I SA/Wa 1759/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Falkiewicz - Kluj, sędzia WSA Elżbieta Lenart, sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.), po rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2022 r. nr. [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.

Decyzją z [...] maja 2022 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu odwołania J. M., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] października 2019 r., nr [...], w zaskarżonym zakresie, tj. w części dotyczącej punktu 2 tej decyzji.

Zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny.

Wnioskiem z 14 stycznia 2008 r. A. J. wystąpił o wydanie decyzji stwierdzającej, że dawny majątek [...] należący do M. S. nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzją z [...] października 2010 r., nr [...], Wojewoda [...] umorzył postępowanie jako bezprzedmiotowe.

Decyzją z [...] lutego 2011 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z [...] października 2010 r. oraz przekazał temu organowi sprawę do ponownego rozpatrzenia.

Decyzją z [...] sierpnia 2011 r., nr [...], Wojewoda [...] orzekł, że nieruchomości stanowiące obecne działki nr [...] (obejmujące dawną parcelę nr [...] oraz część nr [...]), ark. mapy [...], obręb [...], na których położony był zespół pałacowo- parkowy w [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], zapisane w księdze wieczystej KW [...], nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. c) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Następnie decyzją z [...] czerwca 2012 r. Wojewoda [...] stwierdził, że nieruchomości stanowiące dawne parcele katastralne, zapisane w dawnej księdze wieczystej [...] Tom I wykaz I, położone w obrębie [...], parc. nr [...]; położone w obrębie [...], parc. nr [...]; położona w obrębie [...] parc. nr 10; położona w obrębie [...] parc. nr [...] i położone w obrębie [...] parc. nr [...], nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W punkcie 2 powyższej decyzji stwierdzono, że pozostałe nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku [...], położone w obrębach [...], [...], [...] i [...], za wyjątkiem działek, co do których orzeczono w decyzji tego organu z [...] sierpnia 2011 r., tj. obecnych działek nr [...] obręb [...], podlegały pod działanie art. 2 ust. I lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzją z [...] kwietnia 2015 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z [...] czerwca 2012 r. i przekazał temu organowi sprawę do ponownego rozpatrzenia.

Decyzją z [...] października 2019 r. Wojewoda [...] orzekł w punkcie 1, że część nieruchomości stanowiąca dawne parcele nr [...] (bez części odpowiadającej obecnym działkom nr [...], obręb [...], gmina [...]), nr [...] (zapisane w matrykule katastralnej [...]), nr [...] (zapisane w matrykule katastralnej [...], wchodzące w skład majątku [...], zapisanego w dawnej księdze wieczystej [...] Dwór Wykaz I Tom I, nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, zaś w punkcie 2 orzekł, że pozostałe nieruchomości (bez części odpowiadającej obecnym działkom ewidencyjnym nr [...], obręb [...], gmina [...]), wchodzące w skład majątku [...], zapisane w dawnej księdze wieczystej [...] Wykaz I Tom I, podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

W uzasadnieniu powyższej decyzji wskazano, że działki objęte punktem 1 stanowiły lasy i jezioro, zaś działki objęte punktem 2 były użytkami rolnymi bądź działkami wykorzystywanym bezpośrednio przy produkcji rolnej.

Odwołanie w zakresie dotyczącym punktu 2 powyższej decyzji złożyła J. M..

Decyzją z [...] maja 2022 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję z [...] października 2019 r. w zaskarżonym zakresie, tj. w części dotyczącej punktu 2 decyzji organu pierwszej instancji.

Zdaniem organu odwoławczego, nie ma wątpliwości, że podstawę prawną przejęcia nieruchomości należącej do M. S. stanowił art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r., a także, że powierzchnia ogólna majątku [...] przekraczała 100 ha, spełniając tym samym wskazaną w dekrecie przesłankę obszarową.

Ustalając charakter poszczególnych parcel organ podniósł, że przedmiotem postępowania są nieruchomości zapisane w dawnej księdze wieczystej [...] Wykaz I Tom I, opisane w pięciu matrykułach katastralnych: obwód dworski [...] art. 1, obwód gminny [...] art. 82, obwód gminny [...] art. 13, obwód gminny [...] art. 37 i obwód gminny [...] art. 4, z wyjątkiem parcel nr [...], nr [...] (zapisanych w matrykule katastralnej [...] art.4), nr [...] (zapisanych w matrykule katastralnej [...]). Z powyższych matrykuł wynika, że w skład przedmiotowej nieruchomości wchodziły parcele oznaczone jako: woda (wasser), las (holzung), podwórza (holfraum), drogi (strasse lub chausse), rola (acker), pastwisko (veide), łąka (wiese). Zdaniem Ministra, o ile nie budzi wątpliwości, że takie użytki, jak grunty orne (rola), łąki i pastwiska są, zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z 6 września 1944 r., użytkami rolnymi wykorzystywanymi bezpośrednio przy produkcji rolnej, o tyle osobno należało zbadać jaką funkcję pełniły i jakie było przeznaczenie użytków oznaczonych jako podwórza, drogi, woda i las.

Organ wskazał, że w matrykule katastralnej [...] art. 4 jako podwórza oznaczone były parcele nr [...]. Parcele te zlokalizowane są na zachód względem pałacu i folwarku w kolonii domów mieszkalnych dawnych pracowników majątku. Z porównania kopii dawnej mapy katastralnej [...], mapy Wojskowego Instytutu Geograficznego ([...] z 1934 r.) oraz aktualnej mapy ewidencyjnej wynika, że na parcelach tych ówcześnie i dzisiaj stoją budynki czworaków (mieszkań pracowników folwarku). Ponadto, jako podwórza oznaczono parcelę nr [...], która była zajęta pod dawną gorzelnię. W myśl orzecznictwa sądowoadministracyjnego, jest to miejsce gdzie prowadzona była działalność wytwórcza w rolnictwie (wyrok WSA w Warszawie z 17 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3110/14). W powyższej matryluke oznaczona była również parcela nr [...], która była zajęta była przez folwark. Na kopii dawnej mapy katastralnej [...], w miejscu opisywanej parceli widnieje opis "[...]". Z kolei na mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego ([...] z 1934 r.), widnieje opis "[...]". Ponadto, w matrykule jako podwórza oznaczono parcelę nr [...], która była zajęta przez główny zespól folwarczny graniczący z zespołem pałacowo- parkowym. Na mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego ([...] z 1934 r.) obszar ten zaznaczony został jako D. (dwór). Zgodnie z dokumentacją konserwatorską, znajdowały się tutaj budynki gospodarcze (stajnia koni roboczych i zaprzęgowych, wozownia, stelmacharnia, kuźnia, obora, stodoła). Z kolei parcela nr [...] była zajęta przez folwark, co sugeruje napis "[...]", znajdujący się na kopii dawnej mapy katastralnej [...] oraz na mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego ([...] z 1934 r.).

Minister wskazał następnie, że w matrykule katastralnej [...] art. 82, jako podwórza oznaczone były parcele: nr [...], na której znajdowały się budynki związane z obsługą gruntów ornych, co sugeruje opis w matrykule - "[...]", grunt wraz z [...] ha gruntów ornych oraz nr [...] - podobnie jak wyżej, budynki na tej parceli służyły obsłudze działki rolnej o pow. [...] ha - nr [...] - w przypadku tych parcel, dokonano korekty charakteru terenów jako użytków rolnych.

Zdaniem organu, niewątpliwie parcele oznaczone w matrykułach jako podwórza pełniły funkcje związane z gospodarką rolną. Znajdowały się na nich budynki gospodarcze (folwarki), budynki stanowiące miejsce zamieszkania pracowników gospodarstwa rolnego, służyły również prowadzeniu działalności wytwórczej w rolnictwie (gorzelnia) lub stanowiły bezpośrednie zaplecze dla produkcji rolnej. Tym samym, wszystkie wskazane parcele były nieruchomościami ziemskimi, nadającymi się do przejęcia na cele reformy rolnej.

Organ wskazał następnie, że w skład przejętego majątku wchodziły również parcele oznaczone jako drogi/szosy. Są to parcele: nr [...] (zapisana w matrykule [...] art. 82), nr [...] (zapisana w matrykule [...] art. 37), nr [...] (zapisane w matrykule [...] art. 4). Zdaniem Ministra, drogi i szosy, znajdujące się w majątkach, w których prowadzono działalność rolniczą, spełniały ważną rolę w ich funkcjonowaniu. Zapewniały one dojazd do nieruchomości będących użytkami rolnymi, stanowiły szlaki komunikacyjne między nimi, usprawniały transport pracowników rolnych, maszyn rolniczych, zwierząt (służyły ich przemieszczaniu się np. na pastwiska). Tym samym drogi stanowiły istotny element funkcjonowania tak dużego majątku jakim był majątek [...], którego powierzchnia ogólna wynosiła [...] ha. Wobec powyższego, wspomniane parcele zajęte przez drogi/szosy organ uznał za przydatne z punktu widzenia racjonalnej gospodarski rolnej, zapewniały bowiem prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego. Ponadto, organ podniósł, że drogi są nieruchomościami, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej oraz sadowniczej i nadawały się do przejęcia na cele reformy rolnej (uchwała Trybunału Konstytucyjny z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89).

Parcele zapisane w matrykule [...] art. 4 o nr [...], nr [...] oznaczono jako woda. Są to niewielkie zbiorniki wodne (stawy) o pow. [...] ha (parcela nr [...]), pow. [...] ha (parcela nr [...]) i pow. [...] ha (parcela nr [...]). Minister podniósł, że parcele nr [...] i nr [...], znajdują się na południe od zespołu pałacowo-parkowego i zespołu folwarcznego, w bezpośredniej jego bliskości (kopia dawnej mapy katastralnej [...] oraz na mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego [...] z 1934 r.). Zbiorniki wodne oznaczone zostały również w tym miejscu na rzucie sytuacyjnym karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa zespołu folwarcznego w [...]. Z dokumentów tych również wynika, że połączone były ze sobą ciekiem wodnym. Taka ich lokalizacja warunkowała możliwości ich wykorzystywania. Jak wynika z przywołanej karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa zespołu folwarcznego w [...], w przedmiotowym zespole znajdowała się m. in. stajnia koni cugowych i zaprzęgowych oraz stajnia koni roboczych, a przeznaczenie całego obiektu określono jako przemysł rolno-spożywczy i hodowla. Wobec tego, zdaniem organu, zasadne jest przyjęcie, że oba zbiorniki wodne mogły być wykorzystywane do zaopatrzenia w wodę wspomnianego folwarku, w którym znajdowały się zwierzęta wykorzystywane bezpośrednio przy produkcji rolnej i hodowlanej. Zapewnienie wody ma podstawowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania części gospodarczej majątku (np. służyły jako źródło wodopoju). Organ dodał, że zbiornik wodny na parceli nr [...] otoczony był parcelami nr [...], które według matrykuły [...] art. 4, oznaczone były jako pastwiska i grunty orne. Tym samym zbiornik mógł spełniać również funkcję retencyjną, co z kolei ma korzystny wpływ na utrzymanie właściwych stosunków wodnych na gruntach ornych. Podobnie organ ocenił zbiornik wodny zlokalizowany na parceli nr [...], znajdującej się na wschód względem zespołu folwarcznego i w całości otoczonej przez parcelę nr [...], która miała charakter gruntu ornego.

Zdaniem Ministra, omawiane części majątku [...] są nieruchomościami, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Tym samym nadawały się one do przejęcia na cele reformy rolnej.

Przedmiotem postępowania drugoinstancyjnego są również parcele nr [...], zapisane w matrykule [...] art. 4. Wspomniane parcele o pow. [...] ha (parcela nr [...]) oraz [...] ha (parcela nr [...]), miały oznaczenie zagajnika/lasu. Minister podniósł, że obie parcele w dniu przejęcia na cele reformy rolnej stanowiły niewielkie zagajniki, które nie stanowiły zwartego kompleksu leśnego, nie były częścią lasu (najbliższy las znajdował się w odległości około 2-3 kilometrów na południe, niedaleko miejscowości [...]). Również obecnie zagajniki te są odseparowane od lasów i stanowią wyizolowany obszar pośród gruntów rolnych (parcela nr [...] stanowi część obecnej działki nr [...], a parcela nr [...] stanowi część obecnej działki ew. nr [...]), co wynika z porównania dawnej mapy katastralnej [...], mapy Wojskowego Instytutu Geograficznego [...] z 1934 r., mapy Wojskowego Instytutu Geograficznego [...] z 1934 r. oraz obecnej mapy ewidencyjnej.

Organ wskazał, że badane parcele otoczone były ze wszystkich stron gruntami ornymi, co w połączeniu z ich niewielką powierzchnią prowadzi do wniosku, że były to typowe zagajniki śródpolne. Tego typu użytki pełnią ważną funkcję w ekosystemie, chroniąc przed erozją gleby, silnymi wiatrami (zapobiegają w ten sposób wylęganiu upraw oraz chronią uprawy przed wychłodzeniem), zwiększają wilgotność, są miejscem życia drobnych zwierząt (wiele gatunków owadów i ptaków zapobiega szkodnikom upraw albo wspomaga zapylanie roślin uprawnych). Korzystnie oddziałują na plony przyległych upraw, przyczyniając się do ich wzrostu. Parcele zajęte przez zagajniki śródpolne nie stanowią tylko elementu krajobrazowego, nie są też elementem gospodarki leśnej, ale co do zasady powiązane są z produkcją rolną. Wobec powyższego, zdaniem organu,, zasadne jest przejęcie na cele reformy rolnej badanych parcel określonych w matrykule [...] art. 4, jako zagajniki/las.

Pozostałe grunty będące przedmiotem postępowania drugoinstancyjnego (opisane w dawnej księdze wieczystej [...] Dwór Wykaz I Tom I, w pięciu matrykułach katastralnych: obwód dworski [...] art. 1, obwód gminny [...] art. 82, z wyjątkiem parcel nr [...], nr [...] i nr [...], obwód gminny [...] art. 13, obwód gminny [...] art. 37 i obwód gminny [...] art. 4, z wyjątkiem parcel nr [...]), oznaczone były jako: rola (acker), pastwisko (veide) i łąka (wiese).

Zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z 6 września 1944 r. były one użytkami rolnymi, wykorzystywanymi bezpośrednio przy produkcji rolnej. Tym samym podlegały przejęciu na cele reformy rolnej.

Organ nie podzielił również zarzutu odwołania poprzez niezbadanie czy znacjonalizowane grunty zostały później przeznaczone na określone cele. Minister wskazał, że nie ma znaczenia późniejsze wykorzystanie przejętych nieruchomości. Pod uwagę musi być bowiem brany stan faktyczny obowiązujący w chwili przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, tj. w dniu wejścia w życie dekretu, co miało miejsce 13 września 1944 r. Późniejsze zdarzenia faktyczne nie mają w przedmiotowej sprawie znaczenia. Nacjonalizacji podlegała bowiem jedynie ta część nieruchomości, która była przeznaczona do produkcji rolnej (niezależnie, czy była ona faktycznie prowadzona), lecz nie ten jej fragment, który do tego celu nie był funkcjonalnie przeznaczony, lecz tylko mógł potencjalnie zostać użyty. Przeciwne rozumienie przepisów dekretu oznaczałoby, że o zakresie nacjonalizacji, gdy chodzi o poszczególne nieruchomości i obiekty, przesądzałoby w istocie np. to, na jakie cele planuje je przeznaczyć potencjalny nowy właściciel (w tym przypadku Państwo). Takie rozumienie dekretu wyklucza w pierwszym rzędzie okoliczność, że w jego świetle nacjonalizacja następowała z mocy prawa (wyrok NSA z 26 kwietnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1438/16).

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi złożyła J. M. zarzucając tej decyzji naruszenie:

1) art. 15 k.p.a. poprzez naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania i nieprzeprowadzenie postępowania wyjaśniającego przez organ odwoławczy, a w konsekwencji utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu pierwszej instancji, czego konsekwencją było naruszenie art. 7 k.p.a., 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a.,

2) art. 7 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób sprzeczny z zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, a w konsekwencji wydanie decyzji w sposób arbitralny i krzywdzący dla skarżącej,

3) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. poprzez bezkrytyczne zaakceptowanie przez organ odwoławczy naruszenia prawa przez organ pierwszej instancji polegającego na braku dokładnego i wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do niewyjaśnienia przez organ pierwszej instancji wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, a w szczególności nierozważenie na jakie cele przeznaczono znacjonalizowane nieruchomości, w sytuacji gdy dekret PKWN z 6 września 1944 r. nie dawał podstaw do bezzasadnej konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich, gdyż przejęte ziemie miały być zgodnie z przepisami dalej rozdysponowane przez Skarb Państwa na wyraźnie wyliczone w powyższym dekrecie cele reformy rolnej,

4) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 107 § 1 oraz § 3 k.p.a. poprzez zaakceptowanie przez organ odwoławczy naruszenia prawa przez organ pierwszej instancji polegającego na niewskazaniu w uzasadnieniu decyzji, na jakich konkretnie dowodach organ oparł swoje ustalenia i rozstrzygnięcie w sprawie oraz jakie fakty uznał za udowodnione lub też nie udowodnione oraz niewyjaśnienie przesłanek, którymi organ kierował się podczas załatwiania niniejszej sprawy, jak również niedostateczne wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji organu pierwszej instancji,

5) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a. poprzez zaaprobowanie przez organ odwoławczy naruszenia prawa przez organ pierwszej instancji polegającego na niewyjaśnieniu zasadności przesłanek, którymi kierował się ten organ przy załatwianiu niniejszej sprawy,

6) art. 8 k.p.a., tj. zasady pogłębiania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej,

7) art. 1 ust. 2 i art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. całkowite pominięcie związku funkcjonalnego pomiędzy wskazanymi przepisami, bowiem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu powinno się interpretować w połączeniu z art. 1 ust. 2 dekretu.

Powołując się na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji w zaskarżonym zakresie oraz zasądzenie od organu na swoją rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W obszernym uzasadnieniu skargi rozwinięto argumentację na poparcie podniesionych w niej zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie odnosząc się jednocześnie do zarzutów podniesionych w skardze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna.

W niniejszej sprawie kontroli Sądu podlegała decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, którą organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] października 2019 r. w zaskarżonym zakresie tj. w części dotyczącej punktu 2 tej decyzji. Zawartym w tym punkcie rozstrzygnięciem Wojewoda [...] orzekł, że pozostałe nieruchomości (bez części odpowiadającej obecnym działkom ewidencyjnym nr [...], obręb [...], gmina [...]), wchodzące w skład majątku [...], zapisane w dawnej księdze wieczystej [...] Wykaz I Tom I, podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.), zwanego dalej "dekretem" lub "dekretem o reformie rolnej".

Powołany przepis stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu.

Z treści powołanej normy wynika, że na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone, po pierwsze "nieruchomości ziemskie" o powierzchni przekraczającej ustalony w tym przepisie normatyw, a po drugie takie, których charakter czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w art. 1, część druga dekretu.

W niniejszej sprawie nie budzi sporu, że powierzchnia ogólna przejętej na cele reformy rolnej nieruchomości, tj. dawnego majątku [...], przekraczała normy obszarowe ustalone w powołanym przepisie (tj. 100 ha dla województwa poznańskiego). Okoliczność ta nie budzi również wątpliwości Sądu i znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, to jest treści matrykuł katastralnych oraz księgi wieczystej [...].

Spór dotyczy natomiast tego czy stanowiące przedmiot postępowania nieruchomości (tj. nieruchomości objęte punktem 2 decyzji Wojewody [...] z [...] października 2019 r.) nadawały się do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej, a więc czy miały one charakter nieruchomości ziemskiej.

Odnosząc się do powyższego podnieść trzeba, że pojęcie "nieruchomość ziemska’’ zawarte w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu nie zostało w przepisach tego aktu zdefiniowane. Pojęcie to zostało jednak wyjaśnione w licznym orzecznictwie sądów administracyjnych, gdzie powszechnie zaakceptowano jego wykładnię dokonaną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89. Zgodnie z powyższą uchwałą poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" ustawodawca miał na uwadze te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analizując przepisy dekretu, a także rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 15, poz. 51), zwanego dalej "rozporządzeniem z 1 marca 1945 r.", Trybunał trafnie wywiódł, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej. Z kolei w uzasadnieniu uchwały z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, Naczelny Sąd Administracyjny słusznie wskazał, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej należy brać pod uwagę również, zgodnie z zawartym tam odesłaniem, przepis "art. 1, część druga". Już z tzw. wprowadzenia do art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" tego dekretu. Nie chodzi tu zatem o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu.

Po analizie zebranego materiału dowodowego Sąd podzielił ocenę organów obu instancji, że wszystkie stanowiące przedmiot niniejszego postępowania części dawnego majątku [...] stanowiły nieruchomości, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej, a więc miały charakter nieruchomości ziemskiej zgodnie z powołaną wyżej uchwałą Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89.

Akta administracyjne potwierdzają, że postępowanie zakończone zaskarżoną decyzją dotyczyło nieruchomości zapisanych w dawnej księdze wieczystej [...] Wykaz I Tom I. Powyższe nieruchomości zostały opisane w pięciu matrykułach katastralnych: obwód [...] art. 1, obwód gminny [...] art. 82, obwód gminny [...] art. 13, obwód gminny [...] art. 37 i obwód gminny [...] art. 4, z wyjątkiem parcel nr [...] (zapisanych w matrykule katastralnej [...] art. 4), nr [...] (zapisanych w matrykule katastralnej [...] 82). Zgodnie z zawartym w nich opisem powyższe matrykuły obejmowały parcele oznaczone jako woda (wasser), las (holzung), podwórza (holfraum), drogi (strasse lub chausse), rola (acker), pastwisko (weide) oraz łąka (wiese).

Nie budzi wątpliwości, na co prawidłowo zwrócił uwagę organ odwoławczy, że parcele oznaczone jako rola (acker), pastwisko (veide) i łąka (wiese) stanowiły, zgodnie z § 4 rozporządzenia z 1 marca 1945 r., użytki rolne wykorzystywane bezpośrednio przy produkcji rolnej, a w konsekwencji podlegały przejęciu na cele reformy rolnej.

Prawidłowo również, zdaniem Sądu, wywiódł Minister, że parcele oznaczone we wskazanych wyżej matrykułach jako woda (wasser), las (holzung), podwórza (holfraum), drogi (strasse lub chausse) pełniły funkcje związane z gospodarką rolną.

Jeśli chodzi o parcele oznaczone jako podwórza, to zgodnie z dokumentacją archiwalną znajdowały się na nich budynki gospodarcze (folwarki) oraz budynki stanowiące miejsce zamieszkania pracowników gospodarstwa rolnego. Służyły również prowadzeniu działalności wytwórczej w rolnictwie (gorzelnia) lub stanowiły bezpośrednie zaplecze dla produkcji rolnej. W konsekwencji podzielić trzeba ocenę organu, że wspomniane parcele pełniły funkcje związane z gospodarką rolną.

Sąd w całości podzielił również ocenę Ministra o przydatności - z punktu widzenia racjonalnej gospodarski rolnej - parcel oznaczonych jako drogi/szosy (parcele nr [...], matrykuła [...] art. 82, nr [...], matrykuła [...] art. 37, nr [...], matrykuła [...] art. 4) oraz jako niewielkie zbiorniki wodne (stawy) o pow. [...] ha (parcela nr [...]), pow. [...] ha (parcela nr [...]) i pow. [...] ha (parcela nr [...]). Prawidłowo również uznał organ odwoławczy, że zasadne było przejęcie na cele reformy rolnej parcel nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o powierzchni [...] ha, oznaczonych w matrykule [...] art. 4 jako zagajniki/las. Parcele te otoczone były ze wszystkich stron gruntami ornymi, co w połączeniu z ich niewielką powierzchnią doprowadziło organ do prawidłowego wniosku, że były to typowe zagajniki śródpolne. Tego zaś typu użytki, jak zasadnie podniósł Minister, pełnią ważną funkcję w ekosystemie, chroniąc przed erozją gleby, silnymi wiatrami (zapobiegają w ten sposób wylęganiu upraw oraz chronią uprawy przed wychłodzeniem), zwiększają wilgotność, są miejscem życia drobnych zwierząt (wiele gatunków owadów i ptaków zapobiega szkodnikom upraw albo wspomaga zapylanie roślin uprawnych). Korzystnie oddziaływują również na plony przyległych upraw przyczyniając się do ich wzrostu.

Bez wpływu na prawidłowość powyższej oceny pozostaje przy tym podniesiony w skardze zarzut pominięcia związku funkcjonalnego pomiędzy art. 1 ust. 2 dekretu oraz art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jak bowiem prawidłowo wskazał organ odwoławczy, w postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją nie ma znaczenia późniejsze wykorzystanie przejętych w wyniku reformy rolnej nieruchomości. Przedmiotem postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją było wyłącznie ustalenie czy badane części dawnego majątku [...] - w momencie ich przejęcia na cele reformy rolnej - nadawały się do wykorzystania w działalności rolniczej. Jak już wskazano wyżej, takie ustalenia i ocenę organ odwoławczy przeprowadził, a prawidłowość wysnutych przez organ w tym zakresie wniosków nie budzi wątpliwości Sądu. Przedmiotowe postępowanie nie obejmowało natomiast badania, czy w rzeczywistości w późniejszym okresie przedmiotowe nieruchomości zostały zgodnie z tymi celami wykorzystane.

Sąd nie podzielił również podniesionych w skardze zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Analiza akt sprawy potwierdza, że organy podjęły wszelkie czynności niezbędne dla wyjaśnienia, czy w sprawie zostały spełnione przesłanki uprawniające do wydania decyzji stwierdzającej podleganie badanych części dawnego majątku [...] pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W celu należytego wyjaśnienia sprawy organy zebrały obszerny materiał dowodowy, w tym dokumenty pozyskane z archiwów, a także przedłożone przez strony. Ponadto, zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 15 k.p.a., organ odwoławczy szczegółowo wyjaśnił, co legło u podstaw podjętego rozstrzygnięcia, a także w oparciu o jakie dowody dokonał ustaleń w sprawie. W szczególności wyjaśnił, że ustaleń dotyczących powierzchni ogólnej majątku [...] dokonał w oparciu o dawną księgę wieczystą oraz matrykuły katastralne, a ustalenia i ocenę dotyczące charakteru poszczególnych gruntów i sposobu ich wykorzystania przeprowadził w oparciu o matrykuły katastralne (zawierające opis klasyfikacji każdej z badanych parcel), kopię dawnej mapy katastralnej [...], mapę Wojskowego Instytutu Geograficznego ([...] z 1934 r.), mapę Wojskowego Instytutu Geograficznego ([...] z 1934 r., dokumentację konserwatorską (kartę ewidencyjną zabytków architektury i budownictwa zespołu folwarcznego w [...]) i aktualną mapę ewidencyjną. Wobec powyższego, niezasadne okazały się podniesione w skardze zarzuty naruszenia art. 15 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art 107 § 1 i 3 k.p.a. oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art 11 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259), orzekł jak w sentencji. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.).