I GSK 1818/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dariusz Dudra (spr.) Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia NSA Beata Sobocha-Holc Protokolant Agata Skorupska po rozpoznaniu w dniu 24 sierpnia 2023 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej E.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 20 marca 2019 r. sygn. akt I SA/Bk 539/18 w sprawie ze skargi E.P. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia decyzji w sprawie rozłożenia na raty spłaty zaległych składek na ubezpieczenia społeczne rolników uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 20 marca 2019 r., sygn. akt I SA/Bk 539/18, oddalił skargę E.P. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w Warszawie z 19 czerwca 2018 r. w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia decyzji o rozłożeniu na raty spłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników.

Następnie postanowieniem z dnia 22 maja 2019 r. odmówiono sporządzenia na wniosek skarżącego uzasadnienia tego wyroku z uwagi na to, że wniosek w tym zakresie został złożony po terminie.

Skarżący złożył zażalenie na ww. postanowienie i podniósł, że "do sprawy był

wyznaczony adwokat" tymczasem zawiadomienie o terminie rozprawy wyznaczonej na dzień 20 marca 2019 r. wysłano do niego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z 11 czerwca 2019 r. uchylił zaskarżone postanowienie i zwrócił skarżącemu uiszczony od zażalenia wpis sądowy w kwocie 100 (stu) złotych.

Skargę kasacyjną od wyroku z dnia 20 marca 2019 r. złożył skarżący, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Ponadto, skarżący wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1. na podstawie art. 174 pkt. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi:

-naruszenie przepisów prawa materialnego naruszenie art. 50 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w sprawie tego przepisu prawnego, polegającego na niesłusznym potrąceniu przez Organ całości wyrównania świadczenia z tytułu przyznanej skarżącemu E. P. emerytury za okres od 28 kwietnia 2017 r. do 30 stycznia 2018 r. w kwocie 6.286,77 zł na poczet zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników oraz błędnym wyliczeniu przez Organ zaległości w opłaconych składkach w decyzji z dnia 22 stycznia 2014 r. (znak: MON-411-1/2014) w sytuacji gdy w przedmiotowej sprawie zaistniała okoliczność wyłączająca obowiązek ich odprowadzania od dnia 27 listopada 2006 r., gdyż obowiązek podleganiu ubezpieczeniu społecznym rolników skarżącego E. P., jako rolnika i obowiązek opłacania składek na to ubezpieczenie ustał z dniem 27 listopada 2006 r. z uwagi na podjęcie przez niego pracy na terytorium Królestwa Belgii , zatem skarżący ww. daty był zwolniony z obowiązku ich zapłaty;

2. na podstawie art. 174 pkt. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi:

- naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

- art. 109 p.p.s.a., poprzez nieodroczenie rozprawy pomimo niezawiadomieniu pełnomocnika strony - skarżącego E. P. wyznaczonego mu w drodze prawa pomocy o terminie rozprawy, przez co skarżący został pozbawiony możliwości udziału wspólnie z ustanowiony w ramach prawa pomocy pełnomocnikiem w rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia, a tym samym został pozbawiony prawa do obrony - co w konsekwencji skutkuje nieważnością postępowania na podstawie art. 183 § 2 pkt. 5 p.p.s.a.;

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a., poprzez niesłuszne oddalenie skargi na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w Warszawie z dnia 19 czerwca 2018 r. nr 0204-MOŃ-411-1/2-2014 w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia decyzji o rozłożeniu na raty spłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, pomimo że decyzja została wydana bez rozważenia pełnego materiału dowodowego, co skutkowało błędnym przyjęciem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku, że w dacie wydania decyzji rozkładającej skarżącemu należność z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników — tj. dnia 22 stycznia 2014 r. fakt pracy skarżącego E.P. w Belgii nie był znany Organowi, podczas gdy pismem z dnia 26 stycznia 2012 r. Organ poinformował skarżącego, że obowiązek podleganiu ubezpieczeniu społecznym rolników, jako rolnik i obowiązek opłacania składek na to ubezpieczenie ustał z dniem 27 listopada, 2006 r., zatem na dzień wydania decyzji przez Organ w przedmiocie rozłożenia na raty spłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, czyli 22 stycznia 2014 r. Organ posiadał informacje, że skarżący nie jest objęty tym obowiązkiem;

-naruszenie art. 133 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 k.p.a., przez usankcjonowanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku naruszenia przez organ administracyjny Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przepisów art. 7 i 77 § 1 k.p.a., co polegało na braku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sprawie, poprzez nie sprawdzenie okoliczności i ustosunkowanie się do tych okoliczności przedkładanych w sprawie przez skarżącego E. P., a uzasadniających dalsze utrzymanie w mocy w stosunku do niego decyzji z 22 stycznia 2014 r. przyznającej mu ulgi w sprawie spłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, a które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy;

- art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez wybiorczą i dowolną analizę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, z pominięciem słusznego interesu strony.

Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu.

Zasadą - wynikającą z regulacji zawartej w art. 183 § 3 p.p.s.a. - jest, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważności postępowania sądowoadmnistracyjnego, z przyczyn enumeratywnie wymienionych w art. 183 § 2 pkt 1 - 6 p.p.s.a.

W rozpoznawanej sprawie, skład orzekający NSA podziela wyrażany w orzecznictwie pogląd, że nieważność postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., zachodzi, gdy strona na skutek uchybień procesowych sądu lub strony przeciwnej nie brała i nie mogła brać udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, przy tym nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień także na ewentualnych kolejnych rozprawach poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji. Chodzi zatem o realne pozbawienie strony możności obrony jej praw, a nie tylko hipotetyczne. Zasadnie też podnosi się, że znaczenia nie ma, czy pozbawienie możności obrony swych praw przez stronę mogło mieć wpływ na ostateczny wynik sprawy czy też nie. Jednolicie wskazuje się, że pozbawienie strony możności obrony jej praw polega m.in. na niezawiadomieniu strony o terminie rozprawy poprzedzającej wydanie zaskarżonego wyroku bądź też na niezawiadomieniu jej pełnomocnika procesowego, ustanowionego w postępowaniu, niezależnie zresztą od tego, czy w stosunku do samej strony sąd dopełnił takiego obowiązku. Nieobecność na rozprawie pełnomocnika strony, ustanowionego w sprawie, który o terminie rozprawy nie został prawidłowo zawiadomiony, oznacza zatem pozbawienie strony możności obrony jej praw i stanowi podstawę nieważności postępowania w ujęciu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 lutego 2016 r., sygn. akt. II GSK 378/05; z 13 października 2005 r., sygn. akt FSK 2356/04; z 27 października 2020 r., sygn. akt. II OSK 1697/20 – wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że analiza akt sądowych daje podstawy do stwierdzenia, że w rozpoznawanej sprawie istotnie skarżąca została pozbawiona możności obrony swych prawa przed WSA.

Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżącemu przyznano prawo pomocy na podstawie postanowienia referendarza z dnia 25 lipca 2018 r. w postaci przyznania pełnomocnika z urzędu. Okręgowa Rada Adwokacka w Białymstoku wyznaczyła do tej funkcji adwokata A. Z. - prowadzącego Kancelarię Adwokacką pod adresem [...]. Pismo o wyznaczeniu adwokata z dnia 21 sierpnia 2018 r. doręczono Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie w dniu 24 sierpnia 2018 r. Od tego momentu Sąd I instancji posiadał informację o wyznaczeniu konkretnego pełnomocnika skarżącego kasacyjnie.

WSA przesyłając zawiadomienie o rozprawie z dnia 25 lutego 2019 r., skierował je nie do ustanowionego w sprawie pełnomocnika, a do strony postępowania. Zawiadomienie to doręczono skarżącemu kasacyjnie w dniu 27 lutego 2019 r.

Z protokołu rozprawy prowadzonej przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Białymstoku w dniu 20 marca 2019 r. , że po wywołaniu sprawy nie stawił się E. P. ani jego pełnomocnik, od organu administracji publicznej Prezesa KRUS w Warszawie pełnomocnik r.pr. W. K., zaś Sąd stwierdził prawidłowe zawiadomienie stron.

Po zamknięciu rozprawy Sąd ogłosił zaskarżony skargą kasacyjną wyrok oddalający skargę (k.38).

Nie ulega zatem kwestii, że skarżący został pozbawiony możności obrony swych praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. W konsekwencji prowadzić to musi do stwierdzenia nieważności postępowania, jakie toczyło się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Białymstoku.

Ocena pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej na tym etapie postępowania byłaby przedwczesna. Stwierdzenie pozbawienia strony możliwości obrony jej praw w postępowaniu przed sądem I instancji stwarza sytuację, w której sąd odwoławczy nie może przystąpić do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 21 lutego 2006 r., sygn. akt. II GSK 378/05; z 11 lipca 2019 r. sygn. akt. II OSK 2024/16; z 28 listopada 2017 r., sygn. akt. II GSK 1109/16, wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wobec powyższego naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.