I USK 116/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 20 stycznia 2026 r.
SSN Renata Żywicka
w sprawie z odwołania P.K.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie
o zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński i zasiłek opiekuńczy
oraz zwrot nienależnie pobranych świadczeń,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w dniu 20 stycznia 2026 r.,
na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego
w Rzeszowie z dnia 24 maja 2024 r., sygn. akt IV Ua 3/24,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
[i.t.]
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2023 r., IV U 356/19, Sąd Rejonowy Sąd Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie w pkt I oddalił odwołanie od decyzji
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie z dnia 14 maja 2019r.
odmawiającej P.K. prawa do: zasiłku chorobowego za okres od 13 do 22
października 2018r., od 29 października do 21 listopada 2018r., od 23 listopada do
2 grudnia 2018 r. oraz zasiłku opiekuńczego za okres od 24 do 28 października
2018r., od 5 do 9 grudnia 2018r. i od 27 do 31 grudnia 2018r. W punkcie II wyroku
Sąd zasądził od wnioskodawczyni na rzecz organu rentowego kwotę 180,00 zł
tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w sprawie odwołania od decyzji z
dnia 14 maja 2019 r. W punkcie III wyroku Sąd pierwszej instancji zmienił decyzję
I USK 116/26
2
ZUS z 23 maja 2019r. i ustalił, że P.K. nie jest zobowiązana do zwrotu nienależnie
pobranego: - zasiłku chorobowego z funduszu chorobowego za okresy od 29
grudnia 2015r. do 19 lutego 2016r., od 18 lutego 2017r. do 3 maja 2017r., od 9 maja
2017r. do 31 sierpnia 2017r., od 21 września 2017r. do 1 października 2017r., od 17
do 29 października 2017r., od 11 do 20 listopada 2017r., od 27 listopada 2017r. do
15 grudnia 2017r., od 22 grudnia 2017r. do 2 stycznia 2018r., od 29 stycznia 2018r.
do 8 lutego 2018r., od 19 lutego 2018r. do 6 sierpnia 2018r., od 8 do 30 września
2018r., - zasiłku macierzyńskiego z funduszu chorobowego za okres od 20 lutego
2016r. do 17 lutego 2017r., - zasiłku opiekuńczego z funduszu chorobowego za
okresy od 4 do 8 maja 2017r„ od 11 do 20 września 2017r., od 2 do 16 października
2017r., od 30 października do 10 listopada 2017r., od 21 do 26 listopada 2017r., od
16 do 21 grudnia 2017r., od 3 do 7 stycznia 2018r., od 11 do 28 stycznia 2018r., od
9 do 18 lutego 2018r. i od 1 do 12 października 2018r. w łącznej kwocie 221 766,03
zł brutto wraz z odsetkami. W punkcie IV Sąd oddalił odwołanie od decyzji z dnia 23
maja 2019r. w pozostałym zakresie. Sąd pierwszej instancji zniósł wzajemnie
koszty zastępstwa procesowego w sprawie z odwołania od decyzji z 23 maja 2019r.
(punkt V wyroku).
Wyrokiem z dnia 24 maja 2024 r., IV Ua 3/24 Sąd Okręgowy w Rzeszowie
oddalił apelację organu rentowego wniesioną od powyższego wyroku.
W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie art. 365 k.p.c. oraz
art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230) w zw. z art. 66 ustawy z dnia
25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w
razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r. poz. 2780).
Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił
występowaniem przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. ponieważ istnieje
potrzeba wykładni przepisu art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13
października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz.
1230), wywołującego rozbieżności w orzecznictwie sądów. Skarżący wskazał, że w
orzecznictwie sądów powszechnych ujawniły się rozbieżności w zakresie wykładni
przepisu 84 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej. W uzasadnieniu tego wniosku
I USK 116/26
3
skarżący wskazał na brak jednoznacznego orzecznictwa dotyczącego wykładni art.
84 ust.2 pkt. 2 ustawy systemowej, który reguluje obowiązek zwrotu nienależnie
pobranego świadczenia w sytuacji gdy świadczenie pobrane zostało na podstawie
fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego
wprowadzenia w błąd organu przez osobę pobierającą świadczenie.
Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku
w całości oraz rozstrzygnięcie sprawy co do istoty poprzez zmianę wyroku Sądu
Rejonowego w Rzeszowie poprzez oddalenie odwołania wnioskodawczyni w
zakresie pkt III oraz o zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz organu rentowego
kosztów postępowania kasacyjnego oraz postępowania przed sądem pierwszej i
drugiej instancji według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszej sprawie nie kwalifikuje się do
przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania.
Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność
postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).
Przypomnieć należy, że skarga kasacyjna nie jest (kolejnym) środkiem
zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji
kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej charakterze
element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości stosowania prawa,
nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń faktycznych stanowiących
podstawę zaskarżonego orzeczenia. Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być
zatem zarzuty dotyczące ustalenie faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.),
a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę
zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c., postanowienia Sądu Najwyższego:
I USK 116/26
4
z 6 marca 2018 r., II UK 194/17, LEX nr 2488675; 27 kwietnia 2022 r., I USK
413/21, LEX nr 3431707; J. Paszkowski (w:) T. Szanciło (red.), Kodeks
postępowania cywilnego. Komentarz. Komentarz. Art. 1-45816. Tom I. Warszawa
2023, komentarz do art. 39813).
Wywiedziona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna zawiera wniosek o
przyjęcie jej do rozpoznania uzasadniony w ten sposób, że w sprawie istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.).
Należy w tym miejscu przypomnieć, że odwołanie się do przesłanki
przedsądu, jaką jest potrzeba wykładni przepisów prawnych, budzących poważne
wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga
wykazania, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie
doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane
przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub
podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu
Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365; z 28 marca
2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22, LEX nr
3417522). Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i
pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej
okoliczności uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,
zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości
interpretacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 lipca 2009 r., I CSK
111/09, LEX nr 570112 i z 29 września 2022 r., I CSK 3496/22, LEX nr 3427326).
Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2
k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów
prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w
dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej
wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe
wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich
rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia
wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej.
I USK 116/26
5
Powyższemu strona skarżąca nie podołała.
Sąd Najwyższy zajmował się już wielokrotnie powoływanym przez
skarżącego zagadnieniem i stanowisko prezentowane w orzecznictwie uznać
należy za ugruntowane. W prawie ubezpieczeń społecznych "świadczenie
nienależnie pobrane", to nie tylko "świadczenie nienależne" (obiektywnie, np.
wypłacane bez podstawy prawnej), ale także "nienależnie pobrane", a więc
pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu
świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Świadomość
nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu udzielonym przez organ
rentowy, co do okoliczności powodujących konieczność zwrotu świadczenia, bądź
też może wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę
świadczeń. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne
działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru
ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń
społecznych, błąd stanowi następstwo świadomego działania pobierającego
świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że
zostały spełnione warunki nabycia prawa do świadczenia lub świadczenia o
określonej wysokości. Błąd ten wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością
rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego, z etapem ustalania prawa do
świadczeń, a jego istotną cechą konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień,
jest istnienie fałszywego wyobrażenia organu o stanie uprawnień ubezpieczonego,
wywołanego na skutek świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie.
Nadto, jeżeli w trakcie pobierania świadczenia jest ono "należne", a okoliczności
wyłączające prawo do niego, w konsekwencji również wiedza o tym
świadczeniobiorcy, wystąpiły post factum, nie ma podstaw do uznania, że
należności wypłacone podlegają zwrotowi - na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy
systemowej. Ocena, czy świadczenie zostało nienależnie pobrane, powinna zostać
więc dokonana w odniesieniu do chwili wypłaty tego świadczenia, a nie z
perspektywy okoliczności, które wystąpiły po zakończeniu jego wypłacania przez
organ rentowy. Organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego
świadczenia jedynie wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę.
Obowiązek zwrotu z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej obciąża tylko osobę,
I USK 116/26
6
która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów,
albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji
ubezpieczeniowej. Świadomość nienależności świadczenia w takim przypadku ma
wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń.
Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie
świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru
ewentualnego. Wzorzec normatywny zawarty w we wskazanym przepisie wymaga
świadomego wprowadzenia w błąd, a więc zorientowany został na przeżycia
psychiczne ubezpieczonego polegające, po pierwsze, na świadomości, że
pobierane świadczenia są nienależne, a po drugie, że podjęte działania zmierzają
do wprowadzenia w błąd organu rentowego. Bez kumulatywnego ziszczenia się
tych dwóch przesłanek nie można twierdzić, że doszło do wypełnienia dyspozycji
ustawy systemowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2019 r., I UK
416/17, OSNP 2019 Nr 7, poz. 90).
W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny stwierdził, że brak prawa
wnioskodawczyni do świadczeń został wyjaśniony i nie budzi wątpliwości.
Bezspornie pobrała ona świadczenia wskazane w zaskarżonej decyzji, tj. zasiłek
chorobowy, zasiłek macierzyński i zasiłek opiekuńczy, do których uzyskania nie
spełniała warunków. Wypłacenie jednak świadczeń w sposób, na który nie miała
wpływu wina świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby
ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Stanowisko organu zawarte w rozpoznawanej skardze nie tylko nie
uzasadnia przyjęcia skargi do rozpoznania, ale wymaga jednoznacznej krytyki. Sąd
Najwyższy przypomina bowiem, że konstrukcja prawna świadczenia nienależnie
pobranego różni się od podobnej nieco konstrukcji bezpodstawnego wzbogacenia
między innymi dlatego, aby osoba uprzednio rzeczywiście świadcząca pracę,
mogła w okresie pozostawania w uzasadnionym błędzie co do przysługujących jej
uprawnień, nie obawiać się, że w każdej chwili będzie musiała zwrócić pobierane
świadczenie z systemu zabezpieczenia społecznego (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z 14 maja 2025 r., III USK 123/24, LEX nr 3863806).
I USK 116/26
7
Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.,
odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
[i.t.]
[a.ł]
