I USK 308/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 28 stycznia 2026 r.
SSN Leszek Bielecki
w sprawie z odwołania J.Ś. i T.Ś.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Poznaniu
o podleganie ubezpieczeniom społecznym,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w dniu 28 stycznia 2026 r.,
na skutek skargi kasacyjnej odwołujących się od wyroku Sądu Apelacyjnego
w Poznaniu z dnia 18 grudnia 2024 r., sygn. akt III AUa 964/23,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
wyrokiem z 18 grudnia 2024 r., III AUa 964/23, oddalił apelację odwołującej się J.Ś.
i płatnika składek T.Ś. od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z 15 czerwca
2023 r., VIII U 445/23, oddalającego jego odwołanie od decyzji Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Poznaniu z 30 listopada 2022 r.
stwierdzającej, że odwołująca się jako pracownik u płatnika składek podlegała
obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i
wypadkowemu od 8 października 2014 r. do 22 lipca 2016 r. oraz podlegała
obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu jako
osoba współpracująca z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność od 23 lipca
2016 r.
I USK 308/26
2
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła odwołująca się. We
wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazała, że istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości (art. 3989
§ 1 pkt 2 k.p.c.), ewentualnie w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne
(art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), ewentualnie skarga jest oczywiście uzasadniona
(art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). Uzasadniając powyższy wniosek wskazała, że istotą
problemu, którego dotyczy niniejsza sprawa jest sposób wykładni art. 8 ust. 11
ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity
tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 350, dalej jako ustawa systemowa) zastosowany w
sprawie. Sąd stanął bowiem na stanowisku, że de facto każda forma współpracy
przy prowadzeniu działalności gospodarczej pomiędzy małżonkami skutkować
będzie zakwalifikowaniem tego, który nie prowadzi działalności gospodarczej, jako
osoby współpracującej. Sąd przy tym poczynił a priori domniemanie, że w małej
kancelarii praca każdego pracownika jest istotna, a następnie wyprowadził z niego
wniosek, iż przesądza to o tym, że żona płatnika składek jest osobą
współpracującą. Dalej skarżąca wskazała, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego
wskazuje się, że sąd powinien zbadać wszelkie okoliczności świadczenia pracy
przez małżonka i zastosować ich ocenę, w oparciu o obiektywne kryteria oraz
zbadać, czy podejmowane czynności nie mają charakteru wtórnego wobec głównej
działalności przedsiębiorstwa.
Dodatkowo skarżąca wskazała, że przedmiotowy problem materialnoprawny
można także zakwalifikować jako istotne zagadnienie prawne, którego rozwiązanie
wymaga pogłębionej analizy. Wydaje się, że konieczne jest przesądzenie, czy w
wypadkach, w których zarówno okoliczności faktyczne, jak i specyfika zawodu
świadczonego przez przedsiębiorcę w ramach wykonywanej działalności
gospodarczej wyklucza możliwość bezpośredniego wykonywania najważniejszych
czynności przez pracownika, małżonek tegoż przedsiębiorcy może być uznany za
osobę współpracującą.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I USK 308/26
3
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na przyjęcie do merytorycznego
rozpoznania.
Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność
postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).
Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o
przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż
tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2
k.p.c. Wiosek ten powinien zawierać profesjonalny wywód prawny nawiązujący do
wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. przesłanek przedsądu ze wskazaniem, które z
nich występują w sprawie i z uzasadnieniem stanowiska skarżącego
(postanowienie Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06).
Przede wszystkim skarżąca powołała się na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 2
k.p.c. Odnosząc się do tej przesłanki przedsądu należy wskazać jakie przepisy
mają być przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego, co więcej, powinny one
należeć do katalogu przepisów, których naruszenie przez sąd drugiej instancji
zarzucono w ramach podstawy skargi (zob. postanowienie Sądu Najwyższego
z 4 września 2002 r., I PKN 682/01, OSNP 2004 nr 12, poz. 211). Rzeczą
skarżącego jest wykazanie, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne
wątpliwości (ze sprecyzowaniem, na czym te poważne wątpliwości polegają), nie
doczekał się wykładni bądź niejednolita jego wykładnia wywołuje rozbieżności w
orzecznictwie sądów, które to orzecznictwo należy przytoczyć (por. postanowienia
Sądu Najwyższego: z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; z 9 czerwca
2008 r., II UK 37/08, LEX nr 494133; z 13 grudnia 2022 r., I USK 21/22, LEX nr
3556521; z 28 czerwca 2023 r., I USK 160/22, LEX nr 3575124). Oczywiste jest, że
budzący wątpliwości interpretacyjne przepis musi mieć zastosowanie w sprawie, a
jego wykładnia – mieć znaczenie dla jej rozstrzygnięcia. Przedmiotem
zainteresowania Sądu Najwyższego jest jednak sam przepis, a nie rozstrzygnięcie
konkretnego sporu. Stąd też wspomniane wątpliwości interpretacyjne powinny być
na tyle poważne, by ich wyjaśnienie nie sprowadzało się do prostej wykładni
I USK 308/26
4
przepisów. W tym wyraża się publicznoprawny charakter skargi kasacyjnej. Celem
realizowanym w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej jest bowiem ochrona
interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni przepisów prawa oraz
orzeczeń wydawanych przez sądy powszechne (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000 nr 7-8, poz. 147 i z 23
lutego 2023 r., III USK 163/22, LEX nr 3538161).
Tymczasem argumentacja skarżącej ogranicza się jedynie do twierdzenia,
że Sąd drugiej instancji dokonał błędnej wykładni art. 8 ust. 11 ustawy systemowej i
pominął ugruntowaną interpretację tego przepisu, co w konsekwencji doprowadziło
do uznania, że odwołująca się jest osobą współpracującą z płatnikiem składek.
Twierdzenia te stanowią jedynie polemikę z ustaleniami dowodowymi i oceną
dowodów dokonaną przez Sądy orzekające w sprawie, co zgodnie z art. 3983 § 3
k.p.c. uchyla się spod kontroli kasacyjnej, gdyż niedopuszczalna jest argumentacja
skargi, której podstawę stanowi zakwestionowanie ustaleń faktycznych i ocena
materiału dowodowego sprawy. Ustalenia te wskazują, że ocena czy pomoc
świadczona przez małżonka może być uznawana za współpracę w rozumieniu
art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, stanowiącą w myśl art. 6 ust. 1 pkt 5 tej ustawy
podstawę do objęcia tej osoby obowiązkowymi ubezpieczeniami: emerytalnym i
rentowymi, wymaga uprzedniego zbadania stanu faktycznego nie tylko w zakresie
charakteru i rodzaju czynności podejmowanych przez członka rodziny, ale także
czasu potrzebnego na ich wykonanie, ich wartości i zorganizowania.
Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że za współpracę przy prowadzeniu
działalności gospodarczej powodującą obowiązek ubezpieczeń: emerytalnego i
rentowych uznać można tylko taką pomoc udzieloną przedsiębiorcy przez jego
małżonka, która ma charakter stały i bez której stanowiące majątek wspólny
małżonków dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia
współdziałanie przy tym przedsięwzięciu. Takie rozumienie współpracy przy
prowadzeniu działalności gospodarczej odpowiada bowiem celom ustawy
systemowej wyrażającym się przymusem ubezpieczenia, na zasadzie równości,
wszystkich zarobkujących własną pracą (niezależnie od podstawy jej świadczenia).
W wyroku z dnia 20 maja 2008 r., II UK 286/07 (OSNP 2009 nr 17-18, poz. 241),
Sąd Najwyższy podkreślił, iż ustawa systemowa nie zawiera legalnej definicji
I USK 308/26
5
"współpracy przy prowadzeniu działalności", a przy interpretacji tego sformułowania
nie można abstrahować od obowiązków małżonków wynikających w Kodeksu
rodzinnego i opiekuńczego, a także od ratio objęcia współpracowników
obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, jakim jest jak najszersze zabezpieczenie
obywateli na wypadek wystąpienia ryzyk ubezpieczeniowych, co jednak nie
prowadzi do konstatacji, że w każdej sytuacji wykonywania określonego zadania
(pracy) przez małżonka osoby prowadzącej działalność gospodarczą, na rzecz
małżonka - przedsiębiorcy, dla celów prowadzonej przez niego działalności musi i
może być kwalifikowana jako współpraca przy prowadzeniu tej działalności,
wymagająca objęcia obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Podobny pogląd
wyraził Sąd Najwyższy również w wyroku z 24 lipca 2009 r., I UK 51/09 (LEX nr
529767). Cechami konstytutywnymi pojęcia "współpraca przy działalności
gospodarczej", o której mowa w art. 8 ust. 11 ustawy systemowej są występujące
łącznie - istotny ciężar gatunkowy działań współpracownika, które nie mogą mieć
charakteru wtórnego, bezpośredni związek z przedmiotem działalności
gospodarczej, stabilność i zorganizowanie oraz znaczący czas i częstotliwość
podejmowanych robót (por. wyrok Sądu Najwyższego z 6 stycznia 2009 r., II UK
134/08, OSNP 2010 nr 13-14, poz. 170 oraz z 6 marca 2019 r., II UK 508/17,
OSNP 2019 Nr 12, poz. 146).
Stąd też, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 23 kwietnia 2010 r., II UK
315/09 (LEX nr 604215), fikcja prawna ustanowiona art. 8 ust. 2 ustawy
systemowej ma zastosowanie tylko do takiej osoby, która spełnia wszystkie kryteria
określone w art. 8 ust. 11 tej ustawy, a w tym warunek współpracy przy
prowadzeniu pozarolniczej działalności rozumianej jako wykonywanie prac takiego
rodzaju, rozmiarze i częstotliwości, że mają one istotny wymiar ekonomiczny i
organizacyjny dla tej działalności.
Z ustaleń poczynionych w sprawie, którymi Sąd Najwyższy jest związany
(art. 39813 § 2 k.p.c.) wynika, że odwołująca wykonywała znaczną część czynności
pozwalającą na prawidłowe funkcjonowanie kancelarii i co za tym idzie pracę
adwokata, jednocześnie znaczenie tych czynności dla prowadzonej działalności
niewątpliwie było bardzo istotne, bowiem pozwalało płatkowi składek (mężowi
odwołującej się) na prowadzenie działalności gospodarczej (kancelarii adwokackiej),
I USK 308/26
6
zgodnie z obowiązującymi przepisami wynikającymi z Prawa o Adwokaturze.
Realizacja tych czynności przez odwołującą miała znaczenie na usprawnienie
działalności płatnika składek jako adwokata i prowadzona była stale i
systematycznie.
Z powyższych względów skarga również nie jest oczywiście uzasadniona.
Strona skarżąca nie zdołała zatem wykazać, że zachodzi potrzeba
rozpoznania przez Sąd Najwyższy wniesionej przez nią skargi kasacyjnej, wobec
czego na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.
[SOP]
