I USK 278/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 23 września 2025 r.
SSN Jarosław Sobutka
w sprawie z odwołania Z.S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddziałowi w Łodzi
o rekompensatę za pracę w warunkach szczególnych,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 23 września 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi
z dnia 30 kwietnia 2024 r., sygn. akt III AUa 520/23,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
DS
UZASADNIENIE
Decyzją z 4 listopada 2022 r. (znak: […]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych I
Oddział w Łodzi przyznał Z.S. emeryturę od 1 października 2022 r. oraz odmówił
wnioskodawcy prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach.
W treści decyzji organ rentowy wskazywał, że na podstawie dokumentów
dostarczonych wraz z wnioskiem oraz znajdujących się w aktach emerytalnych, na
wymagane 15 lat pracy w szczególnych warunkach Z.S. udowodnił 11 lat,
8 miesięcy i 24 dni w następujących okresach: od 24 lipca 1979 r. do 31 lipca
1983 r., od 15 sierpnia 1983 r. do 4 grudnia 1990 r., od 6 grudnia 1990 r. do 31
stycznia 1991 r. oraz od 21 kwietnia 2008 r. do 20 lipca 2008 r. Organ rentowy
podniósł, że do stażu pracy w szczególnych warunkach nie zaliczył okresów
I USK 278/24
2
zatrudnienia od 6 lutego 2006 r. do 19 kwietnia 2008 r., ponieważ pracę w
szczególnych warunkach Z.S. wykonywał 6 godzin dziennie.
Sąd Okręgowy w Łodzi, VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,
wyrokiem z 18 kwietnia 2023 r. (sygn.. akt VIII U 2301/22), wydanym w sprawie
Z.S., przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddziałowi w Łodzi, o
rekompensatę za pracę w warunkach szczególnych: zmienił zaskarżoną decyzję i
przyznał Z.S. prawo do rekompensaty za pracę w warunkach szczególnych, od 1
października 2022 r.
Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 30 kwietnia 2024 r. (sygn. akt
III AUa 520/23), oddalił apelację.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi, do Sądu
Najwyższego wywiódł organ rentowy, zaskarżając judykat w całości, zarzucając
rozstrzygnięciu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 21 ust. 1 ustawy
z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, w związku z paragrafem 2
ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku
emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w
szczególnym charakterze, poprzez ich błędne zastosowanie skutkujące ustaleniem,
że świadczenie pracy przez połowę miesiąca, czyli nie codziennie spełnia warunek
wykonywania pracy stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przez cały miesiąc,
uprawniający do otrzymania rekompensaty z tytułu świadczenia pracy w warunkach
szczególnych.
W związku ze stawianym zarzutem, skarżący organ rentowy wniósł o:
uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi w całości i orzeczenie,
co do istoty sprawy, względnie uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego
w Łodzi w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi
lub równorzędnemu oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według
norm przepisanych.
Skarżący wniósł także o przyjęcie przedmiotowej skargi kasacyjnej do
rozpoznania wskazując, że w sprawie występują istotne zagadnienia prawne:
1. czy wykonywanie na podstawie jednej i tej samej umowy o pracę pracy w
szkodliwych warunkach przez część miesiąca (np. przez pół miesiąca), w
I USK 278/24
3
każdym miesiącu skutkuje zaliczeniem każdego pełnego miesiąca pracy,
przy ustalaniu prawa do rekompensaty z tytułu wykonywania pracy w
warunkach szczególnych, na podstawie przepisu art. 21 ust. 1 ustawy z dnia
19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, w którym ustawodawca
wprowadził wymóg świadczenia takiej pracy stale i w pełnym wymiarze
czasu pracy w rozumieniu przepisu paragrafu 2 ust. 1 rozporządzenia Rady
Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego
pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym
charakterze w sytuacji, gdyby przez tę część każdego miesiąca (np. przez
połowę każdego miesiąca) pracownik przepracował każdorazowo
miesięczną normę czasu pracy;
2. w razie odpowiedzi negatywnej na pierwsze pytanie, czy powinno się w
takim stanie faktycznym sumować tylko okresy wykonywania pracy w
warunkach szkodliwych przez część miesiąca (np. przez połowę miesiąca),
mimo ciągłości zatrudnienia wynikającej z umowy o pracę dla ustalania
prawa do rekompensaty z tytułu wykonywania pracy w warunkach
szczególnych, na podstawie przepisu art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia
2008 r. o emeryturach pomostowych, w którym ustawodawca wprowadził
wymów świadczenia takiej pracy stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, w
rozumieniu przepisu paragrafu 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z
dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników
zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna organu rentowego, która została wywiedziona w
niniejszym postępowaniu, nie kwalifikuje się do przyjęcia i merytorycznego
rozpoznania.
Na wstępie należy przypomnieć, że skarga kasacyjna podlega badaniu
(na etapie przedsądu) w zakresie spełnienia przez nią warunków formalnych.
Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli
I USK 278/24
4
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność
postępowania lub jeżeli skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając
na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, czyli tak zwanego przedsądu,
ustawodawca zagwarantował, że skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny środek
zaskarżenia prawomocnych orzeczeń, będzie realizować funkcje publicznoprawne.
Ograniczenie przesłanek, wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do czterech ma, w
konsekwencji, zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i
procesowo będzie uzasadnione jedynie w tych przypadkach, w których mogą być
zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga nie stanie się instrumentem
wykorzystywanym w każdej jednostkowej sprawie. Ostatecznie, nie w każdej
sprawie, nawet takiej, w której prawomocne orzeczenie zostało wydane w
warunkach błędu w subsumpcji, czy też wyniku wadliwej wykładni prawa, skarga
kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. W przeciwnym bowiem razie Sąd
Najwyższy stałby się, wbrew obowiązującym przepisom, sądem trzeciej instancji, a
jego zadaniem nie jest przecież dokonywanie korekty ewentualnych błędów w
zakresie stosowania, czy też wykładni prawa, w każdej indywidualnej sprawie.
Podkreślenia wymaga także, że wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i
jego uzasadnienie podlegają analizie na etapie przedsądu, natomiast przytoczone
podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do
rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania. Oba te elementy muszą
być więc przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione.
Skarga kasacyjna powinna być tak zredagowana i skonstruowana, aby Sąd
Najwyższy nie musiał poszukiwać w uzasadnieniu jej podstaw pozostałych
elementów konstrukcyjnych skargi, ani tym bardziej się ich domyślać (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z 19 maja 2022 r., I USK 434/21, Legalis nr
2740849).
Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w niniejszej sprawie
oparty został na przesłance występowania w sprawie istotnego zagadnienia
prawnego (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Należy więc przypomnieć, że w przypadku
powoływania się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, jako
I USK 278/24
5
przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, w uzasadnieniu wniosku
winno zostać sformułowane zagadnienie prawne oraz przedstawione argumenty
prawne, które wykażą możliwość różnorodnej oceny zawartego w nim problemu.
Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w judykaturze, skarżący ma w tym zakresie
obowiązek wywiedzenia i uzasadnienia występującego w sprawie problemu
prawnego w sposób zbliżony do tego, jaki jest przyjęty przy przedstawianiu
zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie art. 390 k.p.c. (por.
postanowienia Sądu Najwyższego z: 19 marca 2012 r., II PK 296/11, LEX nr
1214580; 11 czerwca 2013 r., II UK 71/13, LEX nr 1331300; 16 maja 2018 r., III UK
151/17, LEX nr 2553867 i 12 maja 2021 r., I USK 163/21, LEX nr 3252537).
Oznacza to w praktyce, że zagadnienie prawne musi odpowiadać określonym
wymaganiom, a mianowicie: 1) być sformułowane w oparciu o okoliczności
mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd
ustaleń (wyrok Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 1996 r., II UR 5/96, OSNAPiUS
1997 nr 3, poz. 39 i postanowienie z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01, LEX nr
52571, z 5 lipca 2023 r., I CSK 6182/22, LEX nr 3578533), 2) być przedstawione w
sposób ogólny i abstrakcyjny tak, by umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie
uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumcji i
rozstrzygnięcia konkretnego sporu (por. A. Góra-Błaszczykowska, Środki
zaskarżenia w postępowaniu cywilnym. Komentarz do art. 367-42412 k.p.c.,
Warszawa 2014, komentarz do art. 3989 wraz z przytoczonym orzecznictwem;
postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02, LEX nr
57240; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02, LEX nr 77033 i z 5 grudnia 2008 r.,
III CZP 119/08, LEX nr 478179, z 13 lipca 2023 r., I CSK 2570/22, LEX nr
3582702), 3) pozostawać w związku z rozpoznawana sprawą i 4) dotyczyć
zagadnienia budzącego rzeczywiście istotne (a zatem poważne) wątpliwości.
Istotność zagadnienia prawnego konkretyzuje się zaś w tym, że w danej sprawie
występuje zagadnienie prawne mające znaczenie dla rozwoju prawa lub funkcje
precedensowe dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw. Twierdzenie o
występowaniu istotnego zagadnienia prawnego jest uzasadnione tylko wtedy, kiedy
przedstawiony problem prawny nie został jeszcze rozstrzygnięty przez Sąd
Najwyższy lub gdy istnieją rozbieżne poglądy w tym zakresie, wynikające z
I USK 278/24
6
odmiennej wykładni przepisów konstruujących to zagadnienie (por. postanowienia
Sądu Najwyższego: z 12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468, z 7 lutego
2019 r., I UK 29/18, LEX nr 2617355 i z 27 kwietnia 2021 r., II PSK 68/21, LEX nr
3252281). We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania strona
skarżąca nie sformułowała żadnego zagadnienia prawnego, w rozumieniu przepisu
art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Tym bardziej, że Sąd Najwyższy zajmował się już
przedstawionym przez stronę skarżącą zagadnieniem.
Prace w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze,
w rozumieniu ustawy dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (art. 3
ust. 1-3), odnoszą się rodzajowo do określonej kategorii prac. Przepis art. 3 ust. 4
ustawy o emeryturach pomostowych, dotyczący pracowników wykonujących prace
w szczególnych warunkach (analogicznie jak art. 3 ust. 5 odnoszący się do
pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze), zawiera dodatkowe
kryterium, którego spełnienie pozwala na uznanie danego rodzaju prac za prace w
szczególnych warunkach. Jest to wymóg związany z czasem narażenia pracownika
na wpływ czynników ryzyka wymienionych w art. 3 ust. 1 (i odpowiednio w art. 3
ust. 3) ustawy o emeryturach pomostowych. W obu przepisach ustawy nie chodzi
więc o wymiar czasu pracy określony w umowie o pracę, lecz o wymiar czasu pracy
faktycznie wykonywanej w narażeniu na czynniki ryzyka, które powodują, że dane
prace są pracami wykonywanymi w szczególnych warunkach bądź w szczególnym
charakterze. Dlatego też dla uznania, że praca jest wykonywana w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze, nie wystarcza określenie w umowie o
pracę, że pracownik został zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na
konkretnym stanowisku, z zajmowaniem którego związana jest jedynie
(potencjalna) konieczność wykonywania prac wymienionych w wykazach
stanowiących załączniki nr 1 i nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, ale
niezbędne jest, aby prace takie rzeczywiście wykonywał w pełnym wymiarze czasu
pracy, to jest codziennie i przez całą przewidzianą dla niego dniówkę roboczą. Za
takim rozumieniem użytego w tych przepisach pojęcia „w pełnym wymiarze czasu
pracy” przemawia w szczególności to, że ustawodawca związał go z - również
użytym w tym przepisie - sformułowaniem „pracowników wykonujących”, co
jednoznacznie wskazuje, iż ów pełny wymiar czasu pracy nie wynika z samego
I USK 278/24
7
tylko faktu zatrudnienia na określonym stanowisku w pełnym wymiarze czasu pracy,
lecz jest związany z rzeczywistym „wykonywaniem" prac, o których mowa w ust. 1
lub ust. 3, w takim właśnie wymiarze czasu pracy. W pełni uprawnione jest zatem
odwołanie się w omawianym zakresie do utrwalonej wykładni podobnych pojęć
użytych w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w
sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze, w myśl której praca w szczególnych
warunkach, to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu
pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu
pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy
wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do tego rozporządzenia. Zatem
uwzględnienie do pracy w warunkach szczególnych czy w szczególnym
charakterze okresu zatrudnienia na stanowiskach wymienionych w ustawie o
emeryturach pomostowych nie zależy od tego przez jaką liczbę dni czy miesięcy
praca była wykonywana, lecz od okoliczności oraz warunków jej wykonywania (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 2022 r., III USK 517/21, Legalis nr
2889747; wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2022 r., III USKP 133/21, Legalis nr
2705972; postanowienie Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2024 r. II USK 184/23,
Legalis nr 3076299).
Także w wyroku z 9 stycznia 2024 r. (I USKP 112/23, Legalis nr 3033556)
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zmienna z art. 3 ust. 4 ustawy o emeryturach
pomostowych nie jest tożsama z warunkiem, którym posługiwał się § 2 ust. 1
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku
emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub
szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Pierwszy przepis wymaga
tylko wykonywania pracy w szczególnych warunkach „w pełnym wymiarze czasu
pracy”, wcześniejsza regulacja sankcjonowała natomiast pracę w szczególnych
warunkach wykonywaną „stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym
na danych stanowisku pracy”. Kierując się regułą expressio unius est exclusio
alterius należy uznać, że jeśli prawodawca odwołuje się tylko do pewnych
elementów warunkujących (mimo, że uprzednio wskazywał też na inne wartości), to
można wykluczyć te inne okoliczności. Konkluzja ta jest też zgodna z zakazem
I USK 278/24
8
wykładni synonimicznej. Znaczy to tyle, że „stałość” wykonywania pracy w
szczególnych warunkach nie jest już zmienną określającą prawo do emerytury
pomostowej.
Z tych względów Sąd Najwyższy postanowił, zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c.
DS.
[SOP]
