I KK 373/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 27 marca 2025 r.
SSN Dariusz Kala (przewodniczący)
SSN Michał Laskowski (sprawozdawca)
SSN Jarosław Matras
Protokolant Danuta Bratkrajc
przy udziale prokuratora Jacka Czarneckiego z Biura Lustracyjnego IPN
w sprawie Z. H.
w przedmiocie stwierdzenia zgodności z prawdą oświadczenia lustracyjnego
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
w dniu 27 marca 2025 r.,
kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść
od orzeczenia Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z dnia 17 października 2023 r., sygn. akt II AKa 230/23
utrzymującego w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego we Wrocławiu
z dnia 26 kwietnia 2023 r., sygn. akt III K 360/22,
uchyla zaskarżone orzeczenie i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania w
postępowaniu odwoławczym.
[J.J.]
Michał Laskowski Dariusz Kala Jarosław Matras
I KK 373/24
2
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy we Wrocławiu, orzeczeniem z dnia 26 kwietnia 2023 r., sygn.
III K 360/22, po rozpoznaniu wniosku Prokuratora Oddziałowego Biura Lustracyjnego
we Wrocławiu, orzekł na podstawie art. 21a ust. 2 ustawy z dnia 18 października
2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z
lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów, że Z. H. złożył zgodne z prawdą
oświadczenie, o którym mowa w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 18 października 2006 r.
o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-
1990 oraz treści tych dokumentów.
Apelację od tego orzeczenia na niekorzyść osoby lustrowanej wniósł
prokurator Oddziałowy Biura Lustracyjnego we Wrocławiu. Zarzucił orzeczeniu:
1. „rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, a to art. 2 ust. 1 pkt 7 ustawy z 18
października 2006r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów
bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U.
2006 nr 218 poz.1592) zwanej dalej ustawą lustracyjną, poprzez jego
niezastosowanie i zaniechanie przez Sąd Okręgowy stwierdzenia, że osoba
lustrowana, pełniąca służbę w Grupie Zwiadowczej Wojsk Ochrony Pogranicza
pełniła służbę w strukturach Zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza pomimo, że
prawidłowa wykładnia wymienionych wyżej artykułów ustawy lustracyjnej
prowadzi do wniosku przeciwnego,
2. obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść orzeczenia, a to
art. 7, 410 i art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k., w następstwie błędu w ustaleniach
faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia i mającego wpływ na jego treść,
polegającego na wewnętrznie sprzecznych ustaleniach dokonanych przez Sąd z
naruszeniem zasad prawidłowego rozumowania, a wyrażających przekonanie,
że zachowanie Z. H. (wobec oficera WSW) ograniczyło się jedynie do samej
deklaracji woli i nie zmaterializowało się w świadomym podejmowaniu
konkretnych działań w celu urzeczywistnienia podjętej współpracy, jakkolwiek
I KK 373/24
3
dowody te i okoliczności ocenione we wzajemnym ze sobą powiązaniu prowadzą
do przeciwnego wniosku.”
Ponadto wniósł na podstawie art. 21b ust. 2 ustawy lustracyjnej o
przeprowadzenie dowodów z załączonych do apelacji dokumentów z akt o sygn.
IPN BU 3437/381 ujawnionych w Cyfrowym Archiwum IPN w postaci:
1. Rozkazu Personalnego nr [...] Dowództwa Wojsk Ochrony Pogranicza z dnia
9 maja 1985 r. wyznaczającego Z. H. na stanowisko służbowe w korpusie
osobowym ochrony pogranicza w [...] Brygadzie WOP w grupie zwiadowczej,
2. Rozkazu Personalnego nr [...] Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 25
kwietnia 1985 r. mianującego Z. H. na stopień młodszego chorążego i
przydzielającego go do dyspozycji Dowódcy wojsk Ochrony Pogranicza w grupie
zwiadowczej.
W konkluzji apelacji wniesiono o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i
przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu we Wrocławiu do ponownego
rozpoznania.
Po rozpoznaniu tej apelacji Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, orzeczeniem z dnia
17 października 2023 r., sygn. II AKa 230/23, utrzymał zaskarżone orzeczenie w
mocy.
Kasację od tego orzeczenia wniósł Prokurator Generalny. Zaskarżył je w
całości na niekorzyść lustrowanego i zarzucił I. rażące i mające istotny wpływ na treść
orzeczenia naruszenie przepisów prawa procesowego, a to art. 433 § 2 kpk i 457 §
3 kpk w związku z art. 7 kpk i art. 410 kpk, polegające na zaniechaniu przez Sąd
Apelacyjny we Wrocławiu dokonania wszechstronnej kontroli odwoławczej bez
należytego rozważenia i ustosunkowania się do zarzutu obrazy prawa materialnego
zawartego w apelacji prokuratora przez dokonanie niepełnej, błędnej oraz dowolnej
i przeprowadzonej bez uwzględnienia zasad prawidłowego rozumowania, wskazań
wiedzy i doświadczenia życiowego ocenie zgromadzonego materiału dowodowego,
I KK 373/24
4
która doprowadziła do uznania, że osoba pełniąca służbę w Grupie Zwiadowczej
Wojsk Ochrony Pogranicza nie pełniła służby w Zwiadzie Wojsk Ochrony Pogranicza,
podczas gdy prawidłowa ocena załączonych do apelacji rozkazów personalnych
numer [...] Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 25 kwietnia 1985 roku oraz numer
[...] Dowódcy Wojsk Ochrony Pogranicza z dnia 9 maja 1985 roku, na mocy których
Z. H. został wyznaczony na stanowisko w korpusie osobowym ochrony pogranicza
w grupie zwiadowczej jako kontroler grupy operacyjno-kontrolerskiej Granicznej
Placówki Kontrolnej w Z., a także rozkazów personalnych Dowódcy [...] Brygady
WOP o numerach [...] z dnia 18 lipca 1985 roku i [...] z dnia 25 października 1985
roku o przyznaniu lustrowanemu dodatku specjalnego, w korelacji z wyjaśnieniami
lustrowanego i materiałami z jego akt osobowych wskazującymi na pełnienie przez
niego obowiązków na tym stanowisku, a także zarządzeniami i wytycznymi
regulujących strukturę i zadania Wojsk Ochrony Pogranicza wraz z funkcjonującym
jako ich część Zwiadem tych Wojsk prowadzi do przekonania, że Z. H. pełnił służbę
w organie bezpieczeństwa państwa jakim był Zwiad Wojsk Ochrony Pogranicza, w
następstwie czego doszło do utrzymania w mocy zaskarżonego orzeczenia Sądu
Okręgowego we Wrocławiu uznającego, że złożone przez niego oświadczenie
lustracyjne jest zgodne z prawdą.
Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i
przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego
rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja Prokuratora Generalnego okazała się zasadna. Na wstępie
podkreślić należy, że zarzut sformułowany w kasacji nie jest jednak w pełni zasadny.
Nie można bowiem przypisać Sądowi Apelacyjnemu naruszenia prawa w postaci
nieprawidłowej kontroli odwoławczej. Przeciwnie, kontrola ta, jak wynika z treści
uzasadnienia orzeczenia sądu odwoławczego, była wnikliwa i szczegółowa. Nie
można jednak zignorować argumentacji zawartej zarówno w zarzucie kasacji jak i w
jej uzasadnieniu co do meritum sprawy, a więc świadomości Z. H. w odniesieniu do
tego, że pełnił on służbę w Zwiadzie Wojsk Ochrony Pogranicza, to jest organie
bezpieczeństwa państwa wymienionym w art. 2 ust. 1 pkt 7 ustawy lustracyjnej.
I KK 373/24
5
Zaznaczyć trzeba, że za w pełni trafne uznać należy wywody Sądu pierwszej
instancji i argumentację zawartą w zaskarżonym orzeczeniu Sądu odwoławczego w
odniesieniu do tej części wniosku Prokuratora Oddziałowego Biura Lustracyjnego,
które obejmowała domniemaną współpracę Z. H. w charakterze tajnego
współpracownika o pseudonimie „B. ”. W kasacji zaskarżono wprawdzie orzeczenie
Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu w całości, ale cała argumentacja kasacji
koncentruje się wyłącznie na kwestii służby lustrowanego w Grupie Zwiadowczej
Wojsk Ochrony Pogranicza i tego czy oznacza to służbę w Zwiadzie Wojsk Ochrony
Pogranicza. Kwestii tej natomiast Sąd pierwszej instancji nie poświęcił dostatecznej
uwagi, a Sąd odwoławczy wprawdzie ją rozważył, ale nie wziął jak się wydaje pod
uwagę wszystkich argumentów wynikających z akt sprawy oraz załączonych do
wniesionej w tej sprawie apelacji, a także, co oczywiste, wynikających z dokumentów,
które załączone zostały do kasacji.
Z rozkazów personalnych załączonych do apelacji wynika, że Z. H. był
kontrolerem grupy operacyjno-kontrolerskiej w korpusie ochrony pogranicza w grupie
zwiadowczej Wojsk Ochrony Pogranicza w Z.. Grupa ta wykonywała zadania
operacyjne i kontrolerskie. Sąd Apelacyjny uznał, że lustrowany zajmował się
wyłącznie kontrolami, nie wypełniając zadań operacyjnych. Trudno jednak
zaprzeczyć temu, że w strukturze Zwiadu WOP znajdował się także Oddział Kontroli
Ruchu Granicznego. Graniczne placówki kontrolne, także ta w Z., realizowały
zarówno zadania z zakresu kontroli ruchu granicznego, jak i inne zadania
zwiadowcze, to jest zadania kontrwywiadowcze i operacyjne w zakresie ochrony
ruchu granicznego. Trudno w tej sytuacji odrzucić twierdzenia autora kasacji co do
tego, że osoby pełniące służbę na stanowisku kontrolera grupy operacyjno-
kontrolerskiej, a więc takim jak zajmowane przez Z. H., pełniły służbę w Zwiadzie
WOP, przynajmniej do dnia 31 lipca 1990 roku.
O tym, że Z. H. nie zajmował się wyłącznie kontrolą ruchu granicznego, w
wąskim rozumieniu zakresu tego terminu, zdają się świadczyć opinia o lepszych
rezultatach lustrowanego w pracy filtracyjno-rozpoznawczej, po ukończeniu kursu
języka niemieckiego, a także fakt przyznania mu dodatku specjalnego, który
generalnie przyznawany był żołnierzom wykonującym zadania wywiadowcze i
kontrwywiadowcze.
I KK 373/24
6
Zauważyć wreszcie należy, że w szeregu orzeczeń sądów dotyczących osób
zajmujących takie same stanowiska jak Z. H., orzeczenia te załączone zostały do
kasacji, sądy doszły do wniosku, że kontrolerzy grup operacyjno- kontrolerskich
pełnili służbę w Zwiadzie Wojsk Ochrony Pogranicza. Orzeczenia te poparte są
argumentacją, którą należy rozważyć w toku ponownego rozpoznania sprawy.
Rozważyć ponadto należy, czy zasadne jest analizowanie, jakiego rodzaju zadania
wypełniane były przez konkretnych funkcjonariuszy danego organu bezpieczeństwa
państwa, czy też sam fakt pełnienia służby w ramach tego organu generuje
obowiązek złożenia stosownego oświadczenia w myśl ustawy lustracyjnej nawet
wówczas, gdy dana osoba realizowała jedynie zadania np. techniczne czy inne, nie
zajmując się pracą operacyjną, wywiadowczą, kontrwywiadowczą etc. Autor kasacji
przytoczył w jej uzasadnieniu (s. 14-16) szereg orzeczeń sądów powszechnych i
Sądu Najwyższego dotyczących kryterium „pełnienia służby w organach
bezpieczeństwa państwa”, które przy ponownym rozpoznaniu sprawy powinny być
rozważone przez Sąd odwoławczy.
Nie negując zatem wywodów Sądu Apelacyjnego dotyczących zmiennego
historycznie i zagmatwanego nazewnictwa poszczególnych struktur organów
wykonujących zadania zwiadowcze, konieczne będzie ponowne rozważenie w
postępowaniu odwoławczym wszystkich okoliczności ujawnionych w toku
postępowania apelacyjnego i kasacyjnego, po to by nie pominięto żadnej z istotnej
w tej sprawie kwestii.
[J.J.]
Michał Laskowski Dariusz Kala Jarosław Matras
