I NSP 1/26

I NSP 1/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 26 lutego 2026 r. SSN Grzegorz Pastuszko (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Leszek Bosek (uzasadnienie) SSN Janusz Niczyporuk w sprawie ze skargi A. A. na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie w sprawie o sygn. III AUa 644/24, z udziałem Skarbu Państwa – Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych w dniu 26 lutego 2026 r.: 1. stwierdza, że w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie w sprawie o sygn. III AUa 644/24 nastąpiła przewlekłość postępowania; 2. przyznaje A. A. od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Warszawie sumę pieniężną w wysokości 2000 (dwa tysiące) złotych za okres od 28 lutego 2024 r. do 19 lutego 2026 r.; 3. oddala skargę w pozostałym zakresie; 4. zasądza od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Warszawie na rzecz A. A. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia jego doręczenia Skarbowi Państwa – Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. I NSP 1/26 2 Leszek Bosek Grzegorz Pastuszko Janusz Niczyporuk UZASADNIENIE Dnia 15 grudnia 2025 r. (data nadania przesyłki poleconej) A. A. (dalej: „skarżąca”), reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, za pośrednictwem Sądu Apelacyjnego w Warszawie, wniosła do Sądu Najwyższego skargę na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki toczącej się przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie w sprawie o sygn. III AUa 644/24. Pismem z 5 stycznia 2026 r. (data prezentaty Sądu Najwyższego) Sąd Apelacyjny w Warszawie przedstawił ww. skargę Sądowi Najwyższemu. W przedmiotowej skardze skarżąca wniosła o: 1. stwierdzenie, że w postępowaniu toczącym się przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie, w sprawie III AUa 644/24, doszło do przewlekłości postępowania; 2. zobowiązanie Sądu Apelacyjnego w Warszawie do przeprowadzenia postępowania, a także innych działań zmierzających do możliwie najszybszego zakończenia postępowania; 3. przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz skarżącej kwoty „20 000 tys. zł”; 4. zasądzenie od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Warszawie kosztów postępowania skargowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu skargi skarżąca podała, że sprawa dotyczy postępowania prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Warszawie, który wydał wyrok 26 października 2023 r., od którego to skarżąca złożyła apelację. Wskazała też, że sprawa wpłynęła do Sądu Apelacyjnego w Warszawie i została zarejestrowana 28 lutego 2024 r., a także, że stronom zostały doręczone apelacja i odpowiedź na apelację, wyznaczono sędziego prowadzącego sprawę, zaś ostatnie zarządzenia w sprawie wydano 11 maja 2024 r. Skarżąca, wysuwając żądanie przyznania kwoty „20 000 tys. zł”, zauważyła, że jest to kwota niewygórowana. I NSP 1/26 3 W piśmie z 21 stycznia 2026 r. (data prezentaty Sądu Najwyższego), Prezes Sądu Apelacyjnego w Warszawie zgłosił swój udział w sprawie i wniósł o oddalenie skargi. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1725, dalej: „ustawa o skardze na przewlekłość”) nie określa wprost granic temporalnych, w ramach, których powinno dojść do rozpoznania sprawy, a tym samym nie wskazuje bezpośrednio czasu, po upływie którego następuje przewlekłość postępowania. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że o przewlekłości postępowania apelacyjnego można mówić z reguły w przypadku bezczynności sądu drugiej instancji polegającej na niewyznaczeniu rozprawy apelacyjnej, która trwa co najmniej 12 miesięcy (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z: 12 maja 2005 r., III SPP 96/05; 16 marca 2006 r., III SPP 10/06; 21 marca 2006 r., III SPP 13/06; 14 lipca 2016 r., III SPP 55/16; 7 marca 2017 r., III SPP 6/17; 19 października 2017 r., III SPP 42/17; 21 lutego 2018 r., III SPP 3/18; 22 stycznia 2019 r., I NSP 71/18; 3 grudnia 2019 r., I NSP 160/19; 28 września 2021 r., I NSP 145/21). Nie jest to jednak kryterium jedyne i rozstrzygające o przewlekłości postępowaniu. Sama ustawa w art. 2 ust. 2 ustawy o skardze na przewlekłość wymaga zbadania także w szczególności charakteru sprawy, stopnia faktycznej i prawnej jej zawiłości oraz zachowania się stron, w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania. Rozpoznając skargę Sąd Najwyższy ustalił, że postępowanie przed Sądem Apelacyjnym trwało od 28 lutego 2024 r. W sprawie 29 lutego 2024 r. wyznaczono sędziego sprawozdawcę, zaś 16 kwietnia 2024 r. dokonano kontroli formalnej wniesionej apelacji, 22 kwietnia 2024 r. zarządzono o doręczeniu odpisu apelacji płatnikowi składek i organowi rentowemu oraz o poinformowaniu stron I NSP 1/26 4 o wyznaczonym składzie orzekającym. W dniu 6 maja 2024 r. do Sądu wpłynęła odpowiedź organu rentowego na apelację, której odpis został doręczony płatnikowi składek. Tego samego dnia sprawa została skierowana do wyznaczenia terminu rozprawy apelacyjnej, zgodnie z kolejnością wpływu. Następnie, zarządzeniem z 19 grudnia 2025 r., wyznaczono termin rozprawy apelacyjnej na 19 lutego 2026 r. i w dniu tym wydano wyrok. Oznacza to, że postępowanie przed Sądem Apelacyjnym trwało łącznie 23 miesiące. Sąd Najwyższy przyjął, że uwzględniając charakter sprawy, stopień faktycznej i prawnej zawiłości, a także zachowanie się stron, w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania, nie można uznać, by było konieczne aż tak długie oczekiwanie na wyznaczenie terminu rozprawy apelacyjnej: od 11 maja 2024 r. do wydania 19 grudnia 2025 r. zarządzenia o wyznaczeniu terminu rozprawy apelacyjnej. Przypomnieć można, że sprawy emerytalne oraz sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych mają szczególne egzystencjalne znaczenie dla stron. W związku z powyższym Sąd Najwyższy stwierdził przewlekłość postępowania. W przedmiotowej sprawie skarżąca wniosła o przyznanie od Skarbu Państwa sumy pieniężnej w wysokości „20 000 tys. zł”. Zgodnie z art. 12 ust. 4 ustawy o skardze na przewlekłość wysokość sumy pieniężnej, o której mowa we wskazanym przepisie, wynosi nie mniej niż 500 zł za każdy rok dotychczasowego trwania postępowania, przy jednoczesnym uwzględnieniu jej wartości minimalnej na poziomie 2000 zł. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, Sąd Najwyższy uznał, że uszczerbek niemajątkowy skarżącej kompensuje kwota 2000 zł. Jest ona należna za okres od 28 lutego 2024 r. do 19 lutego 2026 r., a więc za cały okres określony w skardze. Sąd postępując zgodnie z zasadą skargowości jest związany okolicznościami i żądaniami skargi. Wobec zakończenia postępowania przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie 19 lutego 2026 r. dalej idące żądania skargi należało oddalić. Natomiast wniosek o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego, Sąd Najwyższy uwzględnił na podstawie art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 k.p.c. I NSP 1/26 5 w zw. z art. 8 ust. 2 ustawy o skardze na przewlekłość oraz § 14 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz.U. 2026, poz. 118) i orzekł jak w sentencji. Zdanie odrębne do pkt. 2 złożył SSN Grzegorz Pastuszko. Leszek Bosek Grzegorz Pastuszko Janusz Niczyporuk Uzasadnienie zdania odrębnego SSN Grzegorza Pastuszko do pkt. 2 postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2026 r., I NSP 1/26 Niniejszym zgłaszam zdanie odrębne do postanowienia Sądu Najwyższego z 26 lutego 2026 r. sygn. I NSP 1/26 w zakresie pkt. 2, nie zgadzając się z rozstrzygnięciem, a w ślad za nim – z uzasadnieniem postanowienia w przedmiotowej kwestii. W kwestionowanym pkt. 2 postanowienia Sąd Najwyższy przyznał skarżącej A. A. od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Warszawie sumę pieniężną w wysokości 2000 złotych, za okres od 28 lutego 2024 r. do 19 lutego 2026 r. Jednocześnie w uzasadnieniu postanowienia Sąd Najwyższy uznał, że – ze względu na okoliczności sprawy – uszczerbek niemajątkowy skarżącej kompensuje kwota 2000 zł. Podkreślił przy tym, że kwota jest należna za okres od 28 lutego 2024 r. do 19 lutego 2026 r., a więc za cały okres określony w skardze. Zauważył jeszcze, że postępując zgodnie z zasadą skargowości, jest on związany okolicznościami i żądaniem skargi. Dodał wreszcie, że wobec zakończenia postępowania przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie 19 lutego 2026 r. dalej idące żądanie skargi należało oddalić. Mając na uwadze powyższe, w punkcie wyjścia zauważyć należy, że dla oceny rozstrzygnięcia objętego niniejszym zdaniem odrębnym kluczowe znaczenie ma art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa I NSP 1/26 6 strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1725, dalej także: „u.s.p.p.”). W świetle tego przepisu skargę o stwierdzenie, że w postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiła przewlekłość postępowania, wnosi się w toku postępowania w sprawie. Tak ukształtowane uregulowanie częściowo może wydawać się niejasne. Warto przypomnieć, że w przeszłości stało się ono źródłem interpretacyjnych rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych. U ich podstaw legł dylemat, czy sąd oceniając naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki powinien badać tok całego postępowania sądowego, czy też rozpatrując skargę strony w powyższym zakresie, może ograniczyć ocenę naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, tylko do etapu postępowania, w którym strona złożyła skargę. Na tle tego dylematu ukształtowały się dwie przeciwstawne linie orzecznicze, które odwoływały się do dwóch różnych sposobów interpretacji użytego w art. 5 ust. 1 u.s.p.p. sformułowania „w toku postępowania w sprawie”. Według pierwszej z nich sformułowanie „w toku postępowania w sprawie” oznaczało, że sąd właściwy do rozpoznania skargi jest uprawniony do badania jedynie tego etapu postępowania, w toku którego wpłynęła skarga, nie jest zaś uprawniony do kontroli wcześniejszych etapów postępowania sądowego, które zostały zakończone w wyniku wydania merytorycznych orzeczeń kończących postępowanie w danej instancji, chociażby nie były one jeszcze prawomocne. Zgodnie z tym stanowiskiem wniesienie skargi na przewlekłość postępowania ma służyć przyśpieszeniu czynności podejmowanych na danym etapie toczącego się jeszcze postępowania w określonej sprawie, jej celem jest bowiem zlikwidowanie opieszałości sądu, przed którym sprawa zawisła, przez wymuszenie należytej sprawności i nadanie sprawie odpowiedniego biegu. Druga z linii orzeczniczych opierała się na założeniu, że zawarte w art. 5 ust. 1 u.s.p.p. sformułowanie „w toku postępowania” dotyczy całego postępowania sądowego aż do jego prawomocnego zakończenia. Przyjęto więc w I NSP 1/26 7 niej, że zakończenie postępowania sądowego w danej instancji nieprawomocnym wyrokiem nie wyklucza badania przewlekłości tego etapu postępowania. Powyższe rozbieżności zostały usunięte Uchwałą siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 28 marca 2013 r., III SPZP 1/13. W Uchwale tej Sąd Najwyższy wskazał, że w postępowaniu ze skargi na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki ocenie pod kątem przewlekłości podlegają zarzuty skarżącego odnoszące się do przebiegu postępowania, od jego wszczęcia do prawomocnego zakończenia, niezależnie od tego, na jakim etapie tego postępowania skarga została wniesiona (art. 5 ust. 1 u.s.p.p.). Stanowisko to w pełni podzielam, podkreślając jednocześnie, że wpływ na moją ocenę mają również postanowienia Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (dalej: „Konwencja”) oraz ukształtowane na ich tle orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (dalej także: „Trybunał”). Kluczowe znaczenie przypisać należy wyrokowi Europejskiego Trybunału Praw Człowieka Pierwszej Izby z 10 listopada 2004 r. w sprawie Apicella przeciwko Włochom, skarga nr 64890/01, w którym skład orzekający odniósł się do zagadnienia obliczania słusznego zadośćuczynienia za szkodę niematerialną spowodowaną przewlekłością postępowania. Wyjaśniając tę kwestię, skład ów wskazał ogólne kryteria, jakimi kieruje się Trybunał przy obliczaniu kwoty słusznego zadośćuczynienia zasądzanego skarżącym w sprawach, w których stwierdzono przewlekłość postępowania cywilnego. Podniósł on w tym zakresie, że: „Oszacowując zgodnie z zasadami sprawiedliwości szkodę moralną doznaną z powodu długości trwania postępowania, Trybunał ocenia, że podstawę do przeprowadzenia wyliczenia stanowi kwota wahająca się pomiędzy 1000 a 1500 euro za każdy rok trwania postępowania (a nie za rok opóźnienia)”. I dalej: „Wynik postępowania krajowego (fakt, czy skarżący przegrał, wygrał, czy zawarł ugodę) nie ma znaczenia dla szkody moralnej doznanej z powodu długości trwania postępowania”. Na marginesie zwracam uwagę, że przedmiotowe kryteria znalazły odzwierciedlenie w postanowieniach Sądu Najwyższego m.in. z: 6 stycznia 2006 r., I NSP 1/26 8 III SPP 154/05; 3 listopada 2021 r., I NSP 173/21; 17 maja 2022 r., I NSP 116/22; 19 września 2023 r., I NSP 180/23 i I NSP 193/23; 23 kwietnia 2024 r., I NSP 56/24; 18 czerwca 2024 r., I NSP 160/24; 11 lipca 2024 r., I NSP 203/24, 13 czerwca 2025 r., I NSP 168/25; 3 lipca 2025 r., I NSP 227/25; 11 grudnia 2025 r., I NSP 448/25). Widać stąd, że standardy wynikające z Konwencji pozostają wyraźnie zakorzenione w orzecznictwie sądów krajowych. Mając na uwadze rozważania ujęte w przedmiotowym zdaniu odrębnym, pragnę zauważyć, że niniejszą sprawę zainicjowano wniesieniem odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom społecznym do Sądu Okręgowego w Warszawie w dniu 3 sierpnia 2018 r. (data wpisania sprawy do repertorium „U” Sądu Okręgowego w Warszawie) i na dzień rozpoznania, tj. 26 lutego 2026 r., przez Sąd Najwyższy skargi na przewlekłość, postępowanie przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie zakończyło się wydaniem wyroku 19 lutego 2026 r. Stąd, wobec treści art. 5 ust. 1 w zw. z art. 12 ust. 4 u.s.p.p., w postanowieniu z 26 lutego 2026 r. w sprawie I NSP 1/26 w pkt. 2, zasadne było orzeczenie kwoty 3500 zł i jednocześnie wskazanie, że kwota ta została zasądzona za okres od 3 sierpnia 2018 r. do 19 lutego 2026 r., a następnie danie temu wyrazu w odpowiedniej części uzasadnienia. [D.Z.] [a.ł]