I FZ 279/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Zalewska-Radzik, po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. K., G. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 września 2021 r. sygn. akt I SA/Gl 1613/20 w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku w sprawie ze skargi G. K., G. G. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 30 września 2020 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie podatku od towarów i usług za okres od stycznia do grudnia 2012 r. i 2013 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z 30 września 2021 r., sygn. akt I SA/Gl 1613/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił G. K. i G. G. (dalej: "Skarżący") przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku tego Sądu z 13 maja 2021 r. oddalającego skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z 30 września 2020 r., w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie podatku od towarów i usług za okres od stycznia do grudnia 2012 r. i 2013 r.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że ze zwrotnego potwierdzenia odbioru wynika, że odpis sentencji ww. wyroku został doręczony pełnomocnikowi Skarżących w dniu 20 maja 2021 r.

Pismem z 7 czerwca 2021 r. Skarżący wnieśli o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku Sądu z 13 maja 2021 r. Wraz z tym wnioskiem przedłożono wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku Sądu oraz kopie wypowiedzeń pełnomocnictwa opatrzone datą 7 czerwca 2021 r.

Pismem z 7 czerwca 2021 r. pełnomocnik Skarżących zawiadomił Sąd o wypowiedzeniu mu pełnomocnictwa, również wskazując 7 czerwca 2021 r., jako datę wypowiedzenia i dołączył do pisma oryginały wypowiedzenia.

W odpowiedzi na wezwanie Sądu z 22 czerwca 2021 r. do uzupełnienia braków formalnych złożonego wniosku o przywrócenie terminu Skarżący w dniu 2 lipca 2021 r. przedłożyli jego kolejny egzemplarz, w którym, poszerzając uzasadnienie wcześniej złożonego wniosku stwierdzili, że już 11 maja 2021 r., a więc przed wydaniem orzeczenia, wypowiedzieli pełnomocnictwo procesowe adwokatowi reprezentującemu ich w przedmiotowym postępowaniu.

Wobec niejednolitej wersji wniosku o przywrócenie terminu Skarżący ponownie zostali wezwani do złożenia odpisu wniosku o przywrócenie terminu w wersji przekazanej Sądowi 9 czerwca 2021 r.

Przy piśmie z 30 sierpnia 2021 r. Skarżący taki odpis złożyli. Jednocześnie wskazali, że jest to prawidłowy odpis wniosku o przywrócenie terminu, a w dniu 2 lipca 2021 r. doszło do omyłkowego złożenia niewłaściwej wersji wniosku.

W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji, powołując się na art. 86 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") wskazał, że w przypadku gdy strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, przy ustalaniu jej winy w niezachowaniu terminu należy mieć na uwadze działania pełnomocnika oraz to, że zaniedbania osób, którymi on się posługuje, obciążają jego samego, a zatem nie uwalniają one strony od winy w niezachowaniu terminu.

Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że niezłożenie - przez reprezentującego Skarżących adwokata – wniosku o sporządzenie i doręczenie pisemnego uzasadnienia wyroku (doręczonego pełnomocnikowi Skarżących w dniu 20 maja 2021 r.) nastąpiło z powodu "niedopatrzenia pełnomocnika", o czym Skarżący dowiedzieli się 7 czerwca 2021 r.

Wobec powyższego, w ocenie Sądu pierwszej instancji, ustalony stan faktyczny wskazywał, że w sprawie nie występują przesłanki umożliwiające przywrócenie terminu do złożenia przez Skarżących wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku Sądu. Zdaniem Sądu pierwszej instancji Skarżący nie uprawdopodobnili braku winy w uchybieniu terminowi do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku Sądu z 13 maja 2021 r. Mocodawca (strona) ponosi bowiem ryzyko ujemnych skutków niestarannego zachowania się profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Nie można skutecznie wnioskować o przywrócenie terminu do wniesienia skargi, powołując się na brak winy strony w błędach popełnianych przez pełnomocnika.

W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżący zarzucili naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a to art. 86 § 1 p.p.s.a., polegające na błędnym uznaniu, jakoby Skarżący nie uprawdopodobnili braku winy w uchybieniu terminu, podczas gdy prawidłowa, wszechstronna analiza stanu faktycznego sprawy, właściwie subsumowana pod ustawowe przesłanki przywrócenia terminu do dokonania czynności procesowej, prowadzi do wniosku przeciwnego, zaś bezwzględne obciążenie strony negatywnymi skutkami niedopatrzenia pełnomocnika, na które zastępowany podmiot nie miał wpływu, stanowi wyraz niedopuszczalnej nadinterpretacji przedmiotowego przepisu, niezgodnej z ratio legis regulacji.

Mając powyższe na uwadze Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach względnie uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 86 § 1 p.p.s.a. jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Natomiast z brzmienia art. 87 § 1 i § 2 p.p.s.a., wynika, że pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. W piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu. Powołane przepisy wskazują, że warunkiem skuteczności wniosku o przywrócenie uchybionego terminu jest łączne spełnienie przesłanek ustanowionych w przepisach art. 86 i 87 p.p.s.a., tj.: uprawdopodobnienie przez stronę braku winy w uchybieniu terminu (art. 86 § 1 i art. 87 § 2), spowodowanie przez uchybienie terminu ujemnych skutków dla strony (art. 86 § 2), dochowanie terminu do wniesienia wniosku (art. 87 § 1) oraz dopełnienie uchybionej czynności (art. 87 § 4). Brak spełnienia jednej z tych przesłanek uniemożliwia przywrócenie terminu. Skoro art. 87 § 2 p.p.s.a. stanowi, że we wniosku o przywrócenie terminu należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy po stronie zainteresowanego przywróceniem terminu, to należy uznać, że jakikolwiek stopień zawinienia strony w uchybieniu terminu (nawet lekkie niedbalstwo) powoduje niedopuszczalność jego przywrócenia. Przywrócenie terminu jest dopuszczalne wyłącznie w przypadku zaistnienia obiektywnych, występujących bez woli strony, okoliczności, które mimo dołożenia przez stronę odpowiedniej staranności w prowadzeniu własnych spraw udaremniły dokonanie czynności w terminie.

Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że sformalizowanie postępowania nakłada na strony obowiązek dokonywania określonych czynności w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym w określonej formie i terminach. Uporządkowana procedura gwarantuje pewność prawa i jego przewidywalność dla uczestników postępowania. Przepisy formalne zapewniają bezpieczeństwo prawne i przejrzystość postępowania. Pełnią funkcję ochronną dla uczestników postępowania, zapewniając bezstronność osiąganą przez jednakowe wymagania formalne stawiane obu stronom procesu. Przepisy normujące instytucję przywrócenia terminu jednoznacznie wskazują, jakie przesłanki warunkują możliwość skorzystania z tej instytucji, a nadto precyzują, jakie okoliczności winny być uprawdopodobnione, aby wniosek mógł zostać merytorycznie rozpoznany. Rzeczone przesłanki muszą zostać spełnione kumulatywnie i żadne przepisy szczególne w omawianym zakresie nie przewidują odstępstwa (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 19 lutego 2020 r., sygn. akt II FZ 28/20; 7 czerwca 2022 r., sygn. akt II GZ 162/22; orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl; dalej: "CBOSA").

W tym miejscu zaznaczyć należy, że instytucja przywrócenia terminu ma charakter wyjątkowy i jest stosowana w sytuacjach gdy strona, z przyczyn niezależnych od niej, którym w żaden sposób nie mogła zaradzić, nie dopełniła czynności procesowej w stosownym terminie. Nie może być natomiast wykorzystywana przez stronę do przeciwdziałania negatywnym skutkom procesowym wynikającym z zaniedbań i braku należytej staranności jej pełnomocnika w prowadzeniu spraw przed sądem. Podkreślić też należy, że instytucję przywrócenia terminu uregulowaną w art. 86 i art. 87 p.p.s.a. stosuje się wtedy, gdy strona nie neguje uchybienia terminowi i wskazuje przyczyny usprawiedliwiające to uchybienie. Wniosku o przywrócenie terminu nie można bowiem opierać na twierdzeniu, że termin ten został zachowany, gdyż istotą tej instytucji, jak wskazano wyżej, jest właśnie twierdzenie przeciwne, że termin ten nie został zachowany bez winy strony (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 stycznia 2020 r., sygn. akt II FZ 893/19; CBOSA).

Sąd pierwszej instancji słusznie wskazał w motywach swojego orzeczenia, że strona reprezentowana przez pełnomocnika ponosi skutki jego nieprawidłowego działania, jego uchybień czy zaniedbań, co powoduje, że czynności dokonane przez pełnomocnika wywierają bezpośredni skutek dla mocodawcy.

Konsekwencje działania pełnomocnika w postępowaniu sądowoadministracyjnym dla sfery prawnej mocodawcy, w kontekście wniosków o przywrócenie terminu w postępowaniu sądowym, były wielokrotnie przedmiotem rozważań sądów administracyjnych (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 16 stycznia 2008 r., sygn. akt I OZ 1008/07; z 7 kwietnia 2008 r., sygn. akt II FZ 111/07; z 28 lutego 2018 r., sygn. akt II FZ 96/18; z 11 lutego 2021 r., sygn. akt III OZ 74/21; z 21 grudnia 2021 r., sygn. akt III OZ 1270/21; CBOSA). Istotą pracy profesjonalnego pełnomocnika jest rzetelne dbanie o interesy mocodawcy, między innymi poprzez wypełnianie w terminie wszystkich wymogów proceduralnych umożliwiających stronie pełny udział w postępowaniu. Pełnomocnik, który zgodził się reprezentować stronę, ma obowiązek działania w imieniu i na rzecz mocodawcy z równą starannością, tak jakby działał na własną rzecz, ponieważ mocodawca ponosi ryzyko ujemnych skutków niestarannego zachowania się profesjonalnego pełnomocnika. Wobec tego, przy ocenie przesłanek warunkujących przywrócenie uchybionego terminu należy ocenić, czy profesjonalny pełnomocnik zachował należytą staranność przy dokonywaniu czynności procesowych.

Na profesjonalnym pełnomocniku ciąży niewątpliwie obowiązek dochowania należytej staranności wymaganej od profesjonalisty i taki też miernik należy przyjąć jako wzorzec oceny zawinienia w przekroczeniu terminu do dokonania czynności procesowej, w kontekście przesłanek przewidzianych w art. 86 § 1 i art. 87 § 2 p.p.s.a.

W orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że warunkiem przywrócenia terminu jest uprawdopodobnienie braku winy strony w jego uchybieniu, przy czym pojęcie winy należy rozumieć w sposób obiektywny - wymagający od strony staranności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 lutego 2000 r., sygn. akt I CKN 1261/99, LEX). Dopuszczenie się przez stronę choćby lekkiego niedbalstwa wyłącza możliwość zastosowania art. 86 § 1 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd Sądu pierwszej instancji, który uznał, że w sprawie nie zaistniały okoliczności przemawiające za uznaniem, że niedochowanie terminu do wystąpienia z wnioskiem o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji nastąpiło bez winy strony. Pełnomocnik profesjonalny, jakim jest adwokat, podlega większym wymaganiom w związku z posiadaną przez siebie wiedzą z zakresu prawa oraz znajomością procedury sądowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 marca 2009 r., sygn. akt I OZ 198/09; CBOSA). Przywrócenie terminu ma charakter wyjątkowy i nie jest możliwe, gdy strona dopuściła się choćby lekkiego niedbalstwa. Zatem przywrócenie terminu może mieć miejsce wtedy, gdy uchybienie terminu nastąpiło wskutek przeszkody, której strona nie mogła usunąć, nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku. Do niezawinionych przyczyn uchybienia terminu zalicza się m.in.: stany nadzwyczajne, takie jak problemy komunikacyjne, klęski żywiołowe (powódź, pożar), czy nagłą chorobę strony lub jej pełnomocnika, która nie pozwoliła na wyręczenie się inną osobą (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 10 września 2010 r., sygn. akt II OZ 849/10, z 6 kwietnia 2022 r., sygn. akt III FZ 82/22; CBOSA).

Podkreślić zatem należy, że nieprawidłowe działanie profesjonalnego pełnomocnika polegające na niezłożeniu – z powodu niedopatrzenia - wniosku o sporządzenie na piśmie uzasadnienia wyroku wydanego przez Sąd pierwszej instancji nie stanowi podstawy wyłączenia winy Skarżących w rozumieniu art. 87 § 2 p.p.s.a. i w konsekwencji nie daje podstaw do przywrócenia terminu do złożenia tego wniosku.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, kontrolowane postanowienie jest zgodne z prawem, a wniesione zażalenie należy uznać za nieuzasadnione. Za trafną bowiem należy uznać ocenę dokonaną przez Sąd pierwszej instancji, że Skarżący nie sprostali obowiązkowi uprawdopodobnienia przesłanki braku winy, o którym mowa w art. 87 § 2 p.p.s.a. Nie można zgodzić się z twierdzeniami Skarżących, jakoby okoliczność "niedopatrzenia pełnomocnika" była wystarczająca do przyjęcia niezawinionego uchybienia terminu do dokonania czynności procesowej.

Mając na uwadze powyższe, za prawidłową uznać należy ocenę wniosku Skarżących o przywrócenie uchybionego terminu, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji stwierdzając, że przedstawione przez stronę okoliczności nie mogą usprawiedliwić braku ich winy w uchybieniu terminu. Oceny tej nie zmienia argumentacja podniesiona w zażaleniu. Nie wskazano bowiem żadnych okoliczności, które mogłyby uzasadniać przywrócenie terminu i zakwestionować zgodność z prawem zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji.

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.