I FZ 37/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Cudak (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. sp. z o.o. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 5 listopada 2020 r. sygn. akt I SA/Go 680/19 o odrzuceniu skargi w sprawie ze skargi T. sp. z o.o. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze z dnia 25 lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2015 r. postanawia oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z 5 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Go 680/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim, działając na podstawie art. 220 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, ze zm.), dalej "P.p.s.a.", odrzucił skargę T. sp. z o.o. (dalej "Spółka" lub "Skarżąca") na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze (dalej "organ") z 25 lipca 2019 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2015 r.

Z uzasadnienia przedmiotowego orzeczenia wynika, że Spółka wniosła skargę na wymienioną powyżej decyzję organu, nie uiszczając jednocześnie należnej z tego tytułu opłaty sądowej (wpisu od skargi). W związku z tym zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim (dalej "Przewodniczący Wydziału") z 2 października 2019 r. Skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 8.713 zł, w terminie 7 dni od daty doręczenia odpisu przedmiotowego zarządzenia. W odpowiedzi Spółka wpłaciła 1.000 zł oraz wniosła o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych ponad tę kwotę, a następnie - wobec nieuwzględnienia tego wniosku przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim (postanowienie z 19 listopada 2019 r., sygn. akt I SPP/Go 126/19 i aprobujące je postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 maja 2020 r., sygn. akt I FZ 4/20) – jeszcze dwukrotnie ponawiała swoje żądanie w tym przedmiocie, dokonując jednocześnie za każdym razem wpłaty kwoty 1.000 zł. Pierwszy z ww. wniosków Skarżącej nie został uwzględniony (postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 3 września 2020 r., sygn. akt I SPP/Go 62/20 oraz aprobujące je postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 22 września 2020 r.). Drugi zaś, złożony po wezwaniu Skarżącej (pismem z 9 października 2020 r.) do wykonania prawomocnego zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z 2 października 2020 r. do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w zakresie brakującej części wpisu, do dnia wydania zaskarżonego postanowienia o odrzuceniu skargi nie został jeszcze rozpoznany (sprawa zarejestrowana pod sygn. akt I SPP/Go 97/20).

Z uwagi natomiast na bezskuteczny co do zasady upływ terminu wyznaczonego w ww. wezwaniu z 9 października 2020 r., Sąd pierwszej instancji postanowieniem z 5 listopada 2020 r., skargę Spółki odrzucił. Wskazał przy tym, że Skarżąca w wyznaczonym terminie uiściła jedynie kwotę 1.000 zł, która nie stanowi brakującej sumy, jaką Spółka była obowiązana uiścić na podstawie powyższego wezwania. Nieuiszczenie wpisu przez Skarżącą w terminie wskazanym w wezwaniu dokonanym po prawomocnym utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy powoduje w konsekwencji, że skarga, jako nieopłacona podlega odrzuceniu. Podniesiono również, że złożenie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy, nawet w terminie przewidzianym do uiszczenia wpisu, nie może uchylić skutków prawomocności pierwotnego rozstrzygnięcia w kwestii prawa pomocy.

Wnosząc zażalenie na powyższe postanowienie o odrzuceniu skargi Spółka zarzuciła naruszenie art. 220 § 3 w zw. z art. 246 § 2 oraz art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, ze zm.), dalej "Konstytucja RP", polegające na odrzuceniu skargi w sytuacji, gdy wniosek o udzielenie prawa pomocy złożony w zmienionych okolicznościach faktycznych nie został rozpatrzony, przez co zachodzi przesłanka nieważności postępowania, ponieważ Skarżąca jako strona postępowania została pozbawiona możności obrony swych praw.

W uzasadnieniu zażalenia Skarżąca argumentowała, że złożyła w sumie 3 kolejne wnioski o udzielnie prawa pomocy. Każdy z nich został złożony przed upływem siedmiodniowego terminu do uiszczenia kwoty wpisu sądowego określonego w wezwaniu, dotyczył zmienionej sytuacji faktycznej Skarżącej w stosunku do poprzedniego wniosku oraz był uzasadniony okolicznościami wskazywanymi w postanowieniach o odmowie udzielenia prawa pomocy i zmierzał do wykazania spełnienia okoliczności podnoszonych w kolejnych postanowieniach odmownych. Postanowienie o odrzuceniu skargi zostało wydane przed rozpatrzeniem złożonego wniosku o udzielnie prawa pomocy. Wskazano też, że w zaskarżonym postanowieniu Sąd pierwszej instancji powołał się na prawomocność zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi z 2 października 2019 r., która to prawomocność była efektem postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego (sygn. akt I FZ 40/20) doręczonego 25 czerwca 2020 r., ale nie stanowiła przeszkody do rozpatrzenia kolejnego wniosku o udzielenie prawa pomocy, a dopiero po złożeniu trzeciego wniosku Sąd pierwszej instancji przyjął, że zachodzą podstawy do odrzucenia skargi z uwagi na brak uiszczenia wpisu. Spółka podważa również stanowisko Sądu pierwszej instancji w zakresie odwołującym się do wystąpienia potencjalnej przewlekłości postępowania sądowego, którą mogłyby wywołać kolejne składane przez nią wnioski o prawo pomocy, wskazując, że argumentacja Sądu w tej kwestii koliduje z konstytucyjnym prawem do sądu.

W rezultacie Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, przez co należało je oddalić.

Na wstępie - mając na uwadze treść argumentacji Skarżącej - zakreślić należy granice sporu w sprawie poddanej kognicji Naczelnego Sądu Administracyjnego na skutek wniesionego przez nią zażalenia. Podkreślenia zatem wymaga, że przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 5 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Go 680/19, o odrzuceniu skargi Spółki na decyzję organu podatkowego z powodu nieuiszczenia przez Skarżącą należnej opłaty (wpisu od skargi w wymaganej prawem wysokości).

Zgodnie z art. 220 § 1 P.p.s.a. sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona należna opłata. W tym przypadku, z zastrzeżeniem § 2 i 3, przewodniczący wzywa wnoszącego pismo, aby pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania uiścił opłatę w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania. Skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania, od których pomimo wezwania nie został uiszczony należny wpis, podlegają odrzuceniu przez sąd (art. 220 § 3 P.p.s.a.).

Mając na uwadze tak określone ramy prawne i faktyczne rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że na obecnym etapie postępowania (zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi) przedmiotem oceny Sądu drugiej instancji jest zasadność odrzucenia skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim. Z tego względu wszelka argumentacja zażalenia dotycząca zasadności przyznania Spółce prawa pomocy pozostała poza oceną tego Sądu.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że wnosząc skargę na decyzję organu podatkowego Spółka nie uiściła jednocześnie wymaganego prawem wpisu od skargi (okoliczność ta jest przy tym bezsporna). W związku z tym prawidłowo Przewodniczący Wydziału - zarządzeniem z 2 października 2019 r., wydanym na podstawie art. 220 § 1 P.p.s.a. - wezwał Skarżącą do uiszczenia ww. opłaty, pod rygorem odrzucenia skargi. W odpowiedzi na wezwanie Skarżąca uiściła jedynie część żądanej przez Sąd kwoty (1.000 zł), w pozostałym zakresie wnioskując o zwolnienie z kosztów sądowych, a wobec odmownego rozstrzygnięcia Sądu w zakresie tego wniosku, powtarzając analogiczne żądanie jeszcze dwukrotnie (przy czym ostatni wniosek o przyznanie prawa pomocy na dzień wydania postanowienia o odrzuceniu skargi nie został jeszcze rozpoznany). Sąd każdorazowo po prawomocnym zakończeniu postępowania incydentalnego w sprawie takiego wniosku, ponawiał wezwania do uiszczenia wpisu od skargi w brakującej części. Ostatnie takie wezwanie, jak wynika z akt sprawy, doręczone zostało Spółce 14 października 2020 r. (k. 58). Prawidłowość doręczenia nie jest przy tym kwestionowana przez Skarżącą. Skutkiem tego termin do uiszczenia wymaganego wpisu, zgodnie z zasadami obliczania terminów przewidzianymi w art. 83 § 1 P.p.s.a., upłynął 21 października 2020 r. Mimo upływu wyznaczonego terminu Spółka nie uczyniła zadość wezwaniu Przewodniczącego Wydziału (informacja Oddziału Finansowo-Budżetowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim, k. 65), a skarga Spółki pozostała nieopłacona. Sąd pierwszej instancji zatem zasadnie ją odrzucił.

W tym miejscu zaaprobować należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, że złożenie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy, nawet w terminie przewidzianym dla uiszczenia wpisu, nie może uchylić skutków prawomocności pierwotnego rozstrzygnięcia w kwestii prawa pomocy. Nie przerywa bowiem biegu terminu do uiszczenia opłaty sądowej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożony po prawomocnym oddaleniu uprzednio złożonego wniosku w tym przedmiocie, jeżeli nie zachodzą nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę. Pogląd, który podziela Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, wyrażany był wcześniej tak w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienia: z 21 kwietnia 1999 r., sygn. I CKN 1461/98, OSNC 1999, Nr 11, poz. 196; z 23 lutego 1999 r., sygn. I CKN 1064/97, OSNC 1999, Nr 9, poz. 153), jak również w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienia: z 8 maja 2007 r. sygn. akt II FSK 649/06; z 3 lutego 2009 r. sygn. akt I OZ 53/09; z 28 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 252/09; z 7 lutego 2011 r. sygn. akt II FSK 2274/10; z 18 czerwca 2014 r., II FZ 764/14; z 20 maja 2014 r., II FZ 564/14; z 8 kwietnia 2014 r., II OSK 810/14, CBOSA).

Rację ma przy tym Skarżąca, że podstawy do odrzucenia jej skargi w rozpoznawanej sprawie zaistniały już wcześniej, niż uczynił to Sąd pierwszej instancji zaskarżonym postanowieniem. Jak bowiem wynika z treści tego postanowienia, po rozpoznaniu pierwszego wniosku Spółki o częściowe zwolnienie jej z kosztów sądowych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim, postanowieniem z 19 listopada 2020 r., sygn. akt I SPP/Go 126/19, odmówił przyznania Skarżącej wnioskowanego prawa. Dokonaną przez Sąd pierwszej instancji ocenę zasadności wniosku Spółki podzielił również Naczelny Sąd Administracyjny, oddalając wniesione w tym przedmiocie zażalenie postanowieniem z 26 maja 2020 r., sygn. akt I FZ 4/20. Tym samym w obrocie prawnym znalazło się prawomocne rozstrzygnięcie sądu administracyjnego w kwestii odmowy przyznania Spółce prawa pomocy poprzez zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów zainicjowanego przez nią postępowania sądowoadministracyjnego. Mimo to Skarżąca ponownie zgłosiła żądanie częściowego zwolnienia jej z kosztów sądowych. W obecnie rozpoznawanym zażaleniu Spółka wskazuje przy tym, że przedmiotowy wniosek podyktowany był stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w postanowieniu z 26 maja 2020 r., w którym jako powód nieprzyznania jej prawa pomocy wskazano brak przedłożenia przez nią dokumentów pozwalających zweryfikować podnoszone we wniosku okoliczności wskazujące na trudną sytuację finansową Spółki. Zauważyć jednak należy, że analiza treści obu wniosków o przyznanie prawa pomocy wskazuje, że powtórne żądanie w tym przedmiocie uzasadnione zostało przez Spółkę tymi samymi okolicznościami faktycznymi, co wniosek pierwotny. Odnosząc się w tym miejscu do argumentacji zażalenia należy dodać, że w świetle art. 165 P.p.s.a., dopuszczającego zmianę postanowień sądu niekończących postępowania w sprawie wskutek zmiany okoliczności sprawy, nie chodzi o to by "nowe" były okoliczności uzasadniające odmowę przyznania prawa pomocy, ale okoliczności wykazane we wniosku, uzasadniające przyznanie takiego prawa. Te zaś w obu przypadkach były tożsame.

Tym samym uznać należy, że po bezskutecznym upływie terminu do uzupełnienia wpisu od skargi o kwotę 7.713 zł, wyznaczonego w wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z 30 czerwca 2020 r. (wezwanie doręczone Skarżącej 6 lipca 2020 r. - k. 47, przez co termin upłynął 13 lipca 2020 r., a Skarżąca wpłaciła w tym terminie jedynie część tej kwoty), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim uprawniony był odrzucić skargę Spółki bez konieczności wydawania rozstrzygnięcia w przedmiocie kolejnego jej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Okoliczność, że Sąd pierwszej instancji uczynił to dopiero po rozpoznaniu tego kolejnego wniosku, nie powoduje jednak – jak sugeruje Skarżąca w zażaleniu - wadliwości zaskarżonego postanowienia o odrzuceniu skargi.

Tym bardziej nie było zatem przeszkód do wydania postanowienia o odrzuceniu skargi Spółki przed rozpoznaniem jej trzeciego wniosku o przyznanie prawa pomocy (pismo z 20 października 2020 r.).

Reasumując Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że skoro skarga Spółki dotknięta była wadą uniemożliwiającą nadanie jej dalszego biegu (brak uiszczenia całości wymaganej opłaty), Spółka została wezwana do usunięcia tej wady w określonym terminie, powiadomiona o skutkach prawnych ewentualnego niezastosowania się do wezwania, a wezwanie zostało jej prawidłowo doręczone, w sytuacji nieuzupełnienia braku skargi w zakreślonym terminie Sąd pierwszej instancji zobligowany był dyspozycją art. 220 § 3 P.p.s.a. do odrzucenia skargi, a przesłanki do takiego działania wystąpiły już we wcześniejszej fazie postępowania sądowoadministracyjnego.

Końcowo należy wskazać, że odrzucenie skargi z powodu nieuiszczenia pełnego wpisu od niej nie jest nieuprawnionym ograniczeniem prawa do sądu, o czym wypowiadał się zarówno Naczelny Sąd Administracyjny (por. postanowienie z 23 listopada 2010 r., sygn. akt II FZ 486/10; CBOSA), Trybunał Konstytucyjny (wyrok z 16 listopada 2011 r., sygn. akt SK 45/09, OTK-A 2011, Nr 9, poz. 97), jak i Europejski Trybunał Praw Człowieka (m.in. w wyroku w sprawie 6289/73 Airey v. Ireland, § 20 i n.).

Wskazując na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.

Odnosząc się zaś do zawartego w zażaleniu wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że nie może on zostać uwzględniony, albowiem przepisy art. 203 i art. 204 P.p.s.a., które regulują kwestie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, nie mają zastosowania do postępowania toczącego się na skutek wniesienia zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji.