I USK 240/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 31 marca 2026 r.
SSN Ewa Stryczyńska
w sprawie z odwołania A. F.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Sosnowcu
o podleganie ubezpieczeniom społecznym,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w dniu 31 marca 2026 r.,
na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego
w Katowicach z dnia 28 października 2024 r., sygn. akt III AUa 641/24,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział
w Sosnowcu na rzecz A. F. kwotę 240,00 (dwieście czterdzieści)
złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w
postępowaniu kasacyjnym z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia za
czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia orzeczenia
zobowiązanemu do dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Sosnowcu wyrokiem z 14 marca 2024 r. zmienił decyzję
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Sosnowcu z 13 grudnia 2022 r. w
przedmiocie podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia
pozarolniczej działalności gospodarczej, stwierdzając, że A. F. jako osoba
I USK 240/26
2
prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega obowiązkowo
ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu, wypadkowemu oraz
dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 1 października 2017 r. oraz
zasądził od organu rentowego na rzecz odwołującej się zwrot kosztów procesu.
Zgodnie z ustaleniami Sądu Okręgowego, ubezpieczona do 30 września
2017 r. była pracownikiem ZUS Odział w S.. Od 1 października 2017 r. zgłosiła się
do ubezpieczeń społecznych z tytułu działalności gospodarczej, polegającej na
handlu i wynajmie samochodów oraz sprzedaży internetowej odzieży, deklarując
podstawę wymiaru składek w wysokości 10.657 zł.
W okresie od 1 listopada 2017 r. do 30 sierpnia 2020 r. ubezpieczona
zatrudniała syna I. F. w niepełnym wymiarze czasu pracy. W okresie objętym
sporem ubezpieczona wykazała przychody z prowadzonej działalności w kwotach
w 2017 r. - 10.621,94 zł; w 2018 r. - 170.097,41 zł; w 2019 r. - 78.238,18 zł; w 2020
r. - 92.991,60 zł; w 2021 r. - 0 zł; w 2022 r. -57.983,16 zł.
Ubezpieczona od 13 listopada 2017 r. korzystała ze świadczeń z
ubezpieczenia chorobowego w okresach od 13 listopada 2017 r. do 13 maja 2018 r.
- zasiłek chorobowy; od 14 maja 2018 r. do 8 maja 2019 r. - świadczenie
rehabilitacyjne; od 31 maja 2019 r. do 13 czerwca 2019 r. - zasiłek opiekuńczy; od
17 czerwca 2019 r. do 15 grudnia 2019 r. - zasiłek chorobowy; od 16 grudnia
2019 r. do 9 grudnia 2020 r. - świadczenie rehabilitacyjne; od 31 grudnia 2020r. do
30 czerwca 2021 r. - zasiłek chorobowy; od 1 lipca 2021 r. do 25 czerwca 2022 r. -
świadczenie rehabilitacyjne; od 14 lipca 2022 r. do 18 lipca 202 2r. - zasiłek
opiekuńczy; od 23 sierpnia 2022 r. do 24 sierpnia 2022 r. - zasiłek opiekuńczy; od
27 września 2022 r. do 3 października 2022 r. - zasiłek opiekuńczy.
Sąd Okręgowy wskazał, że organ rentowy wydawał w stosunku do
odwołującej się decyzje o umorzeniu postępowania administracyjnego wszczętego
z urzędu: 6 marca 2018 r., w sprawie ustalenia obowiązku podlegania
obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania pozarolniczej
działalności gospodarczej; 25 lipca 2019 r. w sprawie ustalenia okresu podlegania
obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym; 20 listopada 2019 r. w sprawie
ustalenia okresu podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i/lub
podstawy wymiaru składek dla I. F. z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o
I USK 240/26
3
pracę u odwołującej; 11 lutego 2021 r. w sprawie ustalenia okresu podlegania
obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej
działalności gospodarczej. Ponadto odwołująca się była kontrolowana pod kątem
prawidłowości korzystania ze zwolnień lekarskich.
Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu organu rentowego o pozorności
działalności gospodarczej odwołującej się, ukierunkowanej na uzyskanie
nienależnych świadczeń z ubezpieczenia chorobowego. Sąd uznał, że skarżąca w
toku postępowania wykazała, że podejmowała szereg czynności wchodzących w
zakres działalności m.in. przystosowała lokal z przeznaczeniem do prowadzenia
działalności, nabywała składniki mienia (samochody), zamieszczała ogłoszenia w
Internecie i w tym celu założyła konta firmowe, nawiązała współpracę z innymi
podmiotami gospodarczymi (np. z domem weselnym „A” z S., czy warsztatem
samochodowym), nabywała ubrania i przygotowywała je do sprzedaży,
korespondowała z klientami, następnie wysyłała ubrania nabywcom, wykonywała
także usługi sprzątające i przewozowe.
Z informacji nadesłanych przez portal A. oraz z przedłożonego przez
odwołującą się wyciągu z konta firmowego O. wynika, że zamieściła ona w
spornym okresie w tych portalach kilkaset ofert sprzedaży ubrań oraz kilka ofert
sprzedaży pojazdów mechanicznych sprowadzonych z zagranicy. Odwołująca się
przedłożyła do akt dowody z dokumentów, tj. umowy zawierane z kontrahentami,
paragony za sprzedaną odzież, faktury zarówno sprzedażowe jak i kosztowe,
dowody wpłat należności od klientów, które potwierdzają fakt prowadzenia przez
nią działalności handlowej i usługowej. Odwołująca się zatrudniała pracownika,
swojego syna, który pomagał jej w prowadzeniu działalności, głównie w zakresie
handlu samochodami. Okoliczność ta znalazła potwierdzenie nie tylko w
zeznaniach odwołującej się i jej syna, ale także wynika z szeregu przedłożonych
przez odwołującą się dokumentów m.in. faktur, na których widnieją podpisy I. F.
oraz podpisywane przez niego e-maili.
Sąd Okręgowy podkreślił, że w odniesieniu do prowadzenia działalności
gospodarczej nie znajduje zastosowania wymóg osobistego jej wykonywania.
Przedsiębiorca, w odróżnieniu od pracownika, nie jest zobowiązany wykonywać
osobiście czynności związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej i może
I USK 240/26
4
w tym zakresie posługiwać się innymi osobami, w tym przede wszystkim zatrudniać
pracowników. Zatem fakt, że w niektórych czynnościach odwołującą się wyręczał
syn nie może przekreślać tytułu do objęcia jej ubezpieczeniem. W odniesieniu do
przedsiębiorcy istotny jest bowiem element ponoszenia ryzyka ekonomicznego
podejmowanych przedsięwzięć gospodarczych, które bez wątpienia obciążało
odwołującą się.
Sąd pierwszej instancji zauważył przede wszystkim, że działalność
gospodarcza prowadzona przez odwołującą się, generowała przychód, który trudno
uznać za symboliczny (w 2018 r. przekroczył on bowiem 170.000 zł, a w innych
latach wynosił kilkadziesiąt tysięcy złotych rocznie). Nie sposób zatem przyjąć, że
odwołująca się pozorując prowadzenie działalności była w stanie wygenerować taki
zysk.
Ustalone w sprawie fakty doprowadziły Sąd Okręgowy do konstatacji, że
odwołująca się w spornym okresie realnie prowadziła działalność gospodarczą,
która wykazywała cechy ciągłości, powtarzalności, była nastawiona na zysk i
faktycznie ten zysk generowała.
Wskutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Katowicach,
wyrokiem z 28 października 2024 r., oddalił apelację i zasądził od organu
rentowego na rzecz odwołującej się zwrot kosztów zastępstwa procesowego.
Sąd Apelacyjny nie znalazł dostatecznych podstaw dla podważenia oceny
prawnej ustaleń faktycznych, przedstawionych przez sąd pierwszej instancji.
Zdaniem tego Sądu ustalenia co do rodzaju i częstotliwości działań
ubezpieczonej w ramach prowadzonej przez nią działalności handlowej od
1 października 2017 r. nie zostały skutecznie zakwestionowane przez apelującego.
Istotą sporu w sprawie było ustalenie czy zgłoszona przez ubezpieczoną
działalność gospodarcza miała cechy pozwalające na uznanie, że była to
działalność gospodarcza określone w ustawie.
Sąd drugiej instancji wskazał, że zarówno w świetle art. 2 ustawy z dnia
2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (obowiązującej do
30 kwietnia 2018 r.) jak i art. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo
przedsiębiorców, działalność gospodarcza jako tytuł do objęcia obowiązkiem
ubezpieczeń społecznych z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń
I USK 240/26
5
społecznych, powinna cechować się ujmowanymi łącznie właściwościami:
działaniem w sposób zorganizowany, ciągły i z nastawieniem na zysk., tj. w celu
zarobkowym.
W odniesieniu do działalności gospodarczej odwołującej się, zgłoszonej w
październiku 2017 r. w zakresie handlu samochodami i artykułami motoryzacyjnymi
oraz odzieżą, Sąd Apelacyjny zgodził się z oceną, że powyższe cechy zostały
dostatecznie w toku postępowania dowodowego wykazane aktywnością w
sprzedaży i wynajmie samochodów, sprzedaży odzieży za pośrednictwem
Internetu, co wskazuje na ciągłość działalności prowadzonej w sposób
zorganizowany. Za przyjęciem takiego ustalenia przemawia, w ocenie Sądu
odwoławczego, okoliczność zatrudnienia syna oraz wysokość osiąganych
przychodów.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego sama okoliczność, że w okresie objętym
sporem ubezpieczona wykazała długotrwałe okresy niezdolności do pracy (których
zasadność istnienia była poddawana kontroli) oraz wysokość wypłacanych z tego
tytułu świadczeń - nie może być podstawą do skutecznego podważenia istnienia
tytułu ubezpieczeń społecznych, a w szczególności oceny, że osoba uprawniona do
świadczeń trwale zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej.
Sąd Apelacyjny zauważył, że organ rentowy w okresie objętym decyzją
kilkakrotnie prowadził postępowania wobec ubezpieczonej dotyczące zasadności
zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych i określenia wysokości podstawy wymiaru
składek. Postępowania te zostały umorzone. Uprawnia to, w ocenie Sądu drugiej
instancji do przyjęcia, że zachowanie ubezpieczonej nie było ukierunkowane na
wykreowanie tytułu ubezpieczeń społecznych na nieuprawnionej podstawie celem
wyłudzenia świadczeń z ubezpieczenia chorobowego. Mając to na uwadze Sąd
Apelacyjny oddalił apelacje organu rentowego.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy.
Skarżący zaskarżył wyrok w całości i wniósł o jego uchylenie w całości lub w części
złożonej przez odwołującą się deklaracji o wysokości zadeklarowanej składki na
ubezpieczenia społeczne i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w
Katowicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
kasacyjnego.
I USK 240/26
6
Skarga kasacyjna została oparta na zarzutach naruszenia przepisów
postępowania tj. art. 387 § 2 1 pkt 2 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c., 227 k.p.c., a także na
zarzutach naruszenia przepisów prawa materialnego tj. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust. 1,
art. 11 ust. 2 w związku z art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3, art. 41 ust. 12 i 13, art. 68 ust. 1,
art. 86 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2024 r. poz. 497 ze zm.) w związku z art. 58 § 2 i
3 Kodeksu cywilnego.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał
się na występowanie w sprawie oczywistej zasadności skargi (art. 3989 § 1 pkt 4
k.p.c.). Uzasadniając ten wniosek skarżący podniósł, że Sąd Apelacyjny dopuścił
się w sposób oczywisty rażącego naruszenia prawa, bowiem pominął, że organ
rentowy poza zakwestionowaniem tytułu odwołującej się do ubezpieczeń
społecznych zanegował także, na podstawie art. 58 Kodeksu cywilnego, zgłoszoną
przez ubezpieczoną wysokość podstawy wymiaru składki w początkowym okresie
rozpoczęcia działalności, nieuzasadnionej dysproporcji osiąganego przychodu i
zgłaszanej wysokości składki, do czego na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy
o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm.), jest
uprawniony.
Zdaniem skarżącego wyrok Sądu Apelacyjnego jest w sposób rażąco
sprzeczny z ukształtowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego, w tym z uchwałą
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r. (III UZP 3/23),
która ma moc zasady prawnej i w której stwierdzono, że „organ rentowy w
przypadku podjęcia pozarolniczej działalności przez ubezpieczonego, nie negując
tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jest uprawniony do weryfikacji
podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia w sytuacji, gdy w początkowym
okresie prowadzenia tej działalności ubezpieczony deklaruje podstawę wymiaru
składek na ubezpieczenia społeczne, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w
przychodach (art. 6 ust. 1 pkt 1 i 3, art. 68 ust. 1 oraz art. 86 ust. 1 i 2 w związku z
art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych".
Skarżący wskazał, że Sąd Apelacyjny ograniczył się jedynie do rozważenia
tytułu, to jest do stwierdzenia prowadzenia przez odwołującą się pozarolniczej
I USK 240/26
7
działalności gospodarczej, pomijając kwestię zadeklarowanej zawyżonej wysokości
składek w początkowym okresie tej działalności i naruszenie przez skarżącą art. 58
k.c. Nie uwzględniając aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego w
szczególności uchwały mającej moc zasady prawnej Sąd ten dopuścił się
naruszenia wskazanych w zarzutach skargi kasacyjnej przepisów kodeksu
cywilnego i przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ograniczył się
bowiem do stwierdzenia, że odwołująca się prowadziła w okresie objętym decyzją
pozarolniczą działalność gospodarczą i w związku z tym podlegała ubezpieczeniom
społecznym. Nie poddał natomiast weryfikacji zasadności wysokości
zadeklarowanej składki, która nie miała odzwierciedlenia w przychodach.
Dalej skarżący podniósł, że zarejestrowana przez ubezpieczoną działalność
gospodarcza stanowiła źródło dochodu przede wszystkim dla jej syna, którego
zatrudniła na podstawie umowy o pracę, natomiast dla niej nie przynosiła dochodu,
lecz była tytułem do pobierania nienależnych, zawyżonych świadczeń z
ubezpieczenia społecznego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o odmowę
przyjęcia jej do rozpoznania, a w razie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania o
jej oddalenie. Organ rentowy wniósł także o zasądzenie od odwołującej na jego
rzecz kosztów zastępstwa procesowego.
Sąd Najwyższy zważy, co następuje:
Skarga kasacyjna organu rentowego nie spełniła ustawowych wymagań
warunkujących przyjęcie jej do rozpoznania.
Stosownie do art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę
kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne
(pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi
nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).
Wypada dodać, że zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c., określającym wymagania formalne
skargi kasacyjnej, powinna ona zawierać wyodrębniony wniosek o przyjęcie do
rozpoznania i jego uzasadnienie. Należy zatem stwierdzić, że wniosek o przyjęcie
I USK 240/26
8
skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej
jedna z przesłanek wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c., warunkujących przyjęcie
skargi kasacyjnej do rozpoznania, a jego uzasadnienie winno zawierać argumenty
świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie
kryteria, istnieje potrzeba merytorycznego rozpoznania skargi przez Sąd
Najwyższy.
Skarżący organ rentowy we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania powołał się na jej oczywistą zasadność jako jedyną przesłankę
uzasadniającą jej rozpoznanie.
W związku z tym przypomnienia wymaga, że skarga kasacyjna jest
oczywiście uzasadniona, jeżeli zaskarżone tą skargą orzeczenie zapadło wskutek
oczywistego naruszenia prawa, zaś oczywiste naruszenie prawa powinno być
rozumiane jako widoczna, bez potrzeby dokonywania pogłębionej analizy
jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem albo
powszechnie przyjętymi regułami interpretacji (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z 26 lutego 2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 494
oraz z 17 października 2001 r., I PKN 157/01, OSNP 2003 nr 18, poz. 437) i jest
możliwe do przyjęcia tylko wówczas, gdy orzeczenie jest niewątpliwie sprzeczne z
zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami prawa (por.
postanowienia Sądu Najwyższego: z 30 stycznia 1963 r., II CZ 3/63, OSPiKA 1963
nr 11, poz. 286; z 7 stycznia 2003 r., I PK 227/02, OSNP 2004 Nr 13, poz. 230;
z 11 stycznia 2008 r., I UK 285/07, LEX nr 442743; z 28 lutego 2012 r.,
I PK 157/11, LEX nr 1215115).
W judykaturze Sądu Najwyższego wyjaśniono, że przesłanka oczywistej
zasadności skargi kasacyjnej oznacza, że dla przeciętnego prawnika podstawy
wskazane w skardze prima facie zasługują na uwzględnienie. Sytuacja taka w
szczególności istnieje wtedy, gdy bez wątpienia wystąpiły uchybienia, na które
powołuje się skarżący, lub gdy jest pewne, że miały one wpływ na treść
zaskarżonego orzeczenia albo podniesione zarzuty oczywiście uzasadniają
wniesiony środek zaskarżenia. Pamiętać przy tym trzeba, że oczywiste jest to, co
jest widoczne bez potrzeby głębszej analizy czy przeprowadzenia dłuższych badań
lub dociekań. Skarżący musi zatem wykazać, że wyrok zapadł z oczywistym,
I USK 240/26
9
rażącym naruszeniem przepisów prawa lub podstawowych zasad obowiązujących
w praworządnym państwie, widocznym na pierwszy rzut oka, bez konieczności
przeprowadzenia bardziej szczegółowej analizy (por. postanowienia Sądu
Najwyższego z: 18 czerwca 2008 r., III CSK 110/08, LEX nr 1087257 i 13 marca
2017 r., I CSK 596/16, LEX nr 3374274). Powołując się na oczywistą zasadność
skargi kasacyjnej należy wykazać, że popełnione przy ferowaniu zaskarżonego
orzeczenia uchybienia w zakresie stosowania prawa miały charakter kwalifikowany
i nie podlegały różnym ocenom, były więc dostrzegalne w sposób oczywisty dla
przeciętnego prawnika.
W skardze kasacyjnej nie powołano argumentów, które mogłyby świadczyć,
że w sprawie doszło do tak rozumianego oczywistego naruszenia prawa, oraz że w
wyniku takiego naruszenia prawa zapadło w sądzie drugiej instancji orzeczenie
oczywiście wadliwe.
W uzasadnieniu wniosku skarżący próbuje dowieść, że Sąd Apelacyjny
orzekł niezgodnie z obecnie obowiązującą wykładnią prawa powołując się przy tym
na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r.
(III UZP 3/23). W uchwale tej przyjęto, że organ rentowy w przypadku podjęcia
pozarolniczej działalności przez ubezpieczonego, nie negując tytułu podlegania
ubezpieczeniom społecznym, jest uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru
składek na ubezpieczenia w sytuacji, gdy w początkowym okresie prowadzenia tej
działalności ubezpieczony deklaruje podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia
społeczne, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w przychodach.
Należy przede wszystkim zauważyć, że skarżący w swoich zarzutach
rozmija się zupełnie z przedmiotem rozstrzygania w rozpoznawanej sprawie. Organ
rentowy w zaskarżonej decyzji z 13 grudnia 2022 r. stwierdził bowiem, że A. F. jako
osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega
obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu oraz
wypadkowemu i dobrowolnemu chorobowemu w okresie od 1 października 2017 r.
w związku z prowadzoną działalnością. Organ rentowy ocenił, że działalność
odwołującej się nie spełniała warunków pozwalających na przypisanie prowadzonej
działalności cech ustawowych tj. wykonywania jej w sposób zorganizowany i ciągły,
uzyskiwania dochodu, posiadania zamiaru powtarzalności w celu osiągnięcia
I USK 240/26
10
zysku. W decyzji wskazano, że odwołująca się prowadziła działalność przez 175
dni, zaś w pozostałych okresach korzystała z zasiłków chorobowych, świadczeń
rehabilitacyjnych oraz zasiłków opiekuńczych. Organ rentowy uznał w tych
warunkach, że odwołująca się nie prowadziła faktycznie działalności gospodarczej.
Natomiast na skutek odwołania się A. F. od decyzji Sąd Okręgowy dokonał jej
zmiany przyjmując, że odwołująca się podlegała ubezpieczeniom społecznym w
okresie i zakresie wskazanym w decyzji.
W związku z powyższym wymaga przypomnienia, że zgodnie z
obowiązującym systemem orzekania w sprawach z zakresu ubezpieczeń
społecznych, w postępowaniu wywołanym odwołaniem sąd rozstrzyga o
prawidłowości zaskarżonej decyzji (art. 47714 § 2 i art. 47714a k.p.c.) w granicach jej
treści i przedmiotu (zob. przykładowo wśród wielu wyroki Sądu Najwyższego:
z 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr 604210; z 8 października 2015 r., I UK
452/14, LEX nr 1816588; z 17 marca 2016 r., III UK 83/15, LEX nr 2026236 oraz
postanowienia Sądu Najwyższego: z 22 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr
1215286; z 2 marca 2011 r., II UZ 1/11, LEX nr 844747 i z 14 września 2022 r.,
II USK 132/22, Lex nr 3485650).
Oznacza to, że zakres rozpoznania i orzeczenia (przedmiot sporu) w tych
sprawach wyznaczony jest w pierwszej kolejności przedmiotem decyzji organu
rentowego zaskarżonej do sądu powszechnego (zob. m.in. postanowienie Sądu
Najwyższego z 13 maja 1999 r., II UZ 52/99, LEX nr 1607475), a w drugim rzędzie -
przedmiotem postępowania sądowego, określonego zakresem wskazanym w
odwołaniu od decyzji organu rentowego do sądu.
Jak już naświetlono wyżej przedmiotem sporu w rozpoznawanej sprawie
była jedynie kwestia podlegania ubezpieczeniom społecznym przez A. F.
prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą. Sporna decyzja nie odnosiła
się natomiast w żadnej mierze do wysokości podstawy wymiaru składki. Również
zakres odwołania dotyczył kwestii podlegania ubezpieczeniom społecznym.
Natomiast zarówno skarga kasacyjna jak i wniosek o jej przyjęcie do
rozpoznania koncentruje się wyłącznie na kwestii wysokości podstawy wymiaru
składek, co nie było przedmiotem rozpoznania tak zaskarżonej decyzji jak i
postępowania sądowego.
I USK 240/26
11
Na marginesie należy zauważyć, że organ rentowy, w przypadku podjęcia
pozarolniczej działalności przez ubezpieczonego, nie negując tytułu podlegania
ubezpieczeniom społecznym, jest uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru
składek na te ubezpieczenia w sytuacji, gdy w początkowym okresie prowadzenia
tej działalności ubezpieczony deklaruje podstawę wymiaru składek na
ubezpieczenia społeczne, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w przychodach.
(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 15 maja 2024 r., III USK 197/23 oraz
postanowienie Sądu Najwyższego z 24 lipca 2024 r., III USK 202/23, Legalis nr
3104348 jak również cytowana przez skarżącego uchwała - III UZP 3/23). Organ
rentowy może zatem zakwestionować sam tytuł stanowiący podstawę podlegania
ubezpieczeniom społecznym albo samą podstawę wymiaru składek, gdy nie
kwestionuje istnienia tytułu.
Skoro bez wątpienia, przedmiotem sporu zgodnie z zaskarżoną decyzją było
jedynie podleganie odwołującej się ubezpieczeniom społecznym, w pełni zasadnie
Sąd Apelacyjny ograniczył się do rozważenia tego tytułu, to jest do oceny
zebranych w sprawie dowodów jako dających podstawę do stwierdzenia
prowadzenia przez odwołującą się pozarolniczej działalności gospodarczej, nie
odnosząc się do zadeklarowanej przez nią wysokości składek jako elementu
przedmiotu sporu.
Niezależnie od powyższego wskazać należy, że w orzecznictwie Sądu
Najwyższego za utrwalony należy uznać pogląd, że podstawą do powstania
obowiązku ubezpieczenia na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie
ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2026 r. poz. 199, zwanej „ustawą systemową”)
jest faktyczne wykonywanie działalności pozarolniczej (art. 13 pkt 4 tej ustawy), w
tym działalności gospodarczej, co oznacza, że wykonywanie tej działalności, to
rzeczywista działalność zarobkowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły
(por. wyroki: z 25 listopada 2005 r., I UK 80/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 309; z
14 września 2007 r., III UK 35/07, LEX nr 483284; z 18 lutego 2009 r., II UK 207/08,
LEX nr 736738; z 19 lutego 2009 r., II UK 215/08, LEX nr 736739; z 19 lutego
2010 r., II UK 186/09, LEX nr 590235; z 22 lutego 2010 r., I UK 240/09, LEX nr
585723; z 18 listopada 2011 r., I UK 156/11, LEX nr 1102533). A zatem
prowadzenie działalności gospodarczej o tyle stanowi tytuł podlegania
I USK 240/26
12
ubezpieczeniom społecznym, o ile faktycznie ubezpieczony działalność tę
wykonuje, choć stopień natężenia jego aktywności może być różny (por. m.in.
wyrok Sądu Najwyższego z 13 września 2016 r., I UK 455/15, LEX nr 2122404).
Sąd Najwyższy niejednokrotnie podkreślał, że obowiązkowi ubezpieczeń
społecznych podlega osoba faktycznie prowadząca działalność gospodarczą
(a więc wykonująca tę działalność), a nie osoba jedynie figurująca w ewidencji
działalności gospodarczej na podstawie uzyskanego wpisu, która działalności tej w
rzeczywistości nie wykonuje (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca
2019 r., I UK 337/18, LEX nr 2697215 i powołane tam orzeczenia, a także wyrok
Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r., III USKP 94/21, LEX nr 3537307). Dlatego
kluczowe znaczenie w każdej sprawie dotyczącej podlegania ubezpieczeniom
społecznym mają ustalenia faktyczne dotyczące tego, czy ubezpieczony
podejmował czynności kwalifikowane jako rzeczywiste (a nie formalne,
pozorowane, fikcyjne) prowadzenie działalności gospodarczej, ewentualnie z jakich
powodów takich czynności nie wykonywał (wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego
2024 r., I USKP 25/23, LEX nr 3715868).
Wymaga zauważenia, że ocena, czy w okolicznościach konkretnej sprawy
działalność gospodarcza rzeczywiście jest wykonywana należy zasadniczo do sfery
ustaleń faktycznych (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 5 października 2017 r., I UK
395/16; z 10 maja 2017 r., I UK 184/16, LEX nr 2305920; z 22 lutego 2010 r., I UK
240/09 i z 21 kwietnia 2021 r., II USKP 43/21), ale zawsze musi ona obejmować
całokształt okoliczności sprawy świadczących o tym (bądź nie), że podjęta
działalność charakteryzowała się zorganizowaniem, ciągłością i nastawiona była na
cel zarobkowy, które to cechy mogą przesądzić o kwalifikacji prawnej.
Sąd Apelacyjny dokonując oceny czy działalność gospodarcza skarżącej
spełniła kryteria potrzebne do uznania, czy była ona rzeczywiście prowadzona, brał
pod uwagę wskazane w orzecznictwie przesłanki. Sąd Apelacyjny przede
wszystkim zwrócił uwagę na aktywność odwołującej się w sprzedaży samochodów i
ich wynajmie, oraz sprzedaż odzieży za pośrednictwem Internetu, co w jego ocenie
stanowiło o ciągłości i zorganizowaniu w prowadzeniu działalności gospodarczej
przez odwołującą się. Sąd zwrócił również uwagę na okoliczność zatrudnienia
I USK 240/26
13
przez odwołującą się swojego syna, wysokość osiąganych przychodów oraz
prowadzone kilkakrotnie kontrole ZUS, w wyniku których umarzano postępowanie.
Biorąc pod uwagę te okoliczności Sąd Apelacyjny zasadnie doszedł do
przekonania, mając na uwadze zebrane w sprawie dowody, że skarżąca faktycznie
prowadziła działalność gospodarczą w sposób zarobkowy, systematyczny, ciągły i
zorganizowany.
Stwierdzając, że nie zachodzą przyczyny uzasadniające przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania, Sąd Najwyższy orzekł o odmowie jej przyjęcia - na
podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i
§ 3 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. w kwocie
wynikającej z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z
2023 r. poz. 1935 ze zm.), a w zakresie odsetek - na podstawie art. 98 § 11 k.p.c.
[a.ł]
