I NSW 2/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 9 kwietnia 2025 r.
Prezes SN Krzysztof Wiak (przewodniczący)
SSN Marek Dobrowolski
SSN Paweł Księżak
SSN Joanna Lemańska
SSN Oktawian Nawrot
SSN Grzegorz Pastuszko
SSN Maria Szczepaniec (sprawozdawca)
w sprawie ze skargi K.
na uchwałę Państwowej Komisji Wyborczej nr […] z dnia […] r. w
sprawie sprawozdania partii politycznej K. o źródłach pozyskania środków
finansowych w 2023 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 9 kwietnia 2025 r.
oddala skargę.
UZASADNIENIE
Uchwałą nr […] Państwowej Komisji Wyborczej z dnia […] r. w sprawie
sprawozdania partii politycznej K. o źródłach pozyskania środków finansowych w
2023 r. na podstawie art. 38a ust. 1 pkt 3 i ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 27 czerwca
1997 r. o partiach politycznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1215, dalej: „ustawa o
partiach politycznych”, „u.p.p.”) odrzucono sprawozdanie partii politycznej K. o
źródłach pozyskania środków finansowych, w tym o kredytach bankowych i
I NSW 2/25
2
warunkach ich uzyskania oraz o wydatkach poniesionych ze środków Funduszu
Wyborczego w 2023 r. z powodu naruszenia art. 25 ust.1 ustawy o partiach
politycznych.
W uzasadnieniu uchwały wskazano, że z historii rachunku bankowego Partii
wynika, iż część zakupów związanych z jej bieżącą działalnością była opłacana ze
środków własnych osób fizycznych, a następnie kwoty środków wydatkowanych
przez te osoby na opłacenie zakupów na rzecz K. zwracane były tym osobom
przelewami z rachunku bieżącego Partii. Sytuacja ta dotyczyła następujących
operacji z: 18 grudnia 2023 r. zwrot kwoty 100,00 zł tytułem: „zwrot za opłacenie
wpisu w SR Warszawa”, 21 listopada 2023 r. zwrot kwoty 97,82 zł tytułem: „zwrot
za opłacenie domeny strony internetowej K.” oraz 24 stycznia 2023 r. zwrot kwoty
452,90 zł tytułem: „za wiązanki okolicznościowe zwrot”. Łącznie płatności tych i
zwrotów dokonano na kwotę 650,72 zł. Taki sposób dokonywania zakupów na
rzecz K. oraz dokonywania zwrotów poniesionych wydatków na te zakupy
potwierdziła sama Partia w piśmie z 19 sierpnia 2024 r.
Państwowa Komisja Wyborcza wyjaśniła, że przyjęcie przez Partię tego typu
korzyści majątkowych niewymienionych w art. 25 ust. 1 ustawy o partiach
politycznych, w przypadku partii K. stanowi przesłankę do odrzucenia sprawozdania
finansowego na podstawie art. 38a ust. 2 pkt 4 ustawy o partiach politycznych,
ponieważ łączna wartość środków przyjętych przez Partię z naruszeniem przepisów
ustawy przekroczyła 1% ogólnej kwoty jej przychodów, a zatem przekracza wartości,
o których jest mowa w art. 38a ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o partiach politycznych.
Wskazano, że przepis ten ma charakter kategoryczny i nie pozostawia żadnego
marginesu ocen, np. uwzględniania tego, czy naruszenie prawa nastąpiło w sposób
umyślny, czy też z powodu nieznajomości przepisów.
Pismem z dnia 17 lutego 2025 r. (data stempla pocztowego) K. wniosła
skargę na uchwałę Państwowej Komisji Wyborczej nr […] z dnia […] r. w sprawie
sprawozdania partii politycznej K. o źródłach pozyskania środków finansowych w
2023 r. zaskarżając ją w całości i wnosząc o uznanie skargi za zasadną oraz o
zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych.
Zaskarżonej uchwale zarzucono naruszenie:
I NSW 2/25
3
1. art. 25 ust. 1 ustawy o partiach politycznych poprzez przyjęcie, że
skarżącemu przekazano środki finansowe niezgodnie z tym przepisem,
podczas gdy wpłaty na rzecz partii dokonywane były jedynie przez obywateli
polskich mających stałe miejsce zamieszkania na terenie Rzeczypospolitej
Polskiej, a dokonanie przez członków partii z własnych środków zakupu
wiązanek kwiatów na okolicznościowe uroczystości w kwocie 452 zł, wpisu
sądowego w ewidencji partii politycznych w kwocie 100 zł i opłacenie
domeny strony internetowej K. w kwocie 97,82 zł, łącznie 650,72 zł, które
zostały następnie zwrócone osobom, które je poniosły poprzez wypłatę z
rachunku bankowego K. na ich konta osobiste, nie można uznać
za przekazanie Partii środków finansowych;
2. art. 38a ust. 1 pkt 3 ustawy o partiach politycznych poprzez przyjęcie, że
istnieją przesłanki do odrzucenia sprawozdania o źródłach pozyskania
środków finansowych, podczas gdy brak jest takich przesłanek, ponieważ
Partia nie osiągnęła korzyści zwracając swoim członkom równowartości
poniesionych wydatków;
3. art. 38a ust. 2 pkt 4 ustawy o partiach politycznych poprzez przyjęcie, że
skarżący przyjął lub pozyskał środki finansowe z innych źródeł
niedozwolonych podczas gdy środki finansowe, które Partia zwróciła swoim
członkom pochodziły z jej rachunku bankowego, prowadzonego zgodnie
z ustawą o partiach politycznych;
4. art. 39 a ust. 1 ustawy o partiach politycznych poprzez uznanie, że łączna
kwota 650,72 zł stanowi nieuzasadnioną korzyść majątkową, która podlega
przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa, podczas gdy partia nie uzyskała
żadnej korzyści zwracając członkom wydatki, które ponieśli na cele
organizacyjne;
5. art. 24 ust. 3, 6 i 8, art. 25 ustawy o partiach politycznych poprzez przyjęcie,
że Partia uzyskała korzyść z niedozwolonych źródeł, podczas gdy kwota
650,72 zł stanowiąca równoważność poniesionych wydatków przez członków,
nie pochodziła ani z działalności gospodarczej, ani ze zbiórki publicznej, ani z
innych niedozwolonych źródeł, ale została ona zwrócona ze środków
finansowych zgromadzonych jedynie na rachunku bankowym Partii.
I NSW 2/25
4
W uzasadnieniu wskazano, że K. zwracając swoim członkom poniesione
wydatki nie naruszyła przepisów dotyczących finansowania partii politycznych.
Środki te zostały zwrócone z rachunku bankowego skarżącego, prowadzonego
zgodnie z wymogami ustawy o partiach politycznych na konta osobiste członków.
Podniesiono, że nie można twierdzić, iż Partia uzyskała jakąkolwiek korzyść,
ponieważ kwoty związane z zakupem wskazanych w uchwale przedmiotów i usług,
obciążyły rachunek bankowy Partii zmniejszając jej aktywa. Ponadto wyjaśniono, że
nawet gdyby uznać, że środki finansowe zostały pozyskane, przyjęte lub
zgromadzone z naruszeniem art. 24 ust. 8, art. 25 ust. 1, art. 25 ust. 4a ustawy o
partiach politycznych, to biorąc pod uwagę przychód Partii, który w 2023 r. wyniósł
6 130 zł, to hipotecznie nienależna korzyść w kwocie 650,72 zł byłaby o wiele
niższa niż dopuszczalny próg przychodów z w/w nienależnych źródeł, który przy
kwocie przychodów na poziomie 1 000 000 zł wyniósłby 10 000 zł.
W odpowiedzi na wniesione odwołanie Państwowa Komisja Wyborcza
podtrzymała swoje stanowisko zawarte w sentencji i w uzasadnieniu zaskarżonej
uchwały i wniosła o oddalenie skargi.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.
Partia polityczna składa Państwowej Komisji Wyborczej, nie później niż do 31
marca każdego roku, sprawozdanie o źródłach pozyskania środków finansowych, w
tym o kredytach bankowych i warunkach ich uzyskania oraz o wydatkach
poniesionych ze środków Funduszu Wyborczego w poprzednim roku
kalendarzowym, zwane dalej sprawozdaniem (art. 38 ust. 1 u.p.p.). Państwowa
Komisja Wyborcza obowiązana jest odrzucić sprawozdanie w razie potwierdzenia
faktu przyjmowania lub pozyskiwania środków finansowych przez partię ze źródeł
niedozwolonych, niezależnie od ich wysokości i niezależnie od okoliczności, w
jakich zostały przyjęte lub pozyskane. Przepis art. 38a ust. 2 pkt 4 u.p.p. nie
pozostawia żadnego pola do uznaniowości i miarkowania sankcji do wagi błędów
popełnionych w sprawozdaniu finansowym partii (Postanowienia Sądu
I NSW 2/25
5
Najwyższego z dnia: 20 czerwca 2023 r., I NSW 8/22; 20 czerwca 2023 r., I NSW
3/23; 23 lutego 2016 r., III SW 171/15).
Dozwolonymi źródłami przyjmowania lub pozyskiwania środków finansowych
przez partie są: składki członkowskie, darowizny, spadki, zapisy, dochody z
majątku partii oraz dotacje i subwencje (art. 24 ust. 1 u.p.p.). Katalog ten jest
zamknięty. Partia może ponadto zaciągnąć kredyt bankowy na cele statutowe (art.
24 ust. 7 u.p.p.). Oznacza to a contrario, że nie może zaciągnąć kredytu u osób
fizycznych i nie może pozyskiwać środków finansowych z innych źródeł lub w inny
sposób, np. zaciągając pożyczki albo stosując inne konstrukcje prawne
prowadzące do kredytowania swej działalności. Nie ma przy tym znaczenia, jaka
jest cywilnoprawna kwalifikacja takich czynności (postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 20 czerwca 2023 r., I NSW 8/22).
Powyższy pogląd znajduje również potwierdzenie w doktrynie. „W sytuacji,
gdy osoba fizyczna z własnych środków finansowych dokonuje zakupów albo
regulacji zobowiązań na rzecz partii politycznej, a następnie przyjmuje od niej zwrot
wydatkowanych kwot, to należy to zakwalifikować jako niedozwolone swoiste
kredytowanie partii przez osoby fizyczne” (zob. B. Banaszak (aktualizacja J.
Michalska), Kodeks wyborczy. Komentarz, Wyd. 3, Warszawa 2018, Legalis,
komentarz do art. 132, nb 6. Zob. także T. Gąsior, Prawne i praktyczne zagadnienia
finansowania kampanii wyborczej w wyborach prezydenckich w Polsce w latach
2010 i 2015, Przegląd Sejmowy 2016, nr 6, s. 33).
Bez znaczenia dla kwalifikacji praktyki stosowanej przez K. są podnoszone w
odwołaniu od uchwały argumenty dotyczące braku osiągnięcia przez Partię korzyści
majątkowej czy niska, zdaniem skarżącej, kwota pozyskana z naruszeniem
przepisów o partiach politycznych. W związku z powyższym nie zasługiwały na
uwzględnienie zarzuty opisane w pkt. 1-3 i 5 skargi.
Przy ocenie zarzutu związanego z przepadkiem korzyści majątkowej
pozyskanej przez partię z naruszeniem przepisów ustawy o partiach politycznych
kluczowe znaczenie ma charakter prawny instytucji przepadku korzyści majątkowej
na rzecz Skarbu Państwa, uregulowanej w art. 39a u.p.p.
Wskazać należy, że analogicznie charakter prawny instytucji przepadku
ocenił Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 13 lipca 2004 r., P 20/03. W przytoczonej
I NSW 2/25
6
sprawie badał on konstytucyjność instytucji przepadku, uregulowanej w art. 84d ust.
1 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. – Ordynacji wyborczej do rad gmin, rad powiatów i
sejmików województw (tekst jedn. Dz.U. 2010, Nr 176, poz. 1190, ze zm.; dalej:
„Ordynacja wyborcza do rad gmin”). Przepis art. 84d ust. 1 Ordynacji wyborczej do
rad gmin – którego treść w istocie normatywnie odpowiada brzmieniu art. 39a ust. 1
i 3 u.p.p.– przewidywał, że korzyści majątkowe przyjęte przez komitet wyborczy z
naruszeniem przepisów ustawy podlegają przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa.
Jeżeli korzyść majątkowa została zużyta lub utracona, przepadkowi podlega jej
równowartość. W przywołanym judykacie Trybunał Konstytucyjny wskazał, że
użycie w tym przepisie trybu oznajmującego „podlega przepadkowi” oznacza
działanie sankcji z mocy samego prawa. Innymi słowy przepadek następuje ex lege.
Z kolei tego rodzaju sankcja, występująca z mocy samego prawa, działa na ogół ex
tunc, to jest w chwili ziszczenia się niezgodnego z prawem stanu faktycznego.
Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że w sytuacjach, gdy ustawodawca przewiduje
wystąpienie określonych skutków prawnych z mocy samego prawa, rola sądu
orzekającego sprowadza się do stwierdzenia, że ziściły się wymagane przez
ustawę przesłanki zaistnienia skutku. Orzeczenie sądu ma charakter deklaratywny.
Tak jest np. w przypadku stwierdzenia nieważności czynności prawnej,
stwierdzenia nabycia własności przez zasiedzenie, stwierdzenia nabycia spadku.
Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że sankcja przepadku ma charakter obligatoryjny i
jej orzeczenie nie jest uzależnione od jakichkolwiek innych okoliczności, poza
odrzuceniem przez organ wyborczy sprawozdania finansowego. Trybunał
Konstytucyjny uznał tym samym, że wskazany tryb był odpowiedni do stwierdzenia,
że – z mocy samego prawa – wystąpił przepadek korzyści lub jej równowartości.
Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 20/03 zwrócił uwagę, że od
czasów starożytnych w europejskich porządkach prawnych obecna jest myśl, że
korzyści majątkowe uzyskane sprzecznie z prawem (lucrum inhonestum vel illicitum)
nie korzystają z ochrony (postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lipca 2023 r., II
NSNc 187/23).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać
należy, że przepadek korzyści majątkowej z mocy prawa wystąpił każdorazowo w
momencie opłacenia ze środków własnych osób fizycznych zakupów związanych z
I NSW 2/25
7
bieżącą działalnością partii politycznej. Późniejszy zwrot wydanych przez osoby
fizyczne środków jest irrelewantny z uwagi na wystąpienie przepadku w chwili
ziszczenia się niezgodnego z prawem stanu faktycznego.
Z uwagi na powyższe, uchwała Państwowej Komisji Wyborczej nr […] z dnia […] r.
w sprawie sprawozdania partii politycznej K. o źródłach pozyskania środków finansowych w
2023 r. w pełni odpowiada prawu.
[SOP]
