I SA/Wa 3030/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jacek Mrozek, Sędziowie: sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.), sędzia WSA Elżbieta Lenart, Protokolant referent Anna Kaczyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lipca 2023 r. sprawy ze skargi A. G., J. G., M. K., J. C. reprezentowanej przez kuratora M. K., A. C. oraz R. F. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 14 listopada 2022 r. nr DNI.rn.625.100.2022 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.

Zaskarżoną decyzją z [...] listopada 2022 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania A. G., J. G. oraz M. K. od decyzji Wojewody [...] z [...] maja 2022 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że wnioskiem z [...] lutego 2021 r. A. G., J. G. i M. K. wystąpili o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość stanowiąca część byłego majątku [...], objęta księgą hipoteczną nr [...], stanowiąca zespół pałacowo-parkowy w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3 poz. 13, z późn. zm.).

Pismem z [...] kwietnia 2021 r. sprecyzowali przedmiot wniosku, wskazując, że obejmuje on działkę ewidencyjną nr [...], o pow. [...] ha. Wnioskodawcy przedstawili stosowne dokumenty stwierdzające następstwo prawne po byłym właścicielu majątku – S. C.

Decyzją z [...] maja 2022 r. Wojewoda [...] orzekł, że przedmiotowa nieruchomość, oznaczona obecnie jako działka nr [...], podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Odwołanie od decyzji Wojewody [...] złożyli A. G., J. G. i M. K.

Rozpoznając sprawę Minister wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (w pierwotnym brzmieniu), na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie

województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych w ramach tej powierzchni.

Organ wyjaśnił, że zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Wskazując na uchwałę składu siedmiu Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 Minister podał, że na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadały celom, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu. Powołując orzecznictwo NSA organ wyjaśnił, że nieruchomość ziemska w rozumieniu dekretu to taka, która ma charakter rolniczy.

Organ podkreślił, że aby nieruchomość mogła być przejęta na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, musi być to nieruchomość: ziemska o charakterze rolniczym; stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych; spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu; nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Natomiast ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga ustalenia, czy ta część nieruchomości posiada rolniczy charakter oraz zbadania, czy między tą częścią, a pozostałą - rolniczą - częścią majątku zachodzi, tzw. związek funkcjonalny.

Minister podniósł, że zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą majątku.

Organ wyjaśnił, że administracyjny tryb rozstrzygania, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ustanawia § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.).

Minister wskazał, że odpisy dokumentów z hip. [...], przekazane przez Sąd Rejony w [...] [...] Wydział Ksiąg Wieczystych przy piśmie z [...] czerwca 2021 r., potwierdzają, że S. C. figurował jako właściciel dóbr ziemskich "[...]", dla których prowadzona była dawna księga hipoteczna nr [...].

Z przekazanej przez Archiwum Akt Nowych przy piśmie z [...] maja 2021 r. ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi o przeprowadzeniu reformy rolnej dla powiatu [...] (stan na 1 stycznia 1948 r.) wynika, że nieruchomość [...] została przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Ewidencja nieruchomości ziemskich wskazuje, że powierzchnia przedmiotowej nieruchomości ziemskiej wynosiła [...] ha, w tym gruntów ornych [...] ha, pastwisk [...] ha, ogrodów warzywnych [...] ha; natomiast w zakresie gruntów innych niż użytki rolne: gruntów pod zabudowaniami - [...] ha, wód - [...] ha, nieużytków - [...] ha, dróg - [...] ha i [...] ha lasów (które przeszły na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa).

W ocenie Ministra zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a rolniczą częścią majątku.

W sprawie pozyskano obszerny materiał dowodowy, m.in. z Archiwum Państwowego

w [...], Archiwum Akt Nowych, Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] i Starostwa Powiatowego w [...].

Notatka sporządzona [...] sierpnia 2021 r. przez prowadzącego sprawę pracownika [...] Urzędu Wojewódzkiego potwierdza, że organ I instancji podjął działania mające na celu pozyskanie dowodu z zeznań świadków, jednak nie udało się pozyskać zeznań osób pamiętających sposób zagospodarowania objętego wnioskiem terenu w momencie wejścia w życie dekretu.

Przesłuchany został jedynie J. G. - jeden z wnioskodawców. Urodził się on w 1947 r., zatem jego wiedza na temat majątku [...] i zagospodarowania przed przejęciem na cele reformy rolnej pochodziła z opowieści rodziny. J. G. składając zeznania [...] października 2021 r. wskazał, że zarządcą majątku był jego ojciec, który ożenił się z córką właściciela majątku J. C. Nie wiedział, gdzie znajdowało się biuro ojca. Stwierdził, że w budynku dworu mieszkała rodzina [...].

Minister zauważył, że poprzez małżeństwo z córką właściciela majątku A. G. - zarządca majątku stał się częścią rodziny. Małżeństwo to musiało zostać zawarte przed przejęciem majątku na cele reformy rolnej, ponieważ starszy syn A. G. i J. G. z domu C. urodził się w 1943 r. W ocenie organu pozwala to domniemywać, że zarządca mieszkał w budynku dworu. Okoliczności tej wnioskodawcy nigdy nie podważali, zarówno w odwołaniu jak i piśmie z [...] września 2022 r.

W odwołaniu wskazano, że wedle wiedzy skarżących zarząd mógł być pełniony w budynku gorzelni, poza terenem zespołu dworsko-parkowego, jak również że na terenie majątku znajdowało się dużo budynków o charakterze gospodarczym, gdzie zarząd ten faktycznie był sprawowany. Do odwołania, ani do pisma z [...] września 2022 r. nie załączono jednak żadnego dokumentu potwierdzającego, że biuro zarządcy znajdowało się w budynku usytuowanym poza zespołem dworsko-parkowym.

Minister wskazał, że dokumentacja pozyskana z Archiwum Państwowego w [...] zawiera, m.in. plan sytuacyjny majątku [...] i wykaz inwentaryzacyjny ośrodka [...], stanowiący załącznik do protokołu zdawczo-odbiorczego nieruchomości ziemskiej [...] o obszarze [...] ha, spisany [...] marca 1950 r., zawierający dokładny spis budynków majątku. W wykazie tym nie wymieniono rządcówki lub innego budynku, którego nazwa lub opis wskazywałyby, że znajdowało się w nim biuro zarządcy. Na planie sytuacyjnym majątku również nie naniesiono budynku rządcówki, chociaż plan ten zawierał dokładne położenie innych budynków i innych obiektów, takich jak piwnica, turbina, itp.

Organ zauważył, że na planie sytuacyjnym majątku [...] widać, że budynek dworu/pałacu znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie "ogrodu", a nie parku, który usytuowany był po jego zachodniej stronie.

Wykaz inwentaryzacyjny ośrodka [...] zawiera informację o powierzchni sadu - [...] ha i powierzchni parku - [...] ha, wymienia również, jakie drzewa rosły na tym terenie. W ocenie Ministra łączna analiza tych dwóch dokumentów pozwala stwierdzić, że pałac nie był usytuowany w granicach parku, lecz otoczony był ogrodem, który przynajmniej częściowo był sadem owocowym. Na terenie parku usytuowany był inny budynek - oficyna.

W przekazanej przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków Ewidencji parków i ogrodów [...] - park dworski, w części I - Krótka analiza historyczna, wskazano,

że na początku XX w. "w oficynie mieszkał administrator". Chociaż w dokumentacji nie zawarto źródła pochodzenia tej informacji, wzmianka ta, podobnie jak reszta materiału archiwalnego zebranego w sprawie, pozwala na domniemanie, że zarząd nad majątkiem odbywał się z terenu dworsko - parkowego, objętego wnioskiem.

Odnosząc się do podniesionego w odwołaniu argumentu, że sad znajdujący się na południe od pałacu był wykorzystywany wyłącznie do użytku mieszkańców dworu i pełnił również funkcję rekreacyjną, Minister wskazał, że sady owocowe i ogrody warzywne stanowiły użytki rolne niezależnie od tego, czy płody rolne były przeznaczone na sprzedaż, czy na użytek własny właściciela majątku.

Wykaz inwentaryzacyjny ośrodka [...] wskazuje nie tylko powierzchnię sadu - [...] ha, ale również szczegółowo wymienia drzewa w nim rosnące - jabłonie 9 szt. lat ponad piętnaście, z drzew ponad 10-letnich: czereśni 4 szt., czereśni dzikich - 7 szt., jabłonie 13 szt., jabłoni poniżej 10-letnich 46 szt., czereśni młodych - 4 szt., grusze - 4 szt. ponad 15 lat, grusze młode - 1 szt., śliwy młode - 9 szt., wiśnie młode - 15 szt., grusze dzikie - ponad 20 lat - 8 szt., grusze młode - 17 szt., orzechy włoskie 4 szt. stare, czereśnie młode - 4 szt. trzyletnie. Z wyliczenia tego wynika, że w sadzie w chwili wejścia w życie dekretu rosło kilkadziesiąt drzew owocowych. W ocenie organu nie ulega wątpliwości, że był to teren wykorzystywany do celów rolniczych.

Natomiast, jak wynika z planu sytuacyjnego majątku [...], w bezpośrednim sąsiedztwie parku i ogrodu, w którym usytuowany był pałac znajdowały się zabudowania o jednoznacznie rolniczym przeznaczeniu. Po stronie północnej była stodoła, spichlerz, magazyn, stajnie, gorzelnia, najbliżej budynku pałacu znajdowały się chlew i kurnik, natomiast po stronie południowej - chlew i czworaki.

Zabudowania te zostały wymienione również w wykazie inwentaryzacyjnym ośrodka [...], przy czym dokument ten wymienia również inne budynki gospodarcze, które znajdowały się w większej odległości od parku i pałacu, przez co nie zostały ujęte na planie sytuacyjnym majątku [...] (m.in. obora, kuźnia, zabudowania gorzelni).

W sytuacji, gdy budynek dworu był otoczony użytkami rolnymi (od strony północnej zabudowaniami gospodarczymi, zaś od południowej i wschodniej ogrodem), a ponadto istnieją przesłanki pozwalające domniemywać, że zarząd nad majątkiem odbywał się z terenu dworu lub ze znajdującej się na terenie parku oficyny, a żadne dokumenty zebrane w sprawie nie zawierają informacji pozwalającej to domniemanie podważyć, Minister uznał, że objęty wnioskiem teren był funkcjonalnie związany z rolniczą częścią majątku.

Organ odwoławczy wskazał na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 października 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1048/16, z którego uzasadnienia wynika, że jeżeli park był położony za dworem, to nie stanowił odrębnej, wyrwanej z całości nieruchomości, lecz stanowił integralną część pewnego założenia architektonicznego i był organizowany dla potrzeb dworu.

Minister wskazał, że w przedmiotowej sprawie uznać należy, że chociaż z zebranych w sprawie dokumentów nie wynika jednoznacznie, czy biuro zarządcy mieściło się w budynku dworu, czy w znajdującej się w parku oficynie, przesłanki wynikające z zebranego w sprawie materiału dowodowego wyraźnie wskazują na to, że usytuowane było w obrębie zespołu dworsko-parkowego. Ponadto obszar zespołu dworsko-parkowego nie był oddzielony od pozostałej, rolniczej części majątku. Dwór znajdował się bowiem nie w obrębie parku, lecz otoczony był gruntami o jednoznacznie rolniczym przeznaczeniu.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] listopada 2022 r. wnieśli: A. G., J. G., M. K., J. C. reprezentowana przez kuratora M. K., A. C. i R. F.

Zaskarżonej decyzji zarzucili:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności:

a) art. 1, art. 2 ust. 1 lit. e i art. 6 dekretu, poprzez dokonanie błędnej wykładni pojęć "nieruchomości ziemskie" i "związek funkcjonalny" oraz niedozwoloną rozszerzającą wykładnię celów reformy rolnej, dokonaną w sposób sprzeczny z uchwałą Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89, uchwałą NSA z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt OPS 2/06 oraz dalszym aktualnym orzecznictwem NSA;

b) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez uznanie, że nieruchomość stanowiąca część byłego "majątku [...]", oznaczona obecnie jako działka ewidencyjna nr [...] zabudowana zespołem dworsko - parkowym, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do jedynego słusznego wniosku, że części mieszkalne majątków (zespoły pałacowo-parkowe, zespoły dworsko- parkowe oraz zespoły zamkowo-parkowe) były wyłączane spod zastosowania przedmiotowego dekretu i to bez względu na to, jaką miały powierzchnię oraz czy były wykorzystywane rolniczo, czy też nie;

c) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, poprzez jego błędną wykładnię, skutkującą nieprawidłową interpretacją pojęcia "związku funkcjonalnego" w okolicznościach niniejszej sprawy, podczas gdy zespół dworsko-parkowy stanowiący część byłego "majątku [...]", oznaczony obecnie jako działka ewidencyjna nr [...], nie pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku ziemskiego, a co za tym idzie nieruchomość dworsko - parkowa nie podpadała pod dekret;

d) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że zespół dworsko-parkowy, stanowiący część byłego "majątku [...]",

podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, podczas gdy przedmiotowa nieruchomość obejmująca zespól dworsko - parkowy nie spełniała przesłanek uznania jej, wg dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego - za nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym pozostającą w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską, albowiem jako wyodrębniona fizycznie część nieruchomości od nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym nie pozostawała we wzajemnym związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym i nie stanowiła centrum zarządzania tym gospodarstwem oraz całą nieruchomością, gdyż centrum to znajdowało się w wyodrębnionych w tym celu budynkach, a samo zarządzanie sprawowane było przez zatrudniony odpowiedni personel.

2. naruszenie przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polski, a w szczególności:

a) art. 32 Konstytucji odnośnie konstytucyjnych zasad równości wszystkich obywateli wobec prawa.

3. naruszenie przepisów postępowania, a w szczególności:

a) art. 7 kpa oraz art. 77 § 1 kpa polegające na niedokładnym i nieprawidłowym wyjaśnieniu stanu faktycznego, co doprowadziło organ II instancji do utrzymania w mocy decyzji organu I instancji i błędnego stwierdzenia, że nieruchomości stanowiące przedmiot postępowania podlegały działaniu przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu albowiem mogły być przeznaczone na cele reformy rolnej;

b) art. 8 kpa, poprzez zaniechanie prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, w tym kierowania się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania;

c) art. 80 kpa polegające na nieprawidłowej ocenie materiału dowodowego zebranego w sprawie i dokonanie na jego podstawie błędnych ustaleń faktycznych, polegających na ustaleniu możliwości kwalifikacji nieruchomości będącej przedmiotem postępowania, jako nieruchomości nadającej się na cele reformy rolnej, jak również na dokonaniu ustaleń faktycznych w sprawie w oparciu o domniemania.

4. błędy w ustaleniach faktycznych skutkujące stwierdzeniem, że skoro budynek dworu otoczony był zabudowaniami gospodarczymi oraz ogrodem, zaś zarząd nad majątkiem odbywał się z terenu dworu lub znajdującej się na terenie parku oficyny, uznać należy, że objęty wnioskiem teren był funkcjonalnie związany z rolniczą częścią majątku.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wnieśli o:

- zmianę zaskarżonej decyzji, poprzez ustalenie, że nieruchomość stanowiąca część byłego "majątku [...]", oznaczona obecnie jako działka ewidencyjna nr [...] o pow. [...] ha, zabudowana zespołem dworsko - pałacowym, położona w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...] nie podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej,

względnie

- uchylenie decyzji organu I i II instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z [...] maja 2023 r. skarżący wnieśli o przeprowadzenie dowodu z listu otrzymanego przez skarżącego J. G. od T. B. wraz ze szkicem sytuacyjnym na okoliczność braku funkcjonalnego związku zespołu dworsko-parkowego [...] z częścią rolniczą majątku. Na rozprawie przeprowadzonej 21 lipca 2023 r. pełnomocnik skarżących okazał oryginał listu, podnosząc, że skarżący wcześniej o możliwości przesłuchania autora listu nie wiedzieli i powołał się na przesłankę wznowieniową oraz wskazał, że jest to dowód na okoliczność ustalenia stanu faktycznego sprawy.

Sąd oddalił powyższy wniosek. Zgodnie z art. 106 § 3 ppsa sąd może na wniosek strony przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne dla wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Przesłanką przeprowadzenia uzupełniających dowodów z dokumentów jest usunięcie istotnych wątpliwości dla rozstrzygnięcia sprawy. Art. 106 § 3 ppsa nie może natomiast stanowić podstawy do ustaleń stanu faktycznego, który jest kwestionowany ze względu na naruszenie przepisów postępowania administracyjnego. Sądy administracyjne nie mogą ustalać stanów faktycznych, a jedynie kontrolują prawidłowość ich ustalenia przez organy administracyjne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Materialnoprawną podstawę kontrolowanych przez Sąd decyzji stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, którego treść organy przytoczyły.

Podnieść należy, że aby nieruchomość mogła być przejęta na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, musiała spełniać kumulatywne następujące warunki:

- musiała to być nieruchomość ziemska,

- stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych,

- spełniająca normy obszarowe o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,

- nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Wskazana nieruchomość została szczegółowo opisana, w tym także w zakresie jej granic, które to ustalenia oraz dokonaną ich ocenę prawną sąd w pełni aprobuje i podziela.

Jak prawidłowo podały organy dekret nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". W związku z tym pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Zastosowanie w tym zakresie wykładni celowościowej dodatkowo uzasadnia restrykcyjny charakter przepisów dekretu. Stanowisko takie wyraził także Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, wskazując, że z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu. W uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/99, która zachowuje swoją wartość i aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, przyjęto, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przeszły na cele reformy rolnej tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, których łączna powierzchnia przekracza wielkości obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia wykonawczego z 1 marca 1945 r. jest więc zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest normatywnie zdefiniowane. Orzecznictwo sądów administracyjnych co do konieczności wykazania związku funkcjonalnego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości rolnej jest utrwalone (por. wyroki NSA: z 3 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1162/07, z 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, z 18 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 662/13). Należy przy tym mieć na uwadze, że pojęcie związek funkcjonalny należy rozumieć jako wzajemną zależność, współzależność, zależność funkcjonalną, związek odpowiadający potrzebom, przydatność, użyteczność, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwieckiego t. I str. 783 Warszawa 1998 r.). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu rezydencjalno-parkowego i odwrotnie. Jak trafnie wskazał Minister dla istnienia takiego związku nie wystarcza wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne, zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności, czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski.

Zdaniem Sądu, będący przedmiotem postępowania zespół dworsko - parkowy z uwagi na charakter i sposób jego użytkowania miał charakteru nieruchomości rolnej.

Dokumentacja pozyskana z Archiwum Państwowego w [...] zawiera, m.in. plan sytuacyjny majątku [...] i wykaz inwentaryzacyjny ośrodka [...], stanowiący załącznik do protokołu zdawczo-odbiorczego nieruchomości ziemskiej [...] z [...] marca 1950 r., zawierający dokładny spis budynków majątku. W wykazie tym nie wymieniono rządcówki lub innego budynku, którego nazwa lub opis wskazywałyby, że znajdowało się w nim biuro zarządcy. Na planie sytuacyjnym majątku również nie naniesiono budynku rządcówki, chociaż plan ten zawierał dokładne położenie innych budynków i obiektów. Na planie sytuacyjnym widać, że budynek dworu znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie ogrodu, a nie parku. Park usytuowany był bowiem po jego zachodniej stronie.

Wykaz inwentaryzacyjny ośrodka [...] zawiera informację o powierzchni sadu - [...] ha i powierzchni parku - [...] ha, wymienia również, jakie drzewa rosły na tym terenie. Łączna analiza tych dokumentów pozwala stwierdzić, że pałac nie był usytuowany w granicach parku, lecz otoczony był ogrodem. Na terenie parku usytuowany był inny budynek - oficyna.

Z wyjaśnień J. G. wynika, że zarządca mieszkał w budynku dworu. J. G. nie był w stanie wskazać, gdzie mieściło się biuro ojca. Stanowisko skargi, że centrum zarzadzania majątkiem znajdowało się w wyodrębnionych budynkach (nie wskazano w jakich), a zarządzanie sprawowane było przez zatrudniony odpowiedni personel (również bez wskazania jaki) nie zostało w sprawie udowodnione.

W przekazanej przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków Ewidencji parków i ogrodów [...] - park dworski, część I - Krótka analiza historyczna wprawdzie podano, że na początku XX w. w oficynie mieszkał administrator, jednakże w dokumentacji tej nie zawarto źródła pochodzenia tej informacji. Powyższa wzmianka, podobnie jak reszta materiału archiwalnego, pozwala na uznanie, że zarząd nad majątkiem odbywał się z terenu dworu. Oficyna usytuowana była w parku znajdującym się po zachodniej stronie dworu.

Skarżący wskazywali, że zarządca mógł mieć swoje biuro, np. w budynku gorzelni. Jednakże nie wynika to z żadnego dowodu zebranego w toku postępowania.

Szkic resztówki majątku [...] przedstawia układ budynków. Park znajdował się po zachodniej stronie dworu, a po stronie południowej i wschodniej dworu był ogród. Po północnej stronie parku, dworu i ogrodu znajdowały się zabudowania gospodarcze. Całość otoczona była polami uprawnymi należącymi do majątku.

Szczegółowy opis gruntów resztówki, ilości i rodzaju drzew owocowych i drzew parkowych, oraz budynków gospodarczych, zawiera także protokół zdawczo - odbiorczy z [...] marca 1950 r. dotyczący przekazania resztówki w administrowanie Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w [...] wraz z wykazem inwentaryzacyjnym. Skład resztówki zawierają także późniejsze protokoły z 1954 r. i 1959 r. Z protokołów zawierających wykaz budynków majątku [...] nie wynika, aby w majątku były osobne zabudowania administracyjne takie jak biuro, kantor, czy też rządcówka.

Dokumenty archiwalne wskazują natomiast, że majątek [...] miał typowo rolniczy charakter. Wobec powyższego nie sposób podzielić zarzutów skargi, że organ II instancji oparł się jedynie na domniemaniu, że zarząd nad majątkiem był pełniony w budynku dworu lub usytuowanej w parku oficyny.

Ze zgromadzonych dokumentów archiwalnych wynika, że budynek dworu był miejscem zamieszkania właściciela majątku i jego rodziny. Do dworu prowadziła aleja lipowa, po jej stronie północnej był park, a po stronie południowej rozciągał się sad. Zaraz za dworem była piwnica, chlew i kurnik, a dalej duże podwórze gospodarcze wraz z kompleksem budynków (gorzelnia, stajnia, magazyny, stodoła, spichlerz). Podwórze gospodarcze nie było oddzielone od budynku dworu, czy też parku. Jak wyżej zaznaczono z wykazu budynków wynika, że w majątku nie było osobnego budynku rządcówki, kantoru, czy też biura, co jednoznacznie dowodzi, że w budynku dworu był sprawowany bezpośredni zarząd majątkiem. Zatem budynek dworu pełnił nie tylko funkcję mieszkalną ale także był ośrodkiem zarządczym majątku i zapleczem jego funkcjonowania. Oznacza to, że bez budynku dworu reszta majątku by nie funkcjonowała, co świadczy o wzajemnej łączności i współzależności części mieszkalnej z resztą majątku ziemskiego [...], mającego charakter rolniczy.

W bezpośrednim sąsiedztwie budynku dworu był nie tylko park ale i duży sad. Sad należy do grupy użytków rolnych, zgodnie z § 4 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. Ogrody warzywne i owocowe zaliczone zostały do użytków rolnych, zatem sady przeznaczone były na cele reformy rolnej i to niezależnie od tego, czy owoce wykorzystywane były na użytek własny rodziny właściciela majątku, czy też przeznaczano je do sprzedaży. Co istotne budynek dworu nie był otoczony parkiem lecz ogrodem.

Jak wyżej zaznaczono z planu sytuacyjnego majątku [...] wynika, że w bezpośrednim sąsiedztwie parku i ogrodu, w którym usytuowany był pałac znajdowały się zabudowania o jednoznacznie rolniczym przeznaczeniu - po stronie północnej była to stodoła, spichlerz, magazyn, stajnie, gorzelnia, najbliżej budynku pałacu znajdowały się chlew i kurnik, natomiast po stronie południowej - chlew i czworaki.

Zabudowania te zostały wymienione również w wykazie inwentaryzacyjnym ośrodka [...], przy czym dokument ten wymienia również inne budynki gospodarcze, które znajdowały się w większej odległości od parku i pałacu, przez co nie zostały ujęte na planie sytuacyjnym majątku [...] (m.in. obora, kuźnia, zabudowania gorzelni).

W sytuacji, gdy budynek dworu był otoczony użytkami rolnymi, a ponadto zebrany materiał dowodowy wskazuje, że zarząd majątkiem odbywał się z terenu dworu lub znajdującej się na terenie parku oficyny, to prawidłowo organy uznały, że objęty wnioskiem teren był funkcjonalnie związany z rolniczą częścią majątku.

Ze wszystkich powyższych przyczyn chybiony jest zarzut dotyczący naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej oraz art. 1 i art. 6 tego dekretu.

Niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organy przepisów art. 7 kpa, 8 kpa, 77 § 1 kpa i 80 kpa. Organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny w sprawie konieczny do wydania rozstrzygnięć, zgromadziły i prawidłowo oceniły dowody i wyjaśniły z jakich przyczyn uznały, że przedmiotowa działka podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Nietrafne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organy przepisu art. 32 Konstytucji. Postępowanie prowadzone na podstawie § 5 rozporządzenia dotyczy badania prawidłowości przejęcia przez Skarb Państwa nieruchomości ziemskiej według stanu na dzień wejścia w życie dekretu (tj. 13 września 1944 r.). Z tą bowiem datą podpadające pod jego działanie nieruchomości przechodziły z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. W 1944 r. nie obowiązywała Konstytucja uchwalona w 1997 r. Wskazać należy, że skarżący nie zostali postawieni w gorszej sytuacji niż inne osoby, którym przejęto nieruchomości na cele reformy rolnej.

Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.