I SA/Wa 130/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.), sędzia WSA Przemysław Żmich, asesor WSA Anna Milicka-Stojek, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 9 listopada 2022 r. nr KOC/6307/Fa/22 w przedmiocie umorzenia postępowania uchyla zaskarżoną decyzję oraz postanowienie Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 14 października 2022 r. nr [...].

Zaskarżoną decyzją z 9 listopada 2022 r., nr KOC/6307/Fa/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, po rozpatrzeniu zażalenia R. K. od decyzji Prezydenta [...] z 14 października 2022 r., nr [...], błędnie nazwaną postanowieniem, którą umorzono postępowanie w sprawie rozłożenia na raty pozostałej do spłaty należności powiększonej o 5% w łącznej wysokości 13.156,23 zł powstałej z tytułu wypłaconych na rzecz osób uprawnionych: L. i P. K. zaliczek alimentacyjnych w okresie od 1 maja 2006 r. do 30 listopada 2006 r. oraz od 1 stycznia 2007 r. do 30 września 2008 r. jako bezprzedmiotowych, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że R. K. zwrócił się do Prezydenta [...] z wnioskiem o rozłożenia na raty należności z zaliczki alimentacyjnej w kwocie 400 zł płatnej w ratach miesięcznych do 10 dnia każdego miesiąca.

Prezydent [...], w wyniku rozpatrzenia ww. wniosku, postanowieniem z 14 października 2022 r. umorzył postępowanie w sprawie rozłożenia na raty pozostałej do spłaty wyżej wskazanej należności, jako bezprzedmiotowej.

Na postanowienie Prezydenta zażalenie złożył R. K. podnosząc, że ze względu na ciężką sytuację materialną i mieszkaniową nie jest w stanie spłacić całej kwoty zadłużenia, deklarując spłatę każdego miesiąca po 500 zł.

Rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wskazało, że R. K. wystąpił o rozłożenie na raty należności wypłaconych na podstawie ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. z 2005 r., Nr 86, poz. 732). Ustawa ta została uchylona z dniem 1 października 2008 r., na podstawie art. 47 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2007 Nr 192 poz. 1378). Prezydent [...] ustalił, że zaliczki alimentacyjne zostały wypłacone na rzecz osób uprawnionych w okresie od 1 maja 2006 r. do 30 listopada 2006 r. oraz od 1 stycznia 2007 r. do 30 września 2008 r.

Kolegium podało, że zgodnie z art. 41 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych, tj. na podstawie ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Stosownie do art. 16 ustawy z 22 kwietnia 2005 r. organ właściwy wierzyciela może umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, a także wierzyciela z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną tych osób. Uchylona ustawa nie przewidywała możliwości rozłożenia należności dłużnika alimentacyjnego na raty, a wyłącznie umorzenie tych należności.

Kolegium zgodziło się z organem I instancji, że żądanie R. K. jest bezprzedmiotowe, ponieważ przepisy prawa nie przewidują możliwości uwzględnienia jego wniosku, niezależnie od sytuacji materialnej, rodzinnej, czy mieszkaniowej. Wobec tego zasadnym stało się umorzenie postępowania administracyjnego, wszczętego wnioskiem R. K., stosownie do art. 105 kpa. Zgodnie z treścią tego przepisu, gdy postępowanie stało się z jakiejkolwiek przyczyny bezprzedmiotowe, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania.

Kolegium wskazało, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że sprawa administracyjna jest bezprzedmiotowa, w rozumieniu art. 105 § 1 kpa, wtedy gdy nie ma materialnoprawnych podstaw do władczej, w formie decyzji administracyjnej ingerencji organu administracyjnego. Wówczas jakiekolwiek rozstrzygnięcie merytoryczne pozytywne, czy negatywne staje się prawnie niedopuszczalne.

Kolegium zauważyło, że organ I instancji umorzył postępowanie w niewłaściwej formie - postanowienia, podczas gdy z treści art. 105 § 1 kpa wynika, że właściwą formą powinna być decyzja administracyjna. Uchybienie to, w ocenie organu odwoławczego, nie miało jednak wpływu na wynik postępowania, bowiem postępowanie w sprawie z wniosku R. K. powinno ulec i tak umorzeniu jako bezprzedmiotowe.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 9 listopada 2022 r. złożył R. K. Wyjaśnił, że nie był świadomy, że może ubiegać się o umorzenie powstałego długu. Wskazał na trudną sytuację materialną.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna, aczkolwiek także z innych przyczyn, niż w niej wskazano.

Zgodnie z art. 8 § 1 kpa organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Ponadto organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 kpa).

Wskazany art. 9 kpa składa się z dwóch zdań: pierwsze, dotyczy obowiązku organów administracji udzielania stronom informacji o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mają znaczenie dla ustalenia praw i obowiązków danej strony postępowania; drugie zdanie, nakłada na organy administracji obowiązek ochrony stron oraz innych osób uczestniczących w postępowaniu przed skutkami nieznajomości prawa. W orzecznictwie zasada informowania interpretowana jest w ten sposób, że obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób. Organy muszą zatem czuwać nad tym, aby strony postępowania nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, powinny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Wskazuje się również, że realizacja przez organ administracji publicznej obowiązku informowania stron nie polega na udzielaniu porad prawnych, a jedynie na ogólnym ukierunkowaniu strony co do przepisów prawa znajdujących zastosowanie w jej sprawie (wyroki NSA: z 27 czerwca 2017 r., sygn. II OSK 1867/16, z 23 stycznia 2018 r., sygn. I OSK 1734/17). Przyjąć więc należy, że w toku postępowania organ administracji publicznej z urzędu udziela stronom i innym uczestnikom postępowania informacji, niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Natomiast oczekiwanie organu na odnośne wnioski stron i nieudzielenie takich informacji, wyjaśnień i wskazówek narusza przepis art. 9 kpa, co należy traktować jako wystarczającą (samodzielną) przesłankę do uchylenia decyzji (wyroki NSA: z 1 lutego 2011 r., sygn. II OSK 230/10; z 3 lutego 2011 r., sygn. II GSK 41/10).

Organ nie powinien ograniczać się wyłącznie do tytułu pisma, zakresu żądania, ale powinien większą wagę przyłożyć do jego rzeczywistej treści zwłaszcza w świetle adekwatności żądania do treści obowiązujących przepisów.

Bierność organu stanowi naruszenie prawa bez względu na to, w jakiej fazie postępowania miała miejsce, tym bardziej, że strona działała bez profesjonalnego pełnomocnika. Taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie. Po złożeniu wniosku przez skarżącego organ I instancji nie pouczył go o obowiązujących przepisach prawa, a wobec tego nie poinformował z jakim żądaniem, wobec obowiązujących przepisów, może on wystąpić. Organy naruszyły więc wyżej wskazane przepisy.

Podnieść przy tym należy, że błędne jest stanowisko Kolegium powołujące przepis art. 41 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i w konsekwencji przepis art. 16 ustawy z 22 kwietnia 2005 r. Zgodnie z art. 41 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Zważyć jednak należy, że użycie w przepisie art. 41 tej ustawy sformułowania "podlegają rozpatrzeniu" oznacza, iż chodzi tu o postępowanie rozpoznawcze prowadzone w sprawach o przyznanie tego rodzaju świadczenia (wyrok NSA z 2 października 2012 r., sygn. akt I OSK 618/12). Przepis art. 41 ustawy nie obejmuje spraw o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (wyrok NSA z 14 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 31/11).

Jak wynika z akt sprawy należności ciążące na skarżącym dotyczą zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobom uprawnionym na podstawie ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Wobec tego rozpoznanie wniosku będzie możliwe na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 wyżej wskazanej ustawy organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy w wysokości wskazanej w pkt 1-2 tego przepisu. Z kolei art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy dotyczy należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Z powyższych przyczyn nieprawidłowe jest stanowisko organu dotyczące zastosowania w sprawie umorzenia wskazanych należności przepisów ustawy z 22 kwietnia 2005 r.

Mając na uwadze wszystkie wyżej podane okoliczności Sąd, z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni stanowisko przedstawione w niniejszym uzasadnieniu.