I KZP 35/09

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW Z DNIA 24 LUTEGO 2010 R. I KZP 35/09 Wyrażając, w trybie art. 80 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), zgodę na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, sąd dyscyplinarny orzeka obligatoryjnie o zawieszeniu sędziego w czynnościach służbowych oraz obniżeniu wynagrodzenia (art. 129 § 2 i 3 powołanej ustawy). Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik. Sędziowie SN: W. Błuś, M. Buliński, K. Cesarz, J. Dołhy (spra- wozdawca), M. Gierszon, P. Kalinowski. Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego Sądu Apelacyjnego: SSA A. Seremet. Sąd Najwyższy, w sprawie Jarosława Ł. – sędziego Sądu Okręgowe- go, w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności kar- nej, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 24 lutego 2010 r., przekazanego na podstawie art. 59 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), postanowieniem Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego w składzie trzech sędziów z dnia 26 listopada 2009 r., do rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego następującego zagadnienia prawnego: „Czy wydając uchwałę o pociągnięciu do odpowiedzialności karnej sędzie- go, w stosunku do którego nie wszczęto postępowania dyscyplinarnego, Sąd Dyscyplinarny ma obowiązek zawiesić go w obowiązkach służbowych i obniżyć mu wynagrodzenie (art. 80 w zw. z art. 129 § 2 i 3 u.s.p.)?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego układu procesowego: Prokurator Okręgowy wniósł o zezwolenie na pociągnięcie do odpo- wiedzialności karnej za czyn z art. 177 § 1 k.k. sędziego Sądu Okręgowego Jarosława Ł. Uchwałą z dnia 19 czerwca 2009 r., Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscypli- narny zezwolił na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej Jarosława Ł. – sędziego Sądu Okręgowego, w sprawie o czyn z art. 177 § 1 k.k., odstąpił natomiast od zawieszenia sędziego w czynnościach służbowych i obniże- nia wysokości jego wynagrodzenia. Powyższą uchwałę w zakresie zezwolenia na uchylenie immunitetu zaskarżył obrońca sędziego Jarosława Ł., natomiast Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego zaskarżył ją w części dotyczącej odstąpienia od zawie- szenia w czynnościach służbowych i obniżenia wynagrodzenia. Sąd Naj- wyższy – Sąd Dyscyplinarny, rozpoznając środki odwoławcze, powziął po- ważne wątpliwości co do wykładni prawa – art. 129 § 2 u.s.p., co legło u podstaw przedstawienia zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia powięk- szonemu składowi Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny zwrócił uwagę na to, że w za- kresie interpretacji art. 129 § 2 u.s.p. występują rozbieżności, zarówno w literaturze prawniczej, jak i w orzecznictwie dyscyplinarnym Sądu Najwyż- szego. W literaturze przedmiotu prezentowane są dwa przeciwstawne po- glądy w kwestii wykładni art. 129 § 2 u.s.p. Zgodnie z pierwszym, obowią- zek zawieszenia w czynnościach, przewidziany w art. 129 § 2 u.s.p. doty- czy tylko przypadków, gdy występują przesłanki z art. 129 § 1 u.s.p., a więc w sytuacji, w której postępowanie dyscyplinarne już wszczęto i w którym stwierdzono, że przewinienie służbowe zawiera znamiona przestępstwa (art. 119 u.s.p.). Autorzy tego stanowiska (T. Ereciński, J. Gudowski, J. Iwulski: Komentarz do prawa o ustroju sądów powszechnych i ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, Warszawa 2002, wyd. 1, s. 386 – 387) wy- różnili zatem trzy możliwe sytuacje: 1. wszczęto postępowanie dyscyplinarne co do przewinienia służbo- wego odnośnie do czynu, który nie ma znamion przestępstwa lub o ubez- własnowolnienie (art. 129 § 1 u.s.p.) – w takiej sytuacji sąd dyscyplinarny może zawiesić sędziego w czynnościach służbowych, nie może natomiast obniżyć mu wynagrodzenia; 2. wszczęto postępowanie dyscyplinarne dotyczące przewinienia służbowego, a sąd dyscyplinarny uzna, że ma ono znamiona przestępstwa (art. 119 w zw. z art. 129 § 2 i 3 u.s.p.) – w takiej sytuacji sąd dyscyplinarny może wydać uchwałę, o jakiej mowa w art. 80 u.s.p., z urzędu wydając wówczas uchwałę o zawieszeniu i obniżeniu wynagrodzenia; 3. sąd dyscyplinarny odrębnie rozpoznaje wniosek o uchylenie im- munitetu wobec sędziego, przeciwko któremu wszczęcie postępowania dyscyplinarnego dotąd nie nastąpiło (art. 80 u.s.p.) – w takiej sytuacji obo- wiązku wydania z urzędu uchwały, o jakiej mowa, nie ma. Pogląd przeciwny wyrażony został przez W. Kozielewicza (Odpowie- dzialność dyscyplinarna sędziów. Komentarz, Warszawa 2005, s. 143 – 148). Autor podnosi, że obowiązek zawieszenia sędziego w czynnościach służbowych i obniżenia wynagrodzenia istnieje w każdym wypadku, w któ- rym sąd dyscyplinarny wydał uchwałę o uchyleniu immunitetu, niezależnie od tego, czy postępowanie dyscyplinarne zostało wszczęte czy też nie, a uzależnianie tego obowiązku od wszczęcia postępowania dyscyplinarnego oznacza stwarzanie dodatkowej przesłanki, której w art. 129 § 2 u.s.p. nie ma. Rozbieżność poglądów w omawianej kwestii ujawniła się także w orzecznictwie Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego. W większości orzeczeń Sąd Najwyższy uznał, że uchylenie immunitetu oznacza obligato- ryjne zawieszenie sędziego w czynnościach służbowych i obniżenie wyna- grodzenia, bez względu na to, czy wszczęto postępowanie dyscyplinarne, zob. uchwały Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego: z dnia 23 wrze- śnia 2002 r., SNO 30/02 (OSNSD 2002, poz. 12); z dnia 1 marca 2005 r., SNO 8/05 (OSNSD 2005, poz. 5); z dnia 10 maja 2006 r., SNO 15/06 (OSNSD 2006, poz. 33); z dnia 27 czerwca 2008 r., SNO 59/08 (OSNSD 2008, poz. 67); postanowienie z dnia 27 listopada 2003 r., SNO 74/03 (OSNSD II 2003, poz. 68) oraz postanowienie z dnia 29 października 2008 r., SNO 61/08 (OSNSD 2008, poz. 96). W orzeczeniach tych powoływano się na literalną wykładnię art. 129 § 2 u.s.p. oraz to, że zezwolenie na po- ciągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego może zostać wydane tak- że w sytuacji, gdy nie toczy się postępowanie dyscyplinarne. Podniesiony został także argument, że uznanie wymogu równoległego toczenia się po- stępowania dyscyplinarnego oznaczałoby w istocie wyłączenie zastosowa- nia tego przepisu w razie wcześniejszego zakończenia postępowania dys- cyplinarnego, a tym samym wyłączenie możliwości pociągnięcia sędziego do odpowiedzialności karnej (por. uzasadnienie uchwały SNO 8/05). Przeciwne stanowisko zajął Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w uchwale z dnia 20 maja 2004 r., SNO 15/04 (OSNSD I 2004, poz. 24), uznając, że uchylenie immunitetu nie może powodować automatycznie za- wieszenia sędziego w czynnościach służbowych, a co za tym idzie, obni- żenia wynagrodzenia. W uchwale z dnia 27 lipca 2006 r., SNO 33/06 (OSNSD 2006, poz. 46), Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny wskazał na konieczność badania przesłanek zawieszenia sędziego, do których należą szkodliwość dla służby, stopień zawinienia, dobro wymiaru sprawiedliwości. Uznał tym samym, że zawieszenie nie jest obligatoryjne, w przeciwnym bowiem razie badanie owych przesłanek byłoby bezprzedmiotowe. W dalszej części uzasadnienia postanowienia z dnia 26 listopada 2009 r. Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny przedstawił także własną ana- lizę zagadnienia prawnego przedstawionego powiększonemu składowi Są- du Najwyższego. Rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy w powiększonym składzie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 181 zd. 1 Konstytucji RP, pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej może nastąpić tylko za „uprzednią zgodą Sądu”. Tryb postępowania w zakresie uchylenia immunitetu sędziego regulują przepisy art. 80 i art. 110 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych. Postępowanie immunitetowe toczy się przed sądem dyscyplinarnym, jest jednak postępowaniem incydentalnym, związanym z postępowaniem przygotowawczym in rem, warunkującym możliwość toczenia się postępo- wania karnego przeciwko sędziemu, którego chroni immunitet. Oczywiste jest zatem, że postępowanie o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej nie jest postępowaniem dyscyplinarnym (por. po- stanowienie Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 29 paź- dziernika 2008 r., SNO 61/08, Lex 491426, uchwała składu siedmiu sę- dziów Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 2009 r., I KZP 5/09 – OSNKW 2009, z. 7, poz. 51). Art. 180 ust. 2 Konstytucji RP określa konstytucyjne wymogi zawie- szenia sędziego w urzędowaniu – może ono nastąpić wyłącznie na mocy orzeczenia sądu i tylko w wypadkach określonych w ustawie. Przepisy u.s.p. przewidują fakultatywne i obligatoryjne wypadki zawieszenia sędzie- go w czynnościach służbowych. Do tych pierwszych należy zaliczyć zawie- szenie w czynnościach służbowych sędziego, przeciwko któremu wszczęto postępowanie dyscyplinarne lub o ubezwłasnowolnienie (art. 129 § 1 u.s.p.) oraz zawieszenie sędziego po zarządzeniu natychmiastowej prze- rwy w czynnościach służbowych sędziego (art. 130 u.s.p.). Do drugiej gru- py należy: zawieszenie w wypadku nieprawomocnego orzeczenia kary dyscyplinarnej złożenia sędziego z urzędu (art. 123 § 1 u.s.p.), zawieszenie sędziego w czynnościach służbowych w wypadku wydania uchwały zezwa- lającej na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej (art. 129 § 2 u.s.p.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego jednoli- cie przyjmuje się, że sąd dyscyplinarny, rozpoznając wniosek o wyrażenie zgody na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej stosuje, w zakresie nieuregulowanym przepisem art. 80 u.s.p., odpowiednio przepisy rozdziału trzeciego – działu II u.s.p. o postępowaniu dyscyplinarnym. Nie ulega zatem wątpliwości, że z chwilą podjęcia przez sąd dyscyplinarny uchwały o zezwoleniu na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności kar- nej powstaje – z mocy przepisu art. 129 § 2 u.s.p. – ustawowy obowiązek zawieszenia sędziego w czynnościach służbowych, a w następstwie obni- żenia wynagrodzenia na podstawie art. 129 § 3 u.s.p. Nie ma żadnych podstaw do przyjęcia, że odpowiednie stosowanie tych przepisów w postę- powaniu immunitetowym nie oznacza obligatoryjnego charakteru przewi- dzianych w nich skutków. Szczególny charakter postępowania immunitetowego, pomimo jego podobieństwa z postępowaniem dyscyplinarnym ze względu na podmiot, którego dotyczą i organ je prowadzący oraz podobieństwo celów, przema- wia przeciwko przytoczonemu wyżej stanowisku komentatorów, wiążących obowiązek zastosowania instytucji określonej w art. 129 § 2 u.s.p., z faktem wszczęcia postępowania dyscyplinarnego. Znamienne jest, że w wydaniu 2 (Warszawa 2010, s. 580 – 582) autorzy Komentarza odstąpili od dotych- czasowej wykładni. W aktualnym stanie prawnym przepisy ustawy o ustroju sądów po- wszechnych nie różnicują sytuacji sędziego w zakresie pełnienia służby w zależności od tego, jakiego rodzaju przestępstwa dotyczy wniosek o uchy- lenie immunitetu. Wydaje się natomiast, że racjonalną regulację zawiera ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1676 ze zm.), której art. 41b § 1 a określa obligatoryjność zawieszenia sędziego w czynnościach służbowych w wy- padku wydania uchwały zezwalającej na pociągnięcie sędziego do odpo- wiedzialności karnej za przestępstwo umyślne, natomiast w wypadku ze- zwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej za prze- stępstwo nieumyślne, zawieszenie sędziego jest fakultatywne. Dla wpro- wadzenia takiej normy w stosunku do sędziów sądów powszechnych nie- zbędna byłaby interwencja ustawodawcy. W konkluzji Sąd Najwyższy zdecydował o podjęciu uchwały o treści sformułowanej na wstępie.