I PKN 183/00

Wyrok z dnia 11 stycznia 2001 r. I PKN 183/00 1. W sprawie o diety z tytułu podróży służbowych funkcjonariuszy Straży Granicznej droga sądowa jest niedopuszczalna. 2. Naruszenie art. 386 § 6 KPC wskutek nieuwzględnienia ocen wiążą- cych przy ponownym rozpoznawaniu sprawy nie przekreśla możliwości uzna- nia przez Sąd Najwyższy wyroku za odpowiadający prawu (art. 39312 KPC). Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Walerian Sanetra (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2001 r. sprawy z po- wództwa Marka K. i Janusza S. przeciwko L. Oddziałowi Straży Granicznej w K.O. o zapłatę, na skutek kasacji powodów od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 22 listopada 1999 r. [...] o d d a l i ł obie kasacje. U z a s a d n i e n i e W imieniu powoda Marka K. i powoda Janusza S. wniesione zostały kasacje (odrębne ale o identycznej treści) od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych z dnia 22 listopada 1999 r. [...], którym uchylony został wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Słubicach z dnia 22 grudnia 1998 r. [...], a sprawa przekazana do rozpoznania Komendantowi L. Oddziału Straży Granicznej w K.O. Marek K. i Janusz S. żądali zasądzenia od Komendanta Głównego Straży Granicznej w W. - odpowiednio - kwoty 11.373 zł i 9.065 zł tytułem diet za podróże służbowe poza granicami kraju za okres od 1 lutego 1995 r. do 31 sierpnia 1996 r. W uzasadnieniu podali, iż otrzymywali takie świadczenia do 31 stycznia 1995 r., odby- wając podróże służbowe poza granicami kraju, w trakcie pełnienia przez nich obo- wiązków kontrolerów granicznych. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Słubicach postano- wieniem z dnia 9 października 1996 r. uznał się za rzeczowo niewłaściwy do rozpo- 2 znania sprawy i przekazał ją komendantowi Oddziału L. Straży Granicznej w K.O. Postanowieniem z dnia 19 listopada 1996 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Zielonej Górze zmienił to postanowienie i uznał, iż właściwy rzeczowo do rozpoznania sprawy jest Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Słubicach. W od- powiedzi na pozew Komendant Główny Straży Granicznej wniósł o oddalenie po- wództwa i przekazanie sprawy do rozpoznania właściwemu organowi administracji państwowej w trybie art. 464 § 1 KPC. Na rozprawie w dniu 8 października 1997 r. Sąd Pracy postanowił wezwać do udziału w sprawie w charakterze pozwanego L. Oddział Straży Granicznej w K.O., a zwolnić z udziału w sprawie Komendanta Głów- nego Straży Granicznej. Wyrokiem z dnia 22 października 1997 r. Sąd Pracy zasą- dził na rzecz Marka K. kwotę 14.899 zł, a na rzecz Janusza S. kwotę 12.117 zł z ustawowymi odsetkami. Na skutek apelacji wniesionej przez stronę pozwaną Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze w dniu 29 grudnia 1997 r. uchylił ten wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Pracy w Słubicach. Sąd ten wyrokiem z dnia 22 grudnia 1998 r. zasądził na rzecz Marka K. kwotę 5.051.62 zł oraz na rzecz Janusza S. kwotę 4.042,62 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 25 września 1996 r. Z ustaleń tego Sądu wynika, że powodowie pełnili obo- wiązki kontrolerów granicznych w L. Oddziale Straży Granicznej w K.O. - odpowied- nio - do 31 sierpnia 1996 r. i 31 maja 1997 r. Obaj wykonywali swe obowiązki w gra- nicznym punkcie kontroli K. i dokonywali odpraw w ruchu towarowym i osobowym, w trakcie podróży na trasie K.-F. i K.-B. dokonywali kontroli granicznych, a następnie wracali na teren Polski. Do 31 stycznia 1995 r. za służby odbywane poza granicami kraju otrzymywali diety liczone w markach niemieckich. Sąd Pracy uznał roszczenie powodów za uzasadnione na podstawie art. 112 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 12 paź- dziernika 1990 r. o Straży Granicznej (Dz.U. Nr 78, poz. 462 ze zm.), powołał się również na przepis § 14 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1994 r. w sprawie diet i innych należności za podróże służbowe poza grani- cami kraju (M.P. z 1995 r. Nr 1, poz. 10). Wskazał przy tym, że choć funkcjonariusze Straży Granicznej nie są pracownikami, to jednak w przypadku, gdy przepisy szcze- gólne nie zawierają odrębnej regulacji, mają do nich zastosowanie przepisy pow- szechnie obowiązujące. W związku z tym Sąd Pracy uznał za możliwe zastosowanie wobec powodów regulacji odnoszących się do pracowników urzędów celnych. Sąd 3 ustalił wysokość należnego powodom ryczałtu przyjmując - podobnie jak w urzędach celnych - cały ryczałt, tj. 30 % diety obowiązującej przy podróżach służbowych. Rozpoznając apelację strony pozwanej Sąd drugiej instancji uznał ją za za- sadną w zakresie zarzutu nieważności postępowania z uwagi na niedopuszczalność drogi sądowej. Jego zdaniem bezsporne w sprawie było to, że powodowie byli funk- cjonariuszami Straży Granicznej. Rozważenia wymagało natomiast, czy do docho- dzenia przez nich należności z tytułu podróży służbowych (odbywanych w trakcie pełnienia służby) droga sądowa była dopuszczalna. Analiza przepisów ustawy o Straży Granicznej wykazuje, iż byli oni związani z Komendantem Straży Granicznej stosunkiem służbowym powstałym w drodze mianowania (art. 34 ust. 1 ustawy o Straży Granicznej). Początek służby liczy się od dnia określonego w rozkazie perso- nalnym o mianowaniu funkcjonariusza. Z dniem mianowania funkcjonariusz uzyskuje prawo do uposażenia i innych świadczeń pieniężnych określonych w ustawie o Straży Granicznej. Status funkcjonariuszy Straż Granicznej określony tą ustawą wskazuje, iż nie są oni pracownikami w rozumieniu art. 2 KP, lecz funkcjonariuszami wykonującymi służbę na podstawie stosunku administracyjno-prawnego. W ustawie o Straży Granicznej brak przepisu odsyłającego do stosowania przepisów prawa pracy w zakresie nią nieuregulowanym. Przepis jej art. 112 ust. 1 pkt 5 wskazuje, iż jednym ze świadczeń pieniężnych są należności za podróże służbowe. Zatem zakres przedmiotowy roszczeń powodów wynika z ustawy o Straży Granicznej. Skoro po- wodowie nie byli pracownikami w rozumieniu przepisów prawa pracy, nie mógł ich łączyć z pozwanym Komendantem Oddziału Straży Granicznej w K.O. stosunek pracy. „Nie zachodziły zatem podstawy prawne z art. 476 § 1 KPC określające ko- gnicję Sądu w zakresie rozpoznawania spraw z prawa pracy. Przeto rozpoznanie przez Sąd sprawy nie należącej do kategorii spraw, o których mowa w art. 476 § 1 KPC skutkowało nieważnością postępowania, o którym mowa w przepisie art. 379 pkt 1 KPC”. Do takiego wniosku prowadzi również wykładnia art. 36 ust. 2 ustawy o Straży Granicznej, która przewiduje, iż droga sądowa przysługuje w przypadku rosz- czeń funkcjonariuszy dotyczących mianowania, przenoszenia oraz zwalniania ze stanowisk służbowych. Przepis ten jako przepis szczególny nie może być interpreto- wany rozszerzająco, a wykładnia a contrario prowadzi do wniosku, iż w przypadku innych roszczeń funkcjonariuszy droga sądowa jest niedopuszczalna. W orzecz- nictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, że stosunki służbowe funkcjo- nariuszy służb mundurowych, w tym i Straży Granicznej, mają charakter administra- 4 cyjny i wobec tego roszczenia, które z nich wypływają mogą być dochodzone przed wyższym przełożonym drodze administracyjno-prawnej. Takie stanowisko Sądu Naj- wyższego wyraził między innymi w wyroku z dnia 25 lipca 1985 r., I PR 69/85, uchwale z dnia 5 grudnia 1991 r., I PZP 60/91 (OSNCP 1992 z. 7-8, poz. 118), uchwale z 18 grudnia 1992 r., III AZP 27/92 (OSNCP 1993 z. 9, poz. 141), uchwale z 26 maja 1995 r., I PZP 13/95 (OSNAPiUS 1997 nr 20, poz. 401). „Orzeczenia te do- tyczą również przez analogię stosunków służbowych funkcjonariuszy Straży Gra- nicznej i Sąd Okręgowy przedstawione w nich stanowisko Sądu Najwyższego w pełni akceptuje”. Skoro zatem postępowanie przed Sądem pierwszej instancji dotknięte było nieważnością, konsekwencją tego musiało być uchylenie wyroku do czego pod- stawę daje art. 378 § 2 KPC. Nie zachodziły jednak przesłanki do zastosowania przepisu art. 386 § 2 KPC ponieważ zgodnie z art. 464 § 1 KPC nie może nastąpić odrzucenie pozwu z powodu niedopuszczalności drogi sądowej, gdy do rozpoznania sprawy właściwy jest inny organ. Przepis ten stał się podstawą przekazania sprawy organowi właściwemu do rozpoznawania roszczeń o należności z tytułu podróży służbowej, którym jest Komendant L. Oddziału Straży Granicznej w K.O. Odnosząc się do kwestii związania Sądu drugiej instancji oceną prawną wyra- żoną w uzasadnieniu wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Zielonej Górze z 29 grudnia 1997 r. Sąd ten stwierdził, że w sytuacji uchylenia wyroku na podstawie zarzutu o niedopuszczalności drogi sądowej do roz- poznania roszczeń funkcjonariuszy Straży Granicznej znajdowało zastosowanie zda- nie drugie art. 386 § 6 KPC, albowiem po dniu 29 grudnia 1997 r. ustawa o Straży Granicznej była dwukrotnie nowelizowana i nastąpiła zmiana stanu prawnego w tym zakresie. We wniesionych kasacjach zarzucono zaskarżonymi nimi wyrokowi narusze- nie art. 386 § 6 KPC „przez przyjęcie, że Sąd II instancji nie był związany oceną prawną wyrażoną w uzasadnieniu postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze Wydział IV Pracy z dnia 19 listopada 1996 r. i Wyroku Sądu Wojewódzkiego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze z dnia 29.12.1997 r., że właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd powszechny - Sąd Rejonowy w Słubi- cach, albowiem po dniu 29 grudnia 1997 r. ustawa o Straży Granicznej była dwukrot- nie nowelizowana i nastąpiła zmiana stanu prawnego w tym zakresie, podczas gdy faktycznie w ww. okresie nie było żadnej nowelizacji tej ustawy, a jedynie zgodnie z art. 170.18) w związku z art. 172 Ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o ubezpieczeniu 5 zdrowotnym (Dz.U. Nr 28 z 1997 r. poz. 153) z dniem 1 stycznia 1999 r. utraciły moc przepisy art. 79 i 80 Ustawy o Straży Granicznej (dotyczące bezpłatnych świadczeń leczniczych), a ponadto zgodnie z art. 6 § 3 i art. 18 Ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. „przepisy wprowadzające Kodeks karny” - Dz.U. Nr 88 poz. 554 z 1997 r. z dniem 1 stycznia 1998 r. utraciły moc art. 144 -146 i art. 147 Ustawy o Straży Granicznej a w ich miejsce wprowadzono przepis art. 143 o treści: Przepisy art. 115 § 18 oraz art. 318 i 344 Kodeksu Karnego mają odpowiednie zastosowanie do funkcjonariuszy Straży Granicznej, a więc w wyniku tych dwukrotnych zmian (znanych w dniu 29 grudnia 1997 r. Sądowi drugiej instancji) nie uległ zmianie żaden przepis, który zmie- niłby stan prawny w zakresie właściwości Sądu do rozpoznania niniejszej sprawy”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut postawiony w kasacji jest uzasadniony, jednakże z uwagi na to, że za- skarżony wyrok odpowiada prawu, kasacja nie została uwzględniona. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku w części, w której odwołuje się ono do art. 386 § 6 KPC, jest nietrafne (po sformułowaniu przez Sąd drugiej instancji oceny prawnej w sprawie do- puszczalności drogi sądowej w zakresie istotnym dla tej kwestii stan prawny - na co słusznie zwracają uwagę kasacje - nie uległ zmianie i wobec tego nie było podstaw do odstąpienia od niej z powołaniem się na zdanie drugie tego przepisu), zgodnie zaś z art. 39312 in fine KPC Sąd Najwyższy oddala kasację, jeżeli zaskarżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. Sąd Najwyższy jest zdania, że w wypadku roszczeń dochodzonych przez powodów droga sądowa (rozpoznawanie sprawy przez sąd powszechny, w tym sąd pracy) jest niedopuszczalna. W tym za- kresie Sąd Najwyższy podziela stanowisko przyjęte w zaskarżonym wyroku. Regula- cje ustanowione przez ustawę z 12 października 1990 r. o Straży Granicznej są źró- dłem stosunków niepracowniczego zatrudnienia o charakterze administracyjno-praw- nym i stąd jeżeli jest brak podobnej regulacji jak przewidziana w jej art. 36 ust. 2, przewidującej dochodzenie określonych roszczeń przez funkcjonariuszy Straży Gra- nicznej na drodze sądowej, to nie ma podstaw, by przyjmować dopuszczalność drogi sądowej przed sądem powszechnym, w sytuacji, gdy istnieje możliwość dokonania kontroli określonych decyzji (czynności) podejmowanych wobec takich funkcjonariu- szy w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Nie jest przy tym trafny pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 6 19 listopada 1996 r., że sądowo-administracyjna droga dochodzenia roszczeń nie byłaby wystarczająca, bowiem sąd administracyjny sprawuje kontrolę zasadniczo o charakterze kasacyjnym, a to jakoby prowadziło do pozbawienia uprawnionych rze- czywistej (materialnej) ochrony sądowej. Przyjmując taki punkt widzenia należałoby także w tych przypadkach, w których przepisy wyraźnie (w sposób nie budzący wąt- pliwości) przewidują drogę do sądu administracyjnego, dokonując oceny, iż ochrona ta jest niedostateczna, bo jakoby pozbawia stronę rzeczywistej (materialnej) ochrony sądowej, sprawy kierować na drogę sądownictwa powszechnego. To, iż kontrola sprawowana w formie kasacyjnej może być w pewnych przypadkach oceniana jako słabsza od realizowanej przez sądownictwo powszechne, nie oznacza wszakże, iż jest ona niedostateczną i nie zapewnia urzeczywistnienia prawa do sądu w rozumie- niu Konstytucji RP. Sprawy wynikające ze stosunku zatrudnienia funkcjonariusza Służby Granicznej nie są sprawami cywilnymi w podstawowym rozumieniu tych spraw (nie są normowane przez przepisy prawa cywilnego - art. 1 KPC) ani też nie są sprawami z zakresu prawa pracy w pojęciu art. 1 i 476 § 1 KPC. W szczególności nie są to sprawy dotyczące roszczeń ze stosunku pracy i z nim związanych ani też (zasadniczo) sprawy „o roszczenia z innych stosunków prawnych, do których z mocy odrębnych przepisów stosuje się przepisy prawa pracy” (art. 476 § 1 pkt 2). Słusznie więc Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w zaskarżonym wyroku przyjął, że rosz- czenia zgłoszone przez powodów nie mogą być dochodzone przed sądem pow- szechnym (sądem pracy). Inną kwestią jest, czy trafnie postąpił przekazując sprawę Komendantowi L. Oddziału Straży Granicznej, a nie odrzucił pozwu (nie ma to istot- nego znaczenia, gdyż postanowienie o przekazaniu sprawy zasadniczo wywołuje te same skutki prawne co odrzucenie pozwu), skoro wprawdzie w art. 464 KPC mowa jest o przekazaniu „sprawy”, bez określenia o jaki rodzaj sprawy idzie, jednakże z uwagi na to, iż przepis ten zamieszczony jest w dziale Kodeksu postępowania cywil- nego regulującym sprawy z zakresu prawa pracy (i ubezpieczeń społecznych), nale- ży sądzić, iż idzie tylko o przekazywanie takich spraw, które są sprawami z zakresu prawa pracy, a nie należą do drogi sądowej, a nie wszelkie sprawy, które w jakikol- wiek sposób trafiły do sądu pracy (por. T. Ereciński, J. Gudowski, M. Jędrzejewska: Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego. Część pierwsza. Tom 1, Warszawa 1999, s. 809). Oddalając kasację Sąd Najwyższy na uwadze miał między innymi pogląd wy- rażony w wyroku tego Sądu z dnia 6 kwietnia 1998 r., I CK 595/97 (OSNC 1998 nr 7 12, poz. 211 z glosą M. Łochowskiego: Przegląd Sądowy nr 5/2000), że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w uzasadnieniu orze- czenia sądu drugiej instancji nie wiążą Sądu Najwyższego przy rozpoznawaniu wnie- sionej kasacji (art. 386 § 6 KPC). W wyroku tym Sąd Najwyższy przyjął, że choć do- szło do naruszenia art. 386 § 6 KPC, to jednak nie mogło mieć ono wpływu na wy- nika spraw (art. 3931 pkt 2 KPC), uznanie bowiem powództwa przez Sąd drugiej in- stancji, w następstwie przyjęcia, że ocena prawna jest dla niego wiążąca, doprowa- dziłoby do tego, że strona zaskarżyłaby kasacją taki wyrok, Sąd Najwyższy zaś jako nie związany oceną prawną zawartą w uzasadnieniu orzeczenia sądu drugiej in- stancji, wydałby orzeczenie reformatoryjne, odpowiadające swą treścią zaskarżone- mu wyrokowi. Pogląd ten zasadniczo należy podzielić. Ocena prawna wyrażona w rozstrzygnięciu sądu drugiej instancji nie wiąże Sądu Najwyższego, a to oznacza, że ma on możliwość dokonania własnej wykładni prawa (oceny prawnej), jeżeli zaś w świetle tej oceny wydany wyrok jest prawidłowy, a kwestionowany może być tylko na podstawie art. 386 § 6 KPC, bo wcześniej została sformułowana ocena prawna przez sąd drugiej instancji, której Sąd Najwyższy nie podziela, to należy uznać, że taki wy- rok mimo uchybienia artykułowi 386 § 6 KPC w całości odpowiada prawu w rozumie- niu art. 39312 KPC. Przyjęcie odmiennego założenia prowadziłoby bowiem w gruncie rzeczy do pośredniego związania Sądu Najwyższego oceną prawną wyrażoną przez sąd drugiej instancji. Podzielając ocenę prawną zawartą w orzeczeniu zaskarżonym w kasacji musiałby uchylić orzeczenie sądu drugiej instancji tylko dlatego, że wydane zostało ono wbrew ocenie wcześniej przez ten sąd sformułowanej, która według Sąd Najwyższego jest błędna. Innymi słowy o tym, że wyrok odpowiada prawu (w rozu- mieniu art. 39312 KPC) należy mówić nie tylko wtedy, gdy wydany został bez naru- szenia jakichkolwiek przepisów prawnych, a jedynie jego uzasadnienie jest błędne, ale także wtedy, gdy wprawdzie wydany został z naruszeniem przepisu ustanawiają- cego związanie sądu drugiej instancji swoją poprzednią oceną przy ponownym roz- poznawaniu sprawy, jednakże ocena ta jest błędna, a właściwą jest ocena przyjęta w wyroku zaskarżonym kasacją. Naruszenie to ma bowiem szczególny charakter i nie może ograniczać swobody Sądu Najwyższego w formułowaniu wykładni prawa przy rozstrzyganiu spraw przekazywanych mu w trybie kasacji. Według art. 39312 KPC wyrok odpowiada prawu jeżeli jest zgodny z oceną prawną Sąd Najwyższego, nie zaś wtedy, gdy odpowiada ocenie sądu drugiej instancji, która choć jest nieprawidło- wa dla niego wiążąca przy ponownym rozpoznawaniu sprawy. Podkreślić godzi się 8 ponadto, że w przepisie tym mowa jest o wyroku odpowiadającym prawu, a nie o wyroku, który nie narusza przepisów prawa, co upoważnia do całościowej, ogólnej oceny przez Sąd Najwyższy wyroku zaskarżonego kasacją. W niniejszej sprawie dodatkowo Sąd Najwyższy miał na uwadze to, że była ona rozpoznawana przez Sądy mimo niedopuszczalności drogi sądowej. W myśl zaś art. 379 pkt 1 KPC nie- dopuszczalność drogi sądowej pociąga za sobą nieważność postępowania, zaś Sąd Najwyższy nieważność postępowania bierze pod rozwagę z urzędu (art. 39311 KPC). Ponadto jeżeli pozew ulega odrzuceniu, Sąd Najwyższy uchyla wydane w sprawie wyroki i odrzuca pozew (art. 39316 KPC). Oznacza to w szczególności, że gdyby doszło do uchylenia wyroku zaskarżonego kasacją i do ponownego zaskarżenie wy- roku sądu drugiej instancji, to Sąd Najwyższy musiałby go uchylić i odrzucić pozew. Ponadto uchylając zaskarżony niniejszymi kasacjami wyrok Sąd Najwyższy musiałby w gruncie rzeczy - zgodnie ze swoją oceną prawną - przedstawić pogląd, iż pozew powinien zostać odrzucony, przy czym ta ocena zgodnie z art. 39317 KPC wiązałaby Sąd drugiej instancji przy ponownym rozpoznawaniu sprawy, a wobec tego Sąd ten musiałby orzec tak samo jak orzekł poprzednio w zaskarżonym kasacjami wyroku. W tym też sensie naruszenie art. 386 § 6 KPC nie mogło mieć istotnego wpływu na wy- nik sprawy (art. 3931 pkt 2 KPC), bo ponowne rozstrzygnięcie musiałoby być iden- tyczne w swej istocie. Należy przy tym podkreślić, iż w kasacjach brak jest twierdze- nia, że naruszenie art. 386 § 6 KPC mogło w rozpoznawanej sprawie mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w konsekwencji też nie ma w niej uzasadnienia uprawdo- podabniającego spełnienie tego wymagania. Z powyższych względów Sąd Najwyższy, stosowanie do art. 39312 KPC, orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================