzędu na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego. Sąd
Apelacyjny ocenił jednak, że przebieg postępowania z udziałem ubezpieczonego
nie potwierdzał jego nieporadności (składał pisma, wnioski, a ich treść wskazywała
na umiejętność formułowania stanowiska procesowego), jak również nie odwołał
się od postanowienia Sądu pierwszej instancji odmawiającego przyznania mu
pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
[a.ł]
I USK 323/24
6
