I SA/Wa 2566/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Sawa, sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, Protokolant referent stażysta Kamila Lewikowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi N. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 24 sierpnia 2022 r. nr KOA/2649/Sr/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Zaskarżoną decyzją z 24 sierpnia 2022 r., nr KOA/2649/Sr/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, po rozpatrzeniu odwołania N. S. od decyzji Wójta Gminy [...] z [...] maja 2022 r., nr [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad wujem J. S., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że wnioskiem z 25 kwietnia 2022 r. N. S. wystąpiła do Wójta Gminy [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad wujem J. S.. J. S. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] lipca 2011 r. o zaliczeniu do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, wydanym na stałe. J. S. jest kawalerem.

Decyzją z [...] maja 2022 r. Wójt Gminy [...] odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że N. S., jako dziecko rodzeństwa J. S., nie jest osobą uprawnioną do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, ponieważ nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny względem wuja. Obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. J. S. ma troje rodzeństwa. N. S. jest córką jego siostry. Nie spełnia więc przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Od decyzji z [...] maja 2022 r. odwołanie wniosła N. S..

Rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wskazało, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń określone zostały w ustawie z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm). Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium wyjaśniło, że organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia wskazał, że w sprawie nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że J. S. ma 68 lat, jest kawalerem, ma dwóch braci i siostrę. Legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. N. S. jest córką jego siostry.

Kolegium podkreśliło, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (dalej k.r.o.). W art. 128 k.r.o. ustawodawca wymienił osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Osobami takimi są: krewni w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z definicją zawartą w art. 61 (7) § 1 k.r.o krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej.

Wykładnia językowa art. 17 ust. 1 ustawy jednoznacznie wskazuje, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie należą osoby, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny. Uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego jest tylko taka osoba sprawująca opiekę na osobą niepełnosprawną, określoną w art. 17 ust. 1 ustawy, na której w świetle obowiązujących przepisów k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. Musi to być zatem krewny albo rodzeństwo, bądź też małżonek osoby wymagającej opieki.

Kolegium podkreśliło, że obowiązek alimentacyjny nie obciąża dalszych krewnych w linii bocznej. W linii tej obciąża on bowiem wyłącznie rodzeństwo podopiecznego, a nie zstępnych rodzeństwa, nie jest więc możliwe, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, przyznanie dalszym krewnym w linii bocznej świadczenia pielęgnacyjnego, także wówczas, gdy spełniają oni inne przesłanki przewidziane w przepisach ustawy.

Kolegium powołało uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 grudnia 2013 r., sygn. akt OPS 5/13, w której stwierdzono, że osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i 1a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Wprawdzie uchwała ta została podjęta w czasie obowiązywania ustawy przed zmianą dokonaną od 1 stycznia 2013 r., jednak zmianie nie uległ przepis uzależniający prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy niepełnosprawnym a opiekunem, zamieszczony wcześniej w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy, a obecnie w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Z tego względu wyrażony w powołanej uchwale pogląd prawny wraz z argumentacją na jego poparcie, zachowuje aktualność również w obecnym stanie prawnym.

Kolegium powołało i podzieliło stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok WSA w Gdańsku z 24 czerwca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 307/21; wyrok WSA w Krakowie z 8 października 2020 r., sygn. akt III SA/Kr [...]/20; wyrok WSA w Gliwicach z 28 sierpnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Gl 480/18) w powyższej kwestii. Organ odwoławczy wskazał, że N. S. nie jest w stosunku do J. S. ani krewną w linii prostej, ani rodzeństwem, zatem nie znajduje się ona w katalogu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem J. S. (wuja). Wnioskodawczyni będąc córką siostry J. S. (siostrzenicą), jest z nim spokrewniona w linii bocznej. Z pokrewieństwa w linii bocznej, zgodnie z przepisami k.r.o. nie wynika obowiązek alimentacyjny.

Odnosząc się do zarzutów podniesionych w odwołaniu Kolegium wskazało, że nie mogą być one uwzględnione. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy wprost odwołuje się do przepisów regulujących materię obowiązku alimentacyjnego zawartych w k.r.o. Brak jest zatem jakichkolwiek podstaw do przyjęcia odmiennej interpretacji pojęcia obowiązku alimentacyjnego w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa nie zezwala na możliwość uznaniowego przyznania tego świadczenia w sytuacji, gdy nie zostały spełnione przesłanki ustawowe.

Skoro ustawodawca postanowił, że osobami uprawnionymi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego są osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny przewidziany przepisami k.r.o, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, to dopóki taka reguła obowiązuje, tylko te osoby będą mogły uzyskać świadczenie pielęgnacyjne. Powiększanie kręgu osób uprawnionych do świadczenia przy odwoływaniu się do pozajęzykowych reguł wykładni będzie prowadziło do rezultatów contra legem.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 24 sierpnia 2022 r. złożyła N. S.. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

Wskazała, że wuj choruje na [...] oraz wiele innych chorób. Nigdy nie założył rodziny. Podniosła, że rodzeństwo wuja nie utrzymuje z nim żadnych kontaktów. Jedynie skarżąca się nim opiekuje. Wobec tego stanowisko Kolegium, że wuj ma rodzeństwo, które może się nim zaopiekować jest, w ocenie skarżącej, nadużyciem. Zarzuciła, że organ potraktował jej sprawę jako jedną z wielu, nie wnikając w sytuację skarżącej i wuja. Podniosła, że nie stać jej na rezygnację z pracy, gdyż nie będzie wówczas miała środków na utrzymanie siebie i wuja. Dodała, że opieka nad chorym musi być sprawowana nieprzerwanie przez 24 godziny na dobę.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przestawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2023 r. skarżąca poparła skargę i zarzuty w niej zawarte.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

W przepisach art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych (które organ zacytował) został zawarty ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Zarówno w pierwotnej wersji tego przepisu jak i w toku kolejnych zmian świadczenie to przysługiwało członkom rodziny, na których spoczywał w stosunku do osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Ustawodawca uznał więc, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia było to, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym.

Z uwagi na powiązanie uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym należy zauważyć, że obowiązek ten obciąża krewnych w linii prostej, a w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo (art. 128 k.r.o.). Z mocy art. 23 i 27 k.r.o. także małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ponadto obowiązek alimentacyjny - zgodnie z treścią art. 131 k.r.o. - powstaje w przypadku nawiązania stosunku przysposobienia, a także - stosownie do postanowień art. 144 k.r.o. - dotyczy ojczymów, macoch i pasierbów. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie ustanawia przy tym wzajemnego obowiązku alimentacyjnego względem innych osób aniżeli małżonkowie oraz krewni - w linii prostej (niezależnie od stopnia pokrewieństwa, tj. rodzice, dzieci, wnuki, prawnuki, dziadkowie, pradziadkowie) lub w linii bocznej (do II stopnia, tj. rodzeństwo), a także powinowaci w wypadkach określonych w art. 144 k.r.o. Wobec tego obowiązek alimentacyjny nie ciąży na powinowatych w linii bocznej, takich jak bratankowie lub siostrzeńcy.

W rozpoznawanej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła skarżąca, która jest siostrzenicą niepełnosprawnego, w stopniu znacznym wuja J. S.. Jednakże nie należy ona do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem wuja. Obowiązek ten nie obciąża bowiem zstępnych rodzeństwa, gdyż nie zostali oni wymienieni w art. 128 k.r.o. Jako niebędąca obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym wobec wuja nie jest skarżąca osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Nie ma więc do niej także zastosowania art. 17 ust. 1a tej ustawy. Brzmienie tego przepisu odsyła bowiem wprost do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy.

Powyższe stanowisko jest utrwalone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyroki: z 6 października 2021 r., sygn. akt I OSK 572/21; z 15 października 2021 r., sygn. akt I OSK 480/21; z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2091/20; z 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2505/20; z 11 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1164/21; z 23 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1637/21) oraz wojewódzkich sądów administracyjnych, które organ powołał.

Zasadnie przyjęło także Kolegium, że przedstawiony pogląd znalazł potwierdzenie w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13, w której ostatecznie rozstrzygnięto tę kwestię. Zgodnie ze stanowiskiem zaprezentowanym w ww. uchwale krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny został ograniczony do osób zobowiązanych do alimentacji. Jak słusznie zauważyło Kolegium wprawdzie uchwała ta dotyczy stanu prawnego obowiązującego do 1 stycznia 2013 r. kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania ujętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, ale w związku z powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowisko zajęte w tej uchwale znajduje zastosowanie w rozpoznawanej sprawie.

Ubocznie wskazać należy, że poza obowiązkiem alimentacyjnym, sprawowaniem opieki nad osobą tego wymagającą, warunkiem przyznania świadczenia wychowawczego jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmowanie tego zatrudnienia. Jak wskazała skarżąca w skardze pozostaje ona w zatrudnieniu.

Mając na uwadze, że skarżąca nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec J. S., a zatem nie należy do kręgu podmiotów wskazanych w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, prawidłowo organy uznały, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być jej przyznane.

Wobec powyższego Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.