I SA/Sz 183/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Nadzieja Karczmarczyk - Gawęcka, Sędziowie Sędzia WSA Marzena Kowalewska,, Sędzia WSA Alicja Polańska (spr.), , po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi R.S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...].

Sygn. akt I SA/Sz [...]

U Z A S A D N I E N I E

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w zakresie pkt 2. o odmowie umorzenia R. S. należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że podjęto ją w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Dnia [...] lipca 2020 r. do organu wpłynął wniosek strony o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek. W uzasadnieniu wniosku strona powołała się na wypadek, któremu uległa [...] stycznia 2007 r., w następstwie którego to zdarzenia doszło do szeregu nieprzewidzianych zdarzeń. Od ok. 2012 r. strona jest osobą niezdolną do pracy, ma problemy z pamięcią i krzepliwością krwi, a choroba na którą cierpi jest nieuleczalna; przyjmuje lekarstwa, na wykup których brakuje jej środków finansowych. Od 2017 r. strona przebywa na zwolnieniu lekarskim. Strona dodała, że zamknęła prowadzony sklep ze względu na opóźnienia w płatnościach, a we wrześniu 2017 r. usunięto 10-letnią córkę, którą się opiekuje, ze szkoły, gdyż nie regulowano opłaty za czesne. Chcąc uzyskać środki finansowe, strona zdecydowała się na najęcie drugiego lokalu i otworzenie sklepu, ale również dochód z tej działalności nie wystarczał na opłacenie chociażby czynszu. Strona zaprzestała w marcu 2018 r. działalności gospodarczej. Finansowo stronę wspiera 23-letni syn. Wniosek strony o przyznanie świadczenia rentowego został załatwiony negatywnie, a - z uwagi na zły stan zdrowia - nikt nie chce jej zatrudnić.

Organ ww. decyzją z dnia [...] r. odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek, w pkt 1. - na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm.); dalej: "u.s.u.s." - a w pkt 2. na podstawie na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust.3a i przepisów § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. 2003 Nr 141, poz. 1365); dalej: "rozporządzenie".

W ocenie organu, w sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s., a także nie wykazano, na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną, spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych strony; nie wykazano, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń oraz, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły stronę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Dnia [...] października 2020 r. do organu wpłynęło pismo, w którym strona zwróciła się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Strona nie zgodziła się ze stanowiskiem organu, że brak jest przesłanek do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Według strony, organ w nienależyty sposób zbadał jej sytuację majątkową i rodzinną oraz w dość swobodny sposób uznał, że sytuacja finansowa nie pozwala na umorzenie składek. Wskazała, że do sierpnia 2020 r. pozostawała bez jakichkolwiek środków do życia. Od sierpnia 2020 r. strona podjęła pracę na umowę cywilnoprawną, z której otrzymuje wynagrodzenie, które jednak nie wystarcza na pełne pokrycie potrzeb strony i córki. Z uzyskanego dochodu strona musi zapłacić czynsz za mieszkanie i opłaty eksploatacyjne, tj. prąd, wodę, telefon, a także żywność, leki oraz ubrania. Strona dodała, że nie posiada żadnych oszczędności, tylko liczne zadłużenia. Natomiast, do spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, będącego jedynym jej majątkiem, skierowano egzekucję, co spowoduje, że jako osoba niepełnosprawna pozostanie bez dachu nad głową wraz z córką.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, organ wydał opisaną na wstępie decyzję z dnia [...] r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że ponieważ do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zostały dołączone żadne dodatkowe dokumenty, dokonał on rozpoznania sytuacji rodzinnej i materialnej strony na podstawie wszystkich dokumentów uzyskanych i przedłożonych do sprawy z wniosku o umorzenie zaległości z dnia [...] lipca 2020 r. Z przedłożonego oświadczenia wynika, że strona: nie pracuje zarobkowo; nie pobiera świadczeń; nie osiąga dochodów z innych źródeł; pobiera zasiłek z pomocy społecznej w kwocie [...]zł; nie korzysta z innych form pomocy; ponosi stałe miesięczne wydatki (które nie są płacone na bieżąco) z tytułu czynszu w kwocie [...]zł i opłat eksploatacyjnych w kwocie [...]zł oraz koszty związane z leczeniem w kwocie [...]zł; gospodarstwo domowe prowadzi z małoletnią córką; posiada zobowiązania pieniężne, które dochodzone są w ramach egzekucji prowadzonej przez komornika sądowego, m.in.: z tytułu podatków (od 2012 r.) w kwocie [...]zł, z tytułu zaciągniętych kredytów (od 2013 r.) w kwocie [...]zł, w bankach (od 2013 r.) w kwocie [...]zł,

w instytucjach (od 2013 r.) w kwocie [...]zł, inne (od 2014 r.) w kwocie [...]zł.

Strona posiada własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni [...] m2 położone w K., innych ruchomości, praw majątkowych i wierzytelności nie posiada.

Organ wskazał, że w złożonym wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, strona podkreśliła, że wnosi o umorzenie należności na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia. Wobec tego, organ nie dokonał ponownej analizy wystąpienia przesłanek dotyczących całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, które to prawidłowo zostały zinterpretowane w decyzji z dnia [...] r., gdyż w sprawie nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Powołując następnie brzmienie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia, organ ocenił, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej ani nadzwyczajnego zdarzenia, a umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań. Trudności związane

z uzyskiwaniem dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej nie usprawiedliwiają nieopłacenia zobowiązań publicznoprawnych, gdyż ustawodawca nie uzależnił obowiązku opłacania składek od dochodów uzyskiwanych z tej działalności. Natomiast wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności.

Odnosząc się dalej do opisanej we wniosku o umorzenie sytuacji zdrowotnej strony, organ wskazał, że znajdująca się w aktach sprawy dokumentacja medyczna, tj. opinia sądowo-lekarska z dnia [...] lutego 2019 r. potwierdza, że w okresie od [...] sierpnia 2017 r. do [...] lipca 2019 r., z przyczyn dermatologicznych, strona była częściowo niezdolna do pracy, natomiast opinia biegłych sądowych z dnia [...] sierpnia

2019 r. wskazuje na rozpoznanie u strony, okresowo występującego zespołu bólowego kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego, bez cech podrażnienia układu nerwowego, zaś z orzeczenia lekarza orzecznika z dnia [...] lutego 2020 r. wynika, że strona jest częściowo niezdolna do pracy do [...] lutego 2021 r., a datą powstania częściowej niezdolności do pracy jest [...] sierpnia 2017 r.

W ocenie organu, strona od [...] sierpnia 2020 r. pracuje na umowę o pracę w pełnym wymiarze czasu, więc uzyskiwany dochód może stanowić źródło dobrowolnej i sukcesywnej spłaty należności. Organ upatruje więc szansę na wyegzekwowanie należności w przyszłości.

Nadto, według organu, strona nie udowodniła, że ze względu na stan majątkowy

i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności z tytułu składek, co skutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb bytowych.

Dalej, organ wskazał, że strona prowadzi gospodarstwo domowe z córką, tym samym ma możliwość pobierania świadczenia 500+, które wprawdzie nie zalicza się do dochodu rodziny, to niewątpliwie ma znaczny wpływ na poprawę sytuacji materialnej rodziny i możliwość zaspokajania potrzeb dziecka. Ponadto, od momentu uzupełnienia oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym sytuacja finansowa strony uległa poprawie. Z dokonanych ustaleń wynika bowiem, że od [...] sierpnia 2020 r. strona jest zgłoszona do ubezpieczeń społecznych jako pracownik ". sp. z o. o., w pełnym wymiarze czasu pracy. Wykazane podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wyniosły: [...] - [...] zł i [...] - [...] zł, co daje miesięcznie średnio kwotę [...]zł netto. Uzyskiwany w ten sposób, aktualny dochód w gospodarstwie domowym strony (bez uwzględnieniem świadczenia 500+), kształtuje się na poziomie porównywalnym do opublikowanego [...] listopada 2020 r. ustalonego wg Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych w II kwartale 2020 r. minimum socjalnego dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego (2.123,68 zł), co potwierdza, że możliwe jest obecnie zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych rodziny strony, które zostały określone na kwotę [...]zł (w tym: czynsz - [...] zł, opłaty eksploatacyjne - [...] zł i koszty związane z leczeniem - [...] zł).

Organ wskazał, że strona nie przedstawiła pozostałych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu wyżywienia, artykułów higienicznych, ubrań itp. Zauważył jednak, że podana kwota minimum socjalnego zawiera już szacunkowe kwoty, jakie dwuosobowe gospodarstwo przeznacza na zakup wyżywienia, odzieży i obuwia, na higienę osobistą, kulturę i rekreację, wydatki związane z użytkowaniem i energią, a także na ochronę zdrowia oraz transport. Zatem, aktualna sytuacja strony nie nosi znamion ubóstwa i jest na tyle stabilna, że regulowane są bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem rodziny.

Według organu, strona nie wyjaśniła i nie udokumentowała wielu istotnych okoliczności, które mogą kształtować jej sytuację finansową. Nie została wyjaśniona kwestia wysokości kosztów utrzymania, nie zostały potwierdzone jakiekolwiek wydatki na leki i leczenie, brak jest dowodów na istnienie innego zadłużenia strony. Organ wskazał, że nawet jeśli dochód strony nie jest wysoki, to fakt ten nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek.

Nadto organ wskazał, że pod wskazanym adresem: K., ul. [...] zamieszkuje jeszcze syn strony H. S. (25 lat), który uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę, można więc przyjąć, że partycypuje w kosztach utrzymania gospodarstwa domowego.

W ocenie organu, materiał dowodowy jest niejednoznaczny i dodatkowo nie daje podstaw do uznania, że sytuacja materialna strony jest ciężka. Sytuacja strony, jest skomplikowana przede wszystkim ze względu na inne zobowiązania przekraczające wysokość zadłużenia składek, na których powstanie organ nie miał żadnego wpływu. Posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może być jednak argumentem przemawiającym za umorzeniem nieopłaconych składek. Organ dodał, iż zaciągając, np. kredyt bankowy, strona musiała dokonać oceny swych możliwości finansowych w zakresie spłaty tego zadłużenia. Nadto, organ podkreślił, że strona nie wskazała, w jaki sposób ewentualne umorzenie należności z tytułu składek wpłynie na poprawę jej sytuacji finansowej, zwłaszcza, że zadłużenie z tytułu składek stanowi tylko część wszystkich zobowiązań strony. Zatem, podjęcie obecnie decyzji o umorzeniu chociażby części zaległości, byłoby przedwczesne i nieuzasadnione, tym bardziej, że płatnik składek odpowiada za zadłużenie całym swoim majątkiem, zarówno teraźniejszym, jak i przyszłym.

Skarżący, zaskarżył skargą do sądu decyzję organu odwoławczego w całości, zarzucając naruszenie:

I. przepisów prawa materialnego mających wpływ na wynik sprawy, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia poprzez uznanie, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz poczynione na jego podstawie ustalenia faktyczne, a w szczególności:

a) co do obecnego stanu majątkowego skarżącego wynikającego

z podjęcia przez niego pracy w ramach umowy cywilnoprawnej i uzyskiwanego

z tego tytułu wynagrodzenia i wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania, zakupem leków, żywności oraz dziecka zostały dokonane w oderwaniu od obowiązku ustalenia czy opłacenie zaległych składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

b) nieposiadania przez skarżącego środków na uregulowanie długu wynikającego z nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne,

c) oceny przez organ sytuacji materialnej i bytowej skarżącego jako złej, przy jednoczesnym braku zbadania, czy uiszczenie przez niego zaległych składek pozbawiło jego i rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

d) błędnego przyjęcia, iż pobieranie świadczenia 500+ zł na dziecko poprawia stan majątkowy skarżącego, w sytuacji gdy świadczenie to ma na celu wyrównanie sytuacji finansowej wszystkich dzieci w Polsce, a nie służyć do spłaty zadłużeń ich rodziców,

e) przyjęcia, że posiadanie przez skarżącego mieszkania, co do którego organ może wszcząć egzekucję komorniczą, a tym samym zaspokoić roszczenia z tytułu spłaty zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, bez jakiegokolwiek rozważenia przez organ skutków tego rozwiązania dla skarżącego i jego rodziny w kontekście ustaleń czy przymusowe zaspokojenie tych składek w postępowaniu egzekucyjnym pozbawi zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, takich jak: możliwość zapłaty czynszu za wynajęcie lokalu na wolnym rynku, utrzymanie siebie i rodziny i czy pozbawienie skarżącego mieszkania nie zmusi go do korzystania z pomocy społecznej,

f) niewzięcia pod uwagę okoliczności, iż powstanie długu wynikało

z ciężkiej sytuacji życiowej jaką była jego choroba i niemożność należytego świadczenia pracy,

g) błędnej, bardzo ogólnej i oderwanej od realiów sprawy oceny "ważnego interesu publicznego" oraz określenia istoty prowadzenia działalności gospodarczej poprzez sprowadzenie jej wyłącznie do terminowego obowiązku płacenia składek na ubezpieczenie społeczne oraz zabezpieczenia tych składek przez przedsiębiorcę przed innymi jego potrzebami, co powoduje rozminięcie się organu ze stanowiskiem orzecznictwa, w którym to wskazuje się, iż uzasadnianie odmowy umorzenia należności, których dotyczy art. 28 ust. 3a u.s.u.s., ich uprzywilejowanym, publicznoprawnym charakterem, wyłączałoby możliwość jego stosowania i realizacji celu, któremu ma służyć; taka wykładnia, podważająca w istocie zasadę racjonalności ustawodawcy, nie może zyskać akceptacji,

h) dowolnego i niepopartego żadnym zgromadzonym materiałem dowodowym ustalenia, iż zameldowany w mieszkaniu skarżącego dorosły syn mieszka w jego mieszkaniu, dokłada się do utrzymania rodziny lub też, że powinien pomóc w utrzymaniu skarżącego, jeżeli będzie spłacał zobowiązania,

- nie wyczerpują przesłanki, zgodnie z którą skarżący ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych jak również w sytuacji gdy składki te nie zostały zapłacone z powodu ciężkiej choroby ubezpieczonego i braku środków na ich uiszczenie;

II. naruszenie prawa procesowego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez brak dokładnego wyjaśnienia i rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych w sprawie oraz dokonanie oceny braku przesłanek do umorzenia zaległych składek, bez wszechstronnego i wnikliwego rozważenia całokształtu materiału dowodowego, jak też z wyciągnięciem wniosków w sposób sprzeczny z zasadami logicznego myślenia i doświadczenia życiowego;

III. dokonanie sprzecznych ustaleń w samym uzasadnieniu zaskarżonej decyzji poprzez przyjęcie najpierw, że "brak jest dowodów na istnienie zadłużenia R. S. (str. 12 uzasadnienia 15 linijka od dołu), po czym przyjęciu (na 14 stronie uzasadnienia), że jednak toczą się postępowania egzekucyjne wobec skarżącego.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji w celu ponownego rozpoznania sprawy.

W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Sprawa podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym na podstawie przepisu art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze m.), zgodnie z którym przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Przewodniczący Wydziału I zarządzeniem z dnia [...] marca 2021 r. skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w składzie 3 sędziów.

Przedmiotem kontroli sądu w sprawie jest decyzja Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] r. utrzymująca w mocy własną decyzję z dnia [...] września 2020 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia (w zakresie pkt 2. sentencji decyzji z dnia 14 września 2020 r.).

W pierwszej kolejności należy wskazać, że ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 323 poz. 1378) wprowadzono zmiany do u.s.u.s. w zakresie terminów przedawnienia należności z tytułu składek. Zgodnie z brzmieniem przepisów, obowiązujących od 1stycznia 2012 r. (art. 24 ust. 4 u.s.u.s.), należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Nadto, przepis art. 24 ust. 5b u.s.u.s., stanowi, iż bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Mają na uwadze ww. uregulowania, sąd stwierdza, że organ nie przeprowadził żadnej analizy - w oparciu o przedstawione przepisy - kwestii przedawnienia niektórych składek. Z przedłożonych sądowi akt sprawy nie wynika, w jaki sposób organ ustalił, że składki nie uległy przedawnieniu, samo bowiem jednozdaniowe stwierdzenie w obu decyzjach, że należności są wymagalne i nie uległy przedawnieniu, jest niewystarczające, aby sąd mógł przeprowadzić kontrolę legalności decyzji w tym zakresie w sytuacji, gdy najstarsze należności, tj. za okresy od maja 2014 r. do sierpnia 2015 r., w dacie wydawania decyzji z dnia [...] r. powinny się już przedawnić, zgodnie z ww. przepisem art. 24 ust. 4 u.s.u.s

Sąd wskazuje, że zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala także dokonać jednoznacznego ustalenia, w jakiej wysokości należności istnieją i czy odsetki za zwłokę zostały określone w sposób prawidłowy, skoro brak jest w treści decyzji analizy dotyczącej okresu przedawnienia wynikającej z dokumentów źródłowych. Według sądu, w uzasadnieniu decyzji organ zamieścił również niewystarczającą informację o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, gdyż poprzestał jedynie na stwierdzeniu, że wobec skarżącego aktualnie prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Tymczasem, w aktach administracyjnych powinny znaleźć się dokumenty obrazujące tok dotychczasowego przebiegu postępowania egzekucyjnego, daty jego wszczęcia, a przede wszystkim dokumenty świadczące o zawieszeniu albo przerwaniu biegu terminu przedawnienia należności odnośnie do poszczególnych składek. Powyższe uchybienia uniemożliwiają sądowi dokonanie pełnej kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie tego, czy część należności w dacie wydania decyzji nie uległo przedawnieniu.

Ponadto, wskazać należy, że - zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. - należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być

w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W takiej sytuacji, rozporządzenie nakłada na zobowiązanego obowiązek wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Przesłanki umorzenia należności określone zostały w § 3 rozporządzenia, zgodnie z którym Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.

Dokonując wykładni terminu "uzasadniony przypadek" organ rozstrzygający powinien odwołać się do obowiązującego systemu prawa, uwzględniając zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych zawartą w art. 84 Konstytucji RP, zgodnie z którą każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków określonych w ustawach, co ma bezpośrednie odniesienie do norm zawartych w art. 2a ust. 1, ust. 2 pkt 2 i ust. 3 u.s.u.s. stanowiących o tym, że stoi ona na gruncie równego traktowania wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, stan cywilny, stan rodzinny, a zasada równego traktowania dotyczy w szczególności obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie społeczne. Podkreślić jednak należy, że wskazane przepisy określają uprawnienie organu do umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek w sytuacji ziszczenia się jednej z przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Zaistnienie którejkolwiek z ww. przesłanek, daje potencjalną możliwość umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Wówczas oznacza to dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r. sygn. akt II UZP 6/04; opubl. OSNP 2004/16/285).

Decyzja w sprawie zastosowania ulgi w spłacie zaległych należności składkowych podejmowana jest na zasadzie uznania administracyjnego. Oczywiście, wskazanej swobody w zakresie wyboru rozstrzygnięcia nie można utożsamiać

z zupełną dowolnością sposobu rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej, ponieważ organy administracji publicznej - zgodnie z art. 6 k.p.a. - działają na podstawie przepisów prawa. To z kolei wiąże się z obowiązkiem uwzględnienia w motywach wydanego rozstrzygnięcia przepisów powszechnie obowiązującego prawa, w tym przepisów określających zasady postępowania administracyjnego. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego, i następnie, porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie należności, organ jest związany określonymi w k.p.a. zasadami oraz regułami logiki. W postępowaniu tym organ obowiązany jest stać na straży praworządności, podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.), a także w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.).

Postępowanie organu w ww. zakresie podlega ocenie sądu administracyjnego. Sąd ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy

w procesie oceny dowodów organ administracyjny nie naruszył reguł logiki i czy zastosował właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Natomiast, kompetencję w zakresie umorzenia należności składkowych posiada wyłącznie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS w ramach wspomnianego uznania administracyjnego, które odnosi się do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w sytuacji prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Wybór konsekwencji prawnej, to drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. W przypadku decyzji uznaniowej organ zobowiązany jest w sposób czytelny, umożliwiający kontrolę poszczególnych etapów rozumowania, przedstawić wszystkie przesłanki faktyczne i interpretacyjne wnioskowania (art. 107 § 3 k.p.a.).

Z zaskarżonej decyzji wynika, że organ uznał, iż w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., gdyż w stosunku do zadłużenia prowadzone jest skutecznie postępowania egzekucyjne, co oznacza, że do czasu jego zakończenia istnieje potencjalna możliwość uregulowania długu. Ta ocena organu nie przekracza granic swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), gdyż jest zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

Natomiast, w ocenie sądu, organ rozważając możliwość uwzględnienia słusznego interesu skarżącego i dokonując analizy sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej skarżącego - w kontekście zaistnienia przesłanek do umorzenia określonych w ww. rozporządzeniu - wadliwie przeprowadził ocenę możliwości finansowych skarżącego co do spłaty zadłużenia, co w konsekwencji także miało negatywny wpływ na umorzenie składek.

Z akt sprawy wynika, że zaległości skarżącego w spłacie należności składkowych powstały w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą oraz, że komornik sądowy prowadzi wobec majątku skarżącego egzekucję.

Mając na uwadze powyższe okoliczności faktyczne sprawy, w ocenie sądu, istotnym uchybieniem zaskarżonej decyzji jest brak odniesienia się organu do indywidualnych okoliczności i sytuacji skarżącego. Dokonując bowiem oceny poczynionych ustaleń organ uznał, że wobec skarżącego nie zachodzi również przesłanka zawarta § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia, tj. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Dokonana przez organ - na podstawie ww. kryterium - ocena stanu faktycznego pod kątem zaistnienia przesłanek umorzenia należności z tytułu składek narusza, w ocenie sądu, zasadę uznania administracyjnego jak i wykracza poza reguły swobodnej oceny dowodów. Jest też sprzeczna z brzmieniem wskazanego § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, zgodnie z którym to przepisem, właśnie niemożność opłacenia należności ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną - powodującą zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego w zakresie zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych - jest przesłanką umorzenia zaległości.

Za spełnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy uznać taką sytuację, gdy warunki bytowe osoby zobowiązanego powodują trwałe zagrożenie dalszej egzystencji. W ocenie sądu, samo ustalenie wysokości uzyskiwanego w ostatnim okresie dochodu przez skarżącego (średnio [...] zł netto; bez świadczenia 500+), co skutkuję ustaleniem aktualnego dochodu w gospodarstwie domowym skarżącego na poziomie porównywalnym do opublikowanego 16 listopada 2020 r., ustalonego wg Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych w II kwartale 2020 r., minimum socjalnego dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego ([...] zł), umożliwiającym zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych rodziny, które zostały określone na kwotę [...]zł (w tym: czynsz - [...] zł, opłaty eksploatacyjne - [...] zł i koszty związane z leczeniem - [...] zł) - przy braku innych składników majątkowych, a zarazem przy istniejącym bardzo wysokim zadłużeniem z innych tytułów - wskazuje, iż nie jest on w stanie zaspokajać niezbędnych potrzeb życiowych oraz spłacać w całości zadłużenia wobec ZUS, tym bardziej, że skarżący już korzysta z pomocy społecznej, oraz z pomocy 25-letniego syna. Zatem, już chociażby okoliczność korzystania przez skarżącego z pomocy MOPS, oznacza, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji finansowej.

Nadto, organ nie poddał szczegółowej analizie zadłużenia skarżącego i nie porównał go do uzyskiwanych dochodów, gdyż, jak wyjaśnił - skarżący poza wskazaniem kwot zadłużenia - nie przedstawił dowodów na istnienie innych zaległości, to jednak sądowi z urzędu wiadome jest, że twierdzenia skarżącego co do istnienia wysokich zaległości z różnych tytułów są prawdziwe. W sprawie bowiem tut. sądu o sygn. akt I SA/Sz 179/20, w której wydany został wyrok (prawomocny) z dnia 13 sierpnia 2020 r. ustalono, że skarżący posiada jedynie w podatku dochodowym od osób fizycznych oraz w podatku od towarów i usług łączne zadłużenie, liczone na [...] sierpnia 2019 r., w kwocie [...]zł. Oceniając sytuację skarżącego w sprawie sąd w we wskazanym wyroku ocenił ją jako bardzo trudną i zobowiązał właściwe organy do rozpoznania wniosku o umorzenie tych zaległości do uwzględnienia okoliczności, że w mieszkaniu które stanowi jedyny majątek skarżącego, zamieszkuje on wraz z 10-letnią córką, co oznacza, że jego sprzedaż byłaby prawdopodobnie równoznaczna z utratą miejsca do zamieszkania. Sąd zalecił, aby organy wzięły też ten argument pod rozwagę i podjęły próbę rzetelnej analizy, czy rzeczywiście w tym konkretnym przypadku, może to być rozwiązanie problemów finansowych skarżącego, oraz zobowiązał organy do wyważenia skutków społecznych egzekucji zaległości podatkowej i oceny konsekwencji, jakie przyniesie taka egzekucja skarżącemu i jego rodzinie.

Mając na uwadze te wszystkie okoliczności sprawy, w ocenie sądu, obecna sytuacja materialna i osobista skarżącego uzasadnia wyjątkowe traktowanie. Wbrew twierdzeniom organu, można zaliczyć ją właśnie do przypadków wyjątkowych, a nawet trudnych. Uzyskiwany przez skarżącego dochód jest niski, tak że z trudem wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb egzystencjalnych. Wysokość tego dochodu wskazuje na konieczność ograniczenia rodzaju i wysokości kosztów utrzymania, do niezbędnego minimum.

Dodać należy, że zaskarżona decyzja dotyczy nie kwestii błahych, bez istotnego znaczenia z punktu widzenia podstawowych praw i przyrodzonej godności człowieka, ale sfery jej elementarnych potrzeb - posiadania środków niezbędnych do przeżycia (por. wyrok NSA z dnia 20 marca 2007 r. sygn. akt II GSK 345/06). Podkreślić należy, na co trafnie zwracano uwagę w dotychczasowym orzecznictwie (por. wyrok z NSA dnia 10 października 2007 r. sygn. akt II GSK 176/07), iż okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powinny być przeanalizowane i omówione w sposób niebudzący żadnych wątpliwości, szczególnie gdy decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb skarżącego - posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej zobowiązanego z wysokością zaległości i wskazanie dochodów, które byłyby wystarczające do pokrycia zadłużenia. Jeżeli zatem z ustaleń w sprawie wynika, iż - ze względu na sytuację finansową - opłacenie wnioskowanej do umorzenia należności z tytułu składek jest w istocie niemożliwe, to powoływane przez zobowiązanego dotkliwe skutki materialne spłaty zadłużenia, wymagały szczególnie wnikliwego przeanalizowania.

Według składu orzekającego w sprawie, powyższe kwestie nie zostały przez organ dostatecznie rozważone. Z punktu widzenia interesu społecznego nie jest uzasadnione pozbawienie skarżącego wszelkiej perspektywy możliwości wyjścia z trudnej sytuacji życiowej poprzez egzekucję zapłaty całej zaległej należności, czego konsekwencją może być jeszcze wyższa niż dotychczas wypłata na jego rzecz świadczeń w ramach systemu pomocy społecznej. Wyrażonej oceny w powyższym zakresie nie można podzielić również z tego względu, iż zaprezentowane stanowisko w zasadzie ograniczałoby, a nawet eliminowałoby potrzebę i sens regulacji ustanowionej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w takich, jak m.in. przedmiotowej sprawie sytuacjach, gdy nie można przyjąć, że zaistniały przesłanki umorzenia zaległych składek wymienione w tych przepisach. Jak bowiem trafnie wskazał NSA w wyroku z dnia 8 września 2015 r. o sygn. akt II GSK 1807/14, oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń. Ustawodawca stworzył możliwość umarzania należności (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić im powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2017 r. sygn. akt II GSK 1979/15).

Dostrzegając wskazane uchybienia, wynikające z braku należytego ustalenia i oceny wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, co niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, sąd uznał za zasadne uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji celem ponownego rozpatrzenia sprawy z pełnym poszanowaniem zasad procedury administracyjnej (art. 7, art. 8, art. 77 §1 i art. 80 k.p.a.).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ uwzględniając powyższe uwagi i wskazania sądu, powinien w uzasadnieniu decyzji przedstawić analizę dokumentacji niezbędnej do ustalenia, które z należności z tytułu składek ciążących na skarżącym uległy przedawnieniu, jak też dokonać prawidłowej analizy przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia i wnikliwe ustalić sytuację skarżącego w zakresie składek nieprzedawnionych.

W tej sytuacji - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) - sąd stwierdził wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem przepisów art. 7, art. 8, art. 77 §1 i art. 80 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Wszystkie ww. orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń NSA - http://orzeczenia.nsa.gov.pl.