I NB 4/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 26 lutego 2026 r.
SSN Jacek Grela (przewodniczący)
SSN Beata Janiszewska
SSN Aleksander Stępkowski (sprawozdawca)
SSN Tomasz Przesławski
SSN Agnieszka Żywicka
po rozpoznaniu 26 lutego 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli
Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych
sprawy z wniosku SSO X. Y.
o ponowne zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności w sprawie
Sądu Okręgowego w Warszawie, III C 2023/21,
uchyla postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie z 17
kwietnia 2023 r. w sprawie III C 2023/21 w całości oraz odrzuca
wniosek powoda.
[K.O.]
UZASADNIENIE
Przed Sądem Okręgowym w Warszawie, w sprawie III C 2023/2, pismem z 1
grudnia 2021 roku powód M.J. wniósł o wyłączenie od rozpoznania sprawy
sędziego X. Y.. W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że sędzia objęty
wnioskiem został powołany na swój urząd na skutek rekomendacji aktualnej
Krajowej Rady Sądownictwa, co z uwagi na wadliwe jego zdaniem skonstruowanie
tego ciała, sprawiać ma, że nie daje on gwarancji niezawisłego i bezstronnego
sprawowania wymiaru sprawiedliwości.
I NB 4/24
2
Sędzia X. Y. złożył oświadczenie, że pomiędzy nim a stronami postępowania
nie zachodzą żadne okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość
co do jego bezstronności.
Postanowieniem z 17 kwietnia 2023 r., sygn. XXIV Co 30/23, Sąd Okręgowy
w Warszawie postanowił:
1. wyłączyć sędziego X. Y. od orzekania w sprawie o sygnaturze III C
2023/21;
2. znieść postępowanie w sprawie III C 2023/21 z udziałem sędziego X. Y.
od chwili wniesienia pozwu.
Sąd Okręgowy w uzasadnieniu ww. postanowienia wskazał, że wniosek
powoda o wyłączenie sędziego sformułowany został na podstawie art. 49 k.p.c. a w
razie jego nieuwzględnienia wnioskował on o przeprowadzenie badania o jakim
mowa w art. 42a p.u.s.p. W wyniku tego badania stwierdził, że „sędzia X. Y. nie
spełnia standardu bezstronnoścsi i niezawisłości” opierając to rozstrzygnięcie
głównie na krytycznej ocenie Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z
8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych
innych ustaw. Powołano się przy tym m.in. na uchwałę niepełnych trzech Izb Sądu
Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA 1-4110-1/20 oraz orzecznictwo TSUE i
ETPC. Na tej podstawie Sąd Okręgowy uznał, że sędzia powołany na wniosek tak
ukształtowanej KRS został powołany wadliwie, przez co nie może on zdaniem Sadu
Okręgowego zapewnić stronom rozpoznania sprawy w sposób niezawisły i
bezstronny. W ten sposób Sąd Okręgowy uznał, że sędzia X. Y. nie spełnia
standardu bezstronności i niezawisłości o jakim mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji
RP i art. 6 ust. 1 EKPC, a konsekwencją tego musiało być wyłączenie go od
orzekania w sprawie III C 2023/21 i zniesienie postępowania z jego udziałem.
SSO X. Y. złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy w trybie art. 42a §
13 p.u.s.p.
Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Izby Kontroli Nadzwyczajnej i
Spraw Publicznych ww. wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy zarejestrowano
w repertorium NB.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I NB 4/24
3
1. Wniosek złożony przez sędziego X. Y. podlegał uwzględnieniu
prowadzącemu do uchylenia postanowienia wydanego przez Sąd Okręgowy,
bowiem wniosek złożony przez powoda podlegał odrzuceniu.
2. W odniesieniu do sędziów orzekających w sądach powszechnych
jedynymi przepisami w systemie prawnym, które pozwalają na formułowanie
wniosku o wyłączenie sędziego ze względu na wątpliwości co do okoliczności
powołania tegoż sędziego, są przepisy art. 42a § 3-14 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r.
Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej: p.u.s.p.) obowiązujące na podstawie
ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz
niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r., poz. 1259; dalej: „ustawa nowelizująca”).
Okoliczność ta przesądza, że wniosek sformułowany przez powoda, w momencie
jego procedowania przez Sąd Okręgowy, mógł zostać rozpoznany jedynie na
podstawie art. 42a § 3 - § 14 p.u.s.p., pod warunkiem spełnienia wszystkich
określonych tam wymagań formalnych, a w pozostałych wypadkach winien zostać
odrzucony.
Jedynym przepisem, który – na zasadzie daleko idącego wyjątku –
dopuszcza wyłączenie sędziego w wyniku weryfikacji spełnienia przezeń wymogów
niezawisłości i bezstronności w oparciu o badanie okoliczności towarzyszących
powołaniu tego sędziego i jego postępowania po powołaniu jest art. 42a § 3 p.u.s.p.
Aby jednak do tego wyłączenia mogło dojść, konieczne jest wykazanie, że w
okolicznościach danej sprawy wątpliwości, które dotyczą powołania sędziego i jego
postępowania po powołaniu, mogą prowadzić do naruszenia standardu
niezawisłości lub bezstronności przy rozpoznawaniu danej sprawy. Tym samym
ewentualne wątpliwości dotyczące okoliczności towarzyszących powołaniu
sędziego nie są wystarczające do jego wyłączenia ze składu orzekającego,
konieczne jest bowiem w szczególności wykazanie ich związku z okolicznościami
konkretnej sprawy, od rozpoznania której sędzia miałby zostać wyłączony.
Intencją Sądu Okręgowego było rozpoznanie wniosku powoda w trybie art.
42a p.u.s.p. Przemawia za tym w szczególności fakt, że w skarżonym
postanowieniu jako jedną z podstaw wniosku wskazano art. 42a p.u.s.p. (k. 23).
Ponadto na ostatniej stronie uzasadnienia Sąd posługuje się terminologią właściwą
I NB 4/24
4
dla art. 42a § 3 p.u.s.p. wskazując, że „sędzia X. Y. nie spełnia standardu
bezstronności i niezawisłości […]” (k. 24v). Sąd Okręgowy dokonywał zatem oceny
spełnienia przez sędziego standardów niezawisłości oraz bezstronności, o których
mowa w art. 42a p.u.s.p. koncentrując się na okolicznościach powołania sędziego X.
Y..
Potencjalne zakwestionowanie przez sąd niezawisłości sędziego objętego
wnioskiem sformułowanym na podstawie tego przepisu wywołuje nie tylko skutki
procesowe, które dotyczą postępowania, w kontekście którego doszło do
wyłączenia (jak to ma miejsce przy wyłączeniu na podstawie art. 49-50 k.p.c.), ale
także pociąga za sobą skutki potencjalnie dotkliwe dla sędziego osobiście. Takie
postanowienie może bowiem, w ocenie niektórych, podawać w wątpliwość cechy
pozwalające sprawować urząd sędziego. W związku z tym sędziemu musi zostać
zagwarantowane prawo do obrony. Z tego też względu ustawodawca,
wprowadzając w art. 42a § 3 p.u.s.p. wyjątkową możliwość oceny wpływu, jaki
okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego mogłyby mieć na jego sposób
orzekania, nie tylko obwarował tę możliwość wieloma wymaganiami formalnymi,
ale – w sytuacji, gdyby wniosek został uwzględniony (art. 42a § 13 zd. pierwsze
p.u.s.p.) – przyznał sędziemu prawo do wnioskowania o ponowne rozpoznanie
wniosku przez Sąd Najwyższy (art. 42a § 13 zd. drugie p.u.s.p.). Regulacja ta jest
konsekwencją uwzględnienia norm konstytucyjnych i gwarantuje osobom pełniącym
służbę jako sędziowie ochronę przed niesłusznymi pomówieniami.
Możliwość żądania ponownego rozpoznania wniosku przez pięcioosobowy
skład Sądu Najwyższego jest ściśle skorelowana z warunkową i ograniczoną
czasowo możliwością badania wniosku o wyłączenie z uwzględnieniem
okoliczności dotyczących powołania, a konkretniej – potencjalnych
nieprawidłowości, jakie w ramach tej procedury mogłyby zaistnieć. Rozdzielenie
tych dwóch aspektów (możliwości ponownego rozpoznania wniosku i oceny w
ramach niego prawidłowości powołania sędziego) prowadziłoby do podważenia
podstawowych gwarancji niezawisłości sędziowskiej i destabilizacji statusu
sędziego jako osoby wykonującej władzę sądzenia w imieniu Rzeczpospolitej
Polskiej. Dlatego w odniesieniu do sędziów orzekających w sądach powszechnych
jedynymi przepisami w systemie prawnym pozwalającymi na formułowanie wniosku
I NB 4/24
5
o wyłączenie sędziego, którego elementem są wątpliwości co do okoliczności jego
powołania, są obowiązujące na podstawie ustawy nowelizującej, art. 42a § 3-
14 p.u.s.p.
Powód złożył wniosek o wyłączenie z uwagi na to, że „nominaci politycznej
KRS nie są sędziami w rozumieniu prawa a ich powołanie na urząd sędziego jest
bezskuteczne”. Treść wniosku przesądza, że wnioskodawcy chodzi o sędziów,
których powołanie poprzedziła procedura nominacyjna przed Krajową Radą
Sądownictwa (KRS) w składzie ukształtowanym uchwaloną 8 grudnia 2017 r.
nowelizacją ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (dalej:
u.KRS). Z tego względu wniosek, jako osnowę faktyczna wskazuje na okoliczności
towarzyszące powołaniu sędziego. Tym samym wniosek sformułowany przez
powoda zmierzał do weryfikacji okoliczności towarzyszących powołaniu sędziego
i jako taki mógł zostać rozpoznany jedynie w trybie określonym w art. 42a § 3 - § 14
p.u.s.p.
W świetle poczynionych powyżej rozważań należy stwierdzić, że niezależnie
od tego, czy sąd dokonujący oceny spełnienia przez sędziego wymogów
niezawisłości i bezstronności orzekał na podstawie art. 42a p.u.s.p., czy też w
oparciu o ogólną regulację kodeksu postępowania cywilnego, tj. art. 49 k.p.c., w
przypadku gdy postanowienie o wyłączeniu sędziego zostało wydane z
uwzględnieniem okoliczności jego powołania, sędziemu temu przysługuje zawsze
wniosek o ponowne rozpoznanie do Sądu Najwyższego, na zasadach właściwych
dla testu niezawisłości i bezstronności.
3. Wniosek powoda nie mógł zostać rozpoznany na podstawie art. 49 § 1
k.p.c. bowiem orzekanie na podstawie tego przepisu k.p.c. prowadziłoby do
naruszenia art. 45 ust. 1 oraz art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej, co wynika wprost z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z
23 stycznia 2022 r. (P 10/19, OTK ZU A 2022, poz. 14, Dz.U. z 2022 r., poz. 480).
Wyrok ten stwierdza, że art. 49 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim za przesłankę
mogącą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej
sprawie uznaje jakąkolwiek okoliczność odnoszącą się do procedury powoływania
tego sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej
I NB 4/24
6
Rady Sądownictwa do pełnienia urzędu, jest niezgodny z: art. 45 ust. 1 Konstytucji
RP oraz z art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP.
Z tego względu, zapewnienia Sądu Okręgowego, jakoby zaskarżone
orzeczenie nie było próbą podważania kompetencji Prezydenta Rzeczypospolitej
Polskiej do powoływania sędziów (k. 24 r), jest kontrfaktyczne.
4. Sama ustawowa konstrukcja środka pozwalającego oceniać bezstronność
i niezależność sędziego przy uwzględnieniu okoliczności towarzyszących jego
powołaniu wymaga bezwzględnie wskazania również przemawiających
za wnioskiem okoliczności towarzyszących postępowaniu sędziego po powołaniu,
które mogą, w kontekście określonych okoliczności konkretnej sprawy, wskazywać
na wątpliwości co do zdolności dochowania przez tego sędziego, wymogów
niezawisłości i bezstronności, które mogą oddziaływać na wynik tej konkretnej
sprawy. We wniosku zabrakło jednak wskazania takich okoliczności, odnoszących
się do sprawy III C 2023/21, toczącej się przed Sądem Okręgowym w Warszawie.
Z powyższych względów, wniosek powoda o wyłączenie SSO X. Y. podlegał
odrzuceniu jako niespełniający kryteriów formalnych stawianych przed wnioskami
formułowanymi na podstawie art. 42a § 3 p.u.s.p., który jest jedyną podstawą
prawną pozwalającą formułować wniosek o wyłączenie w oparciu o okoliczności
towarzyszące powołaniu sędziego.
5. W świetle powyższych ustaleń, Sąd Najwyższy na podstawie art. 42a § 13
p.u.s.p. uchylił zaskarżone postanowienie i odrzucił wniosek powoda na podstawie
art. 42a § 8 p.u.s.p.
[az]
[r.g.]
