I FZ 46/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Cudak (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia I.C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 25 listopada 2020 r. sygn. akt I SA/Gd 1612/19 o odrzuceniu skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi I.C. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku z dnia 18 czerwca 2019 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od marca do października 2012 r., styczeń 2013 r., poszczególne miesiące od maja do lipca 2013 r., od kwietnia do listopada 2014 r. oraz od kwietnia do grudnia 2015 r. postanawia oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z 25 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Gd 1612/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, działając na podstawie art. 178 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, ze zm.), dalej "P.p.s.a.", odrzucił skargę kasacyjną I.C. (dalej "Strona" lub "Skarżąca") od wyroku tego Sądu z 18 sierpnia 2020 r. sygn. akt I SA/Gd 1612/19, oddalającego skargę Strony na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku (dalej "organ") z 18 czerwca 2019 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od marca do października 2012 r., styczeń 2013 r., poszczególne miesiące od maja do lipca 2013 r., od kwietnia do listopada 2014 r. oraz od kwietnia do grudnia 2015 r. Z uzasadnienia przedmiotowego orzeczenia wynika, że Skarżąca - wnosząc skargę kasacyjną od ww. wyroku Sądu pierwszej instancji - nie zachowała warunku, o jakim mowa w art. 175 P.p.s.a., tj. wymogu sporządzenia skargi kasacyjnej przez adwokata, radcę prawnego lub doradcę podatkowego.

Na powyższe postanowienie Skarżąca wniosła zażalenie, w którym zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj.:

– art. 49 w zw. z art. 193 P.p.s.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przez ich niezastosowanie i niewyjaśnienie czy osoba, która podpisała skargę kasacyjną, jest uprawniona do jej sporządzenia w świetle art. 175 P.p.s.a.;

– art. 177a P.p.s.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przez jego niezastosowanie i niewezwanie Strony do usunięcia braku materialnego, w terminie siedmiu dni, w postaci wymogu sporządzenia i podpisania skargi przez adwokata lub radcę prawnego.

W uzasadnieniu zażalenia Skarżąca podważyła stwierdzenie Sądu pierwszej instancji zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, jakoby w niniejszej sprawie była reprezentowana przez swojego ojca. Zdaniem Strony podpis widniejący na ostatniej stronie skargi, wskazujący na jej ojca, winien wzbudzić w Sądzie wątpliwości co do faktycznego umocowania tej osoby do reprezentowania Skarżącej. Wątpliwości te winny zaś prowadzić do zastosowania przez Sąd trybu naprawczego z art. 49 P.p.s.a. w celu zweryfikowania uprawnienia osoby podpisującej skargę do jej sporządzenia i podpisania.

Skarżąca argumentowała również, że w świetle art. 177a P.p.s.a. w obecnym stanie prawnym podpis pod skargą osoby uprawnionej do jej wniesienia jest brakiem, który ulega konwalidacji.

W rezultacie Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, przez co należało je oddalić.

Skarga kasacyjna jest wysoce sformalizowanym środkiem zaskarżenia rozstrzygnięć wojewódzkich sądów administracyjnych (wyroków i niektórych postanowień). Jednym z przejawów tego formalizmu jest tzw. przymusu adwokacko-radcowski. Skarga kasacyjna powinna być bowiem co do zasady sporządzona przez adwokata lub radcę prawnego, w sprawach podatkowych i celnych oraz w sprawach egzekucji administracyjnej związanej z obowiązkami podatkowymi lub celnymi - także przez doradcę podatkowego, a w sprawach z zakresu własności przemysłowej - przez rzecznika patentowego. Wymogu tego nie stosuje się, jeżeli skargę kasacyjną sporządza sędzia, prokurator, notariusz, radca Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej albo profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych, będący stroną, jej przedstawicielem lub pełnomocnikiem albo jeżeli skargę kasacyjną wnosi prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka (art. 175 § 1-3 P.p.s.a.).

. Powyższe rozwiązanie podyktowane jest zaś koniecznością zachowania szczególnych wymogów formalnych, które musi spełniać skarga kasacyjna (w szczególności mających charakter konstrukcyjny i dotyczących podstaw kasacyjnych), a także skutkami ich niedochowania. Wprowadzenie obowiązku sporządzenia skargi kasacyjnej przez określony w art. 175 P.p.s.a. katalog osób, co do których zakłada się, że mają odpowiednie przygotowanie zawodowe, ma zagwarantować należyte sporządzenie tego środka zaskarżenia, co z kolei ograniczy sytuacje, w których wadliwie sporządzona skarga kasacyjna (zawierająca wady nieusuwalne - art. 176 § 1 pkt 2 P.p.s.a.) nie zostanie przez sąd kasacyjny rozpoznana. W doktrynie wskazuje się, że to rozwiązanie zapewnia stronie niemającej odpowiedniego przygotowania prawniczego możliwość skutecznego wniesienia takiego sformalizowanego środka odwoławczego (zob. komentarz do art. 175 P.p.s.a., M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX/el. 2019).

. Sporządzenie skargi kasacyjnej, do którego odnosi się art. 175 P.p.s.a., dotyczy nie tylko jej napisania, ale również podpisania, ponieważ to podpis wprost wskazuje na osobę, która przygotowała ten środek odwoławczy (zob. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 września 2010 r., sygn. akt II FZ 469/10; http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). W orzecznictwie podkreśla się, że jedynie podpis złożony pod skargą kasacyjną potwierdza z punktu widzenia sądu oceniającego dopuszczalność tego środka, że w jego konstruowaniu brał udział, zgodnie z obowiązkiem wynikającym z art. 175 P.p.s.a., uprawniony fachowy podmiot.

. O ile jednak niezamieszczenie podpisu pod skargą kasacyjną, jeśli z jej treści wynika, że została sporządzona przez uprawnioną osobę, stanowi brak o usuwalnym charakterze, który obliguje sąd do wezwania do jego uzupełnienia w trybie art. 49 cytowanej ustawy, o tyle podpisanie skargi kasacyjnej przez osobę niewymienioną w art. 175 P.p.s.a. stanowi uchybienie, które skutkuje jej odrzuceniem bez wzywania do usunięcia braków. Wymóg sporządzenia skargi kasacyjnej przez wymienione w powołanym przepisie osoby ma bowiem charakter materialny, a nie formalny, który może zostać usunięty. Tryb wynikający z art. 49 P.p.s.a. przy skardze kasacyjnej jest możliwy do zastosowania tylko do wyjaśnienia, czy osoba, która podpisała skargę kasacyjną, jest umocowana do jej sporządzenia w świetle art. 175 P.p.s.a. Strona z własnej inicjatywy może naprawić błąd wynikający z naruszenia art. 175 P.p.s.a. jedynie w terminie otwartym do wniesienia skargi kasacyjnej, np. przez złożenie na skardze kasacyjnej podpisu przez jedną z osób wymienionych w art. 175 P.p.s.a. albo przez wniesienie nowej skargi kasacyjnej, z zachowaniem wymogów określonych w tym przepisie.

. Zaprezentowane poglądy są ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (zob. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 27 sierpnia 2010 r., sygn. akt II ONP 1/10; z 10 lutego 2011 r., sygn. akt II OZ 58/11; z 18 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 108/11; z 4 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1088/11; z 3 grudnia 2013 r., sygn. akt II FZ 1082/13; CBOSA).

. Odnosząc powyższe uwagi do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że skarga kasacyjna Skarżącej dotyczy sprawy z zakresu podatku od towarów i usług, a zatem powinna była zostać sporządzona (tj. napisana i podpisana) przez adwokata, radcę prawnego lub doradcę podatkowego. Wraz z doręczeniem odpisu wyroku z uzasadnieniem Skarżąca otrzymała pouczenie w tym przedmiocie (k. 89 i k 93). Treść tej skargi kasacyjnej nie wskazuje jednak w żaden sposób, że przy jej sporządzeniu zachowano powyższy wymóg. Pismo procesowe Strony, będące skargą kasacyjną, zostało opatrzone odręcznym podpisem o treści "I.C." oraz nieczytelną parafką. Z akt sprawy nie wynika przy tym, aby Skarżąca legitymowała się wyżej wskazanymi kwalifikacjami zawodowymi, czy też tymi, o których mowa w art. 175 § 2 P.p.s.a., a które stanowią wyjątki od stosowania przymusu adwokacko-radcowskiego.

. Również w obecnie rozpoznawanym zażaleniu Skarżąca nie podnosi, że takie kwalifikacje zawodowe posiada. Co więcej, dla zachowania przymusu adwokacko-radcowskiego wymaganego przy sporządzaniu tego zażalenia (art. 194 § 4 P.p.s.a.) Strona udzieliła pełnomocnictwa adwokatowi F.B. (k. 120). Wnioskować zatem należy, że gdyby Skarżąca posiadała uprawnienia do sporządzenia skargi kasacyjnej, o jakich mowa w art. 175 P.p.s.a., z uprawnień tych by skorzystała, tym bardziej, że korzystanie z profesjonalnej pomocy prawnej wiąże się co do zasady z ponoszeniem dodatkowych kosztów w postaci wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Skarżąca korzysta wprawdzie z prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, nieobejmującego jednak pomocy prawnej udzielanej z urzędu (okoliczności znane Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu z urzędu).

. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie było zatem żadnych podstaw do powzięcia przez Sąd pierwszej instancji jakichkolwiek wątpliwości w omawianym zakresie, które Sąd ten mógłby wyjaśnić przy zastosowaniu art. 49 P.p.s.a. Jak już bowiem zaznaczono powyżej, tryb naprawczy, uregulowany w tym przepisie, w przypadku warunku określonego w art. 175 P.p.s.a., może służyć wyłącznie do wyjaśnienia wątpliwości co do tego, czy osoba, która podpisała skargę kasacyjną, legitymuje się wymaganymi kwalifikacjami zawodowymi. Nie można zaś przy jego zastosowaniu usunąć braku skargi kasacyjnej polegającego na oczywistym niezachowaniu przymusu adwokacko-radcowskiego.

. Odnosząc się natomiast do zakwestionowanego w uzasadnieniu zażalenia stwierdzenia Sądu pierwszej instancji, jakoby przy wnoszeniu skargi kasacyjnej Strona była reprezentowana przez swojego ojca, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że z akt sprawy nie wynika, aby na którymkolwiek etapie postępowania sądowoadministracyjnego (włączając postępowanie w przedmiocie prawa pomocy) w imieniu Skarżącej działał jej ojciec. Wprawdzie w części wstępnej skargi kasacyjnej zawarte zostało sformułowanie "Działając w imieniu I.C., w oparciu o udzielone mi pełnomocnictwo, które załączam (...)", jednakże wbrew tej deklaracji żadne pełnomocnictwo nie zostało ani załączone do skargi kasacyjnej, ani złożone później (tj. przed wniesieniem zażalenia). W treści skargi kasacyjnej nie wskazano też jakichkolwiek danych ewentualnego pełnomocnika.

. Kwestionowane stwierdzenie Sądu pierwszej instancji należy zatem uznać za oczywistą omyłkę, pozostającą jednakże bez wpływu na wynik sprawy. W szczególności nie można przyjąć, jak chce tego Strona w zażaleniu, że "(...) Już sam podpis widniejący na ostatniej stronie skargi wskazujący na ojca skarżącej winien wzbudzić w sądzie wątpliwości, co do tego, czy faktycznie ojciec reprezentuje skarżącą. Bezsprzecznie wątpliwości te powinny prowadzić do zastosowania przez Sąd trybu naprawczego, o którym mowa w art. 49 p.p.s.a. (...)".

. Stosownie do poczynionych na wstępie rozważań niezasadne jest również stanowisko Skarżącej, że w świetle art. 177a P.p.s.a. brak skargi kasacyjnej, polegający na niezachowaniu przymusu adwokacko-radcowskiego, jest brakiem usuwalnym. Zgodnie z art. 177a P.p.s.a. jeżeli skarga kasacyjna nie spełnia wymagań przewidzianych w art. 176, innych niż przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, przewodniczący wzywa stronę do usunięcia braków w terminie siedmiu dni pod rygorem odrzucenia skargi. Przywołany przepis expressis verbis odnosi się zatem do elementów treści skargi kasacyjnej, określonych w art. 176 P.p.s.a. Nie dotyczy zaś wymogu sporządzenia jej przez określone podmioty, uregulowanego w art. 175 P.p.s.a. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 kwietnia 2019 r., sygn. akt II OZ 294/19 (CBOSA), art. 177a P.p.s.a. nie ma zastosowania do przypadku, gdy środek zaskarżenia został złożony przez nieuprawniony podmiot. Skład orzekający w rozpoznawanej sprawie w pełni ten pogląd podziela.

. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.