I USK 306/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 2 kwietnia 2025 r.
SSN Leszek Bielecki
w sprawie z odwołania B. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Szczecinie
z udziałem zainteresowanego L. B.
o ustalenie istnienia ubezpieczeń społecznych,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 2 kwietnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującej się Spółki od wyroku Sądu Apelacyjnego
w Szczecinie z dnia 14 marca 2024 r., sygn. akt III AUa 395/23,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2. zasądza od skarżącego na rzecz Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w Szczecinie kwotę 240 zł (dwieście
czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania
kasacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami za czas po upływie
tygodnia od dnia doręczenia zobowiązanemu orzeczenia do dnia
zapłaty.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Szczecinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
wyrokiem z 14 marca 2024 r., III AUa 395/23, oddalił apelację odwołującej się
spółki (płatnika składek) B. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w S.,
I USK 306/24
2
wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z 29 czerwca 2023 r., VI U
2017/21, oddalającego odwołanie płatnika składek od decyzji Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w Szczecinie z 15 października 2021 r. ustalającej, że
zainteresowany L. B., jako pracownik u płatnika składek, nie podlega obowiązkowo
ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od w lipca
2016 r. do 16 maja 2019 r.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła odwołująca się spółka
zaskarżając go w całości. Wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej na podstawie
art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. z uwagi na „występujące w sprawie istotne zagadnienie
prawne” w postaci naruszenia przez Sąd Apelacyjny prawa materialnego, tj. art. 6
ust. 1 pkt 1 w związku z art. 8 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6
pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez ich błędną wykładnię i
przez to ich niewłaściwe zastosowanie, przez uznanie, iż wspólnik dwuosobowej
spółki z ograniczoną odpowiedzialnością posiadający 99% udziałów w spółce jest w
rozumieniu ustawy systemowej w rzeczywistości wspólnikiem jednoosobowej spółki
z ograniczoną odpowiedzialnością, przez co wyłączona jest możliwość zawarcia
przez niego umowy o pracę ze spółką i podleganie ubezpieczeniom społecznym z
tytułu pozostawania w stosunku pracy — szczególnie w świetle Uchwały Sądu
Najwyższego z 21 lutego 2024 r. (sygn. akt III UZP 8/23). Powyższe w ocenie
skarżącej powoduje potrzebę wykładni i ustalenia, czy co do zasady, w świetle
dyspozycji wyżej przytoczonych przepisów, istnieje możliwość uznania, iż w
dwuosobowej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, w której jeden ze
wspólników posiada mniej niż 50% udziałów (przy jednoczesnym braku udziałów
uprzywilejowanych) może być traktowany jako wspólnik iluzoryczny, jeżeli w
rzeczywistości bierze udział w działalności spółki - bez względu czy jest członkiem
jej zarządu, czy nie, jak i czy ma to w ogóle jakiekolwiek znaczenie dla określenia
obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym przez wspólnika
większościowego, który jest zarazem zatrudniony na umowę o pracę, czy też
zawsze wspólnik ten będzie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym
na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie
postanowienia odmawiającego przyjęcia jej do rozpoznania oraz zasądzenie od
I USK 306/24
3
skarżącej kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według
norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na przyjęcie do merytorycznego
rozpoznania.
Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność
postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Funkcje
postępowania kasacyjnego powodują, że wniosek o przyjęcie skargi do
rozpoznania i jego uzasadnienie powinny koncentrować się na wykazaniu, iż w
konkretnej sprawie zachodzą istotne okoliczności przemawiające za interwencją
Sądu Najwyższego.
Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o
przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż
tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2
k.p.c. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny czy okoliczności
powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o jakich stanowi art. 3989 § 1 k.p.c.
Ponadto dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest
uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje
publicznoprawne. Nie w każdej zatem sprawie, nawet w takiej, w której
rozstrzygnięcie oparte jest na błędnej subsumpcji czy wadliwej wykładni prawa,
skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest
trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie ewentualnych błędów w
zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej indywidualnej sprawie (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z 14 września 2016 r., V CSK 143/16, LEX nr
2135552; z 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16, LEX nr 2069457; z 1 grudnia 2015 r.,
I PK 71/15, LEX nr 2021944).
I USK 306/24
4
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca spółka
powołała się na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 1 oraz pkt 2.
Zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem
nowy, który nie został do tej pory bezpośrednio rozwiązany w orzecznictwie Sądu
Najwyższego i dla rozwikłania, którego dotychczasowe orzecznictwo jest
niewystarczające. W przypadku powołania jako podstawy wniosku o przyjęcie
skargi kasacyjnej do rozpoznania istnienia w sprawie istotnego zagadnienia
prawnego, skarżący ma obowiązek nie tylko sformułować samo zagadnienie, ale
także - w uzasadnieniu wniosku - przedstawić odpowiednią jurydyczną
argumentację wskazującą na dopuszczalność i celowość rozwiązania problemu
prawnego w sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od sposobu
rozstrzygnięcia tego problemu przy wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych przez
Sąd drugiej instancji. Wywód ten powinien być zbliżony do tego, jaki jest przyjęty
przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie
art. 390 k.p.c. Samo zaś zagadnienie prawne, w formie pytania sformułowanego w
taki sposób, by możliwe było rozstrzygnięcie stawianych przez skarżącego
wątpliwości, musi w swej treści zawierać odwołanie do przepisu lub przepisów
prawa, na tle których takie zagadnienie powstaje. Dopiero wówczas Sąd Najwyższy
ma podstawę do oceny, czy przedstawione zagadnienie jest rzeczywiście
zagadnieniem "prawnym" oraz czy jest to zagadnienie "istotne". Nie można przy
tym zasadnie twierdzić, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli
Sąd Najwyższy we wcześniejszym orzecznictwie wyraził swój pogląd w
podnoszonej kwestii, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające jego zmianę
(postanowienie Sądu Najwyższego z 12 sierpnia 2014 r., I UK 64/14).
Natomiast w razie powołania się na przesłankę przedsądu, jaką jest potrzeba
wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie, przepisy mające być przedmiotem wykładni Sądu
Najwyższego powinny należeć do katalogu przepisów, których naruszenie przez
sąd drugiej instancji zarzucono w ramach podstawy skargi (postanowienie Sądu
Najwyższego z 4 września 2002 r., I PKN 682/01, OSNP 2004 nr 12, poz. 211).
Rzeczą skarżącego jest zaś wykazanie, że określony przepis prawa, mimo iż budzi
poważne wątpliwości, ze sprecyzowaniem, na czym te poważne wątpliwości
I USK 306/24
5
polegają, nie doczekał się wykładni, bądź niejednolita jego wykładnia wywołuje
rozbieżności w orzecznictwie sądów, które to orzecznictwo należy przytoczyć
(postanowienia Sądu Najwyższego: z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC
2002 nr 12, poz. 151; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; z 15
października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr 57231; z 13 grudnia 2007 r., I PK 233/07,
OSNP 2009 nr 2-4, poz. 43 i z 9 czerwca 2008 r., II UK 37/08, LEX nr 494133).
Oczywiste jest, iż budzący wątpliwości interpretacyjne przepis musi mieć
zastosowanie w sprawie, a jego wykładnia – mieć znaczenie dla jej rozstrzygnięcia.
Przedmiotem zainteresowania Sądu Najwyższego jest jednak sam przepis, a nie
rozstrzygnięcie konkretnego sporu. Stąd też wspomniane wątpliwości
interpretacyjne powinny być na tyle poważne, by ich wyjaśnienie nie sprowadzało
się do prostej wykładni przepisów. W tym wyraża się publicznoprawny charakter
skargi kasacyjnej. Celem realizowanym w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej
jest bowiem ochrona interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni
przepisów prawa oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwój jurysprudencji i prawa
pozytywnego, a nie korekta orzeczeń wydawanych przez sądy powszechne
(postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000 nr
7-8, poz. 147).
Powyższym wymogom autor skargi nie sprostał. Nie przedstawił bowiem
żadnej jurydycznej argumentacji wskazującej na dopuszczalność i celowość
rozwiązania potencjalnie istniejącego w sprawie problemu prawnego.
Sąd Najwyższy, rozpoznając inne sprawy o podobnych stanach faktycznych,
dokonywał już wykładni art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z
dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Sąd Najwyższy
jednolicie przyjmuje, że wspólnik, który ma większościowe udziały w spółce z
ograniczoną odpowiedzialnością, nie może korzystać z ubezpieczenia społecznego
jako pracownik (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 3 lipca 2011 r., I UK 8/11, OSNP
2012 nr 17-18, poz. 225, oraz z 11 września 2013 r., II UK 36/13, Legalis nr
830688). Z tym stanowiskiem nie koliduje możliwość pracowniczego ubezpieczenia
wspólników wieloosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością na
stanowiskach członków zarządu (por. uchwała Sądu Najwyższego z 8 marca
1995 r., I PZP 7/95, OSNAPiUS 1995 nr 18, poz. 227). Także w wyroku z 15
I USK 306/24
6
września 2021 r. w sprawie I USKP 44/21 (LEX nr 3352541) Sąd Najwyższy
podkreślił, że po zmianach legislacyjnych, wprowadzonych ustawą z 18 grudnia
2002 r., nie może budzić wątpliwości, że jedyny wspólnik jednoosobowej spółki z
ograniczoną odpowiedzialnością (sensu stricto) podlega obowiązkowo
ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym jako osoba prowadząca działalność
pozarolniczą (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej).
Natomiast w przypadku ustalenia, że pozycja prawna dominującego wspólnika
spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jest zbieżna z pozycją prawną jedynego
wspólnika, uzasadnione jest kwestionowanie więzi prawno-pracowniczej między
dominującym wspólnikiem a spółką. Decydują bowiem w tym przypadku te same
względy aksjologiczne (jedność kapitału i pracy), ekonomiczne (brak odpłatności
pracy, fikcja odrębności majątkowej) oraz prawne (brak możliwości wydawania
wiążących poleceń, wyłączne decydowanie o funkcjonowaniu zakładu pracy w
kontekście ryzyka pracodawcy) co w przypadku spółki jednoosobowej sensu stricto.
Według literalnej wykładni art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej za osobę
prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się tylko i wyłącznie wspólnika
jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, czyli wspólnika, który jest
jedynym wspólnikiem tej spółki, ujawnionym w rejestrze przedsiębiorców stosownie
do art. 38 ust. 8 lit. d ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, nie zaś tego
wspólnika, który figuruje w tym rejestrze jako jedyny ujawniony spośród kilku
wspólników spółki wyłącznie z powodów określonych w art. 38 ust. 8 lit. c tej ustawy.
Także wykładnia systemowa (w obrębie Kodeksu spółek handlowych) nie może
prowadzić do utożsamiania pojęcia spółki jednoosobowej oraz spółki, w której jeden
wspólnik (bądź kilku wspólników) ma udziały niższe niż 10% kapitału zakładowego,
co czyni go udziałowcem iluzorycznym. Z samego tylko faktu objęcia udziałów o
wartości niższej niż 10% kapitału zakładowego nie wynikają dla wspólnika spółki z
ograniczoną odpowiedzialnością tak istotne ograniczenia w zakresie praw
wspólników, wymienionych w tytule III dziale I rozdziale 2 k.s.h., które czyniłyby go
wspólnikiem nic nieznaczącym, czyli iluzorycznym. Nie ma zatem podstaw do
niejako automatycznego przyjmowania, że w każdej sytuacji, gdy w rejestrze
przedsiębiorców ujawniony jest tylko jeden (większościowy) wspólnik spółki z
ograniczoną odpowiedzialnością, to na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych
I USK 306/24
7
powinien być on traktowany tak jak wspólnik jednoosobowej spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością.
Prawdą jest, na co wskazała w skardze kasacyjnej pozwana spółka, że w
najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliła się już wykładnia, że art. 8
ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej obejmuje jedynie wspólnika jednoosobowej spółki
z o.o. i nie ma zastosowania do wspólnika dominującego w dwuosobowej spółce
z o.o. (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 września 2021 r., I USKP 44/21, a
wcześniej także w wyroku z 16 grudnia 2020 r., I UK 225/19, wyrok z 28 stycznia
2021 r., I USKP 1/21; postanowienie z 30 listopada 2021 r., II USK 366/21;
postanowienie z 5 kwietnia 2023 r., III USK 141/22, wyrok Sądu Najwyższego z
13 grudnia 2022 r., I USKP 144/21 oraz postanowienia: z 30 sierpnia 2022 r., I USK
538/21 i z 4 października 2023 r., I USK 176/23, uchwała Sądu Najwyższego z dnia
21 lutego 2024 r., III UZP 8/23). Powyższe nie oznacza jednak, że podstawą
ubezpieczenia wspólnika posiadającego 99% udziałów w spółce może być umowa
o pracę zawarta pomiędzy nim a spółką. Taka umowa bowiem stanowi fikcję
prawną zatrudnienia, co w niniejszej sprawie ustaliły sądy meriti. Takie zabiegi
pozornego zatrudnienia pozostawały w ewidentnej sprzeczności z podstawami
kasacyjnego zaskarżenia, a także z zasadą równego traktowania wszystkich
rzeczywiście ubezpieczonych, w tym z zasadą solidaryzmu ubezpieczeń
społecznych. W myśl art. 39813 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy jest związany w
postępowaniu kasacyjnym ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę
zaskarżonego orzeczenia, co oznacza, że w przypadku poddania skargi kasacyjnej
merytorycznemu rozpoznaniu musiałby uwzględnić owe ustalenia przy
rozpatrywaniu podniesionego w tej skardze zarzutu naruszenia prawa materialnego.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji na
podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., o kosztach orzekając na podstawie art. 98 § 1 k.p.c.
[SOP]
I USK 306/24
8
