I FSK 243/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Hieronim Sęk (sprawozdawca), Sędzia NSA Zbigniew Łoboda, Sędzia NSA Sylwester Golec, Protokolant Marek Wojtasiewicz, po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2023 r. na rozprawie w Izbie Finansowej sprawy ze skargi kasacyjnej P. sp. z o.o. z siedzibą w N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 18 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Bk 676/20 w sprawie ze skargi P. sp. z o.o. z siedzibą w N. na decyzję Naczelnika [...] Urzędu Celno-Skarbowego w B. z dnia 7 lipca 2020 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za maj i czerwiec 2014 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku, 2) zasądza od Naczelnika [...] Urzędu Celno-Skarbowego w B. na rzecz P. sp. z o.o. z siedzibą w N. kwotę 11.640 (słownie: jedenaście tysięcy sześćset czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

1. Skarga kasacyjna i odpowiedź na skargę kasacyjną

1.1. P. sp. z o.o. z siedzibą w N. (dalej: Spółka lub Skarżąca) pismem z dnia 14 stycznia 2021 r. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 18 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Bk 676/20.

1.2. Powołanym wyrokiem Sąd, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a.), oddalił skargę Spółki na decyzję Naczelnika [...] Urzędu Celno-Skarbowego w B. (dalej: Naczelnik UCS) z dnia 7 lipca 2020 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług (dalej: podatek VAT) za maj i czerwiec 2014 r.

W oddalonej skardze Spółka wnosiła o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Z kolei zaskarżone orzeczenie Sądu pierwszej instancji zostało wydane w składzie trzech sędziów na posiedzeniu niejawnym.

1.3. W skardze kasacyjnej Skarżąca domagała się uchylenia wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie rozpoznania skargi kasacyjnej w trybie art. 188 P.p.s.a. przez uchylenie wyroku i uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, przeprowadzenia rozprawy, a także zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

1.4. Sądowi pierwszej instancji Spółka zarzuciła liczne naruszenia z zakresu przepisów postępowania oraz przepisów prawa materialnego.

W ramach pierwszej z grupy zarzutów (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.) Skarżąca wskazała na naruszenie art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. przez wydanie orzeczenia na posiedzeniu niejawnym bez uprzedniego powiadomienia jej o skierowaniu sprawy do rozpoznania na takim posiedzeniu.

Podkreśliła, że w ten sposób pozbawiono ją możliwości przedstawienia swojego stanowiska procesowego i złożenia repliki na odpowiedź organu podatkowego na skargę, wraz z dodatkowym wnioskiem w zakresie dopuszczenia dowodu z dokumentu w trybie art. 106 § 3 P.p.s.a.

1.5. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Naczelnik UCS wniósł o oddalenie tej skargi i zasądzenie od Skarżącej na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych.

2. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

2.1. W myśl art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 tego artykułu.

Na podstawie dokumentów zawartych w aktach sądowych niniejszej sprawy Sąd z urzędu stwierdził wystąpienie tego rodzaju przesłanki, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., co skutkować musiało uchyleniem wyroku Sądu pierwszej instancji i to niezależnie od zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej.

Porządkowo należało jednak odnotować, że powyższa ocena Naczelnego Sądu Administracyjnego o ziszczeniu się przesłanki wynikającej z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. była zbieżna z istotą jednego z zarzutów skargi kasacyjnej, który przywołano w pkt 1.4 tego uzasadnienia.

2.2. Zgodnie z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. nieważność postępowania [sądowego] zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możliwości obrony swych praw. W takiej sytuacji procesowej znalazła się Spółka w sprawie rozpoznanej przez Sąd pierwszej instancji. Sprawa z jej skargi była procedowana i nieprawomocnie zakończona w ramach posiedzenia niejawnego, zamiast posiedzenia jawnego obejmującego przeprowadzenie rozprawy.

2.3. Z akt sądowych wynika, że sprawa objęta skargą na wymienioną na wstępie decyzję podatkową Naczelnika UCS została zarządzeniem zastępcy Przewodniczącego Wydziału I z dnia 3 listopada 2020 r. skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 listopada 2020 r. (k. 86 akt sądowych). W zarządzeniu nie podano podstawy prawnej, ani okoliczności umożliwiających takie procedowanie.

Skarżąca, po wydaniu zarządzenia, nie została przy tym powiadomiona, że sprawa z jej skargi zostanie rozpoznana w trybie niejawnym, czyli odmiennie od tego czego ona oczekiwała. W skardze bowiem Spółka wnioskowała o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Nie wyraziła zatem woli skorzystania z możliwości zgłoszenia - na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 P.p.s.a. - wniosku o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie w uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

Nadto, Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym wyroku również nie wykazał dopuszczalności orzekania na posiedzeniu niejawnym (kwestii tej nie rozważał).

2.4. W takim stanie rzeczy należało stwierdzić, że sprawa ze skargi Spółki na decyzję w przedmiocie podatku VAT, stosownie do obowiązujących przepisów procedury sądowoadministracyjnej, powinna była zostać rozpoznana na posiedzeniu jawnym z wyznaczeniem rozprawy.

Ustawodawca w art. 10 P.p.s.a. jako zasadę przyjął, że rozpoznanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Na podstawie wyjątku od zasady jawnego rozpoznania sprawy określonej w powyższym przepisie, możliwe jest rozpoznanie sprawy ze skargi w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 P.p.s.a.). Dotyczy to jednak enumeratywnie wymienionych w ustawie kategorii spraw bądź sytuacji procesowych, objętych skargą do sądu administracyjnego pierwszej instancji. Natomiast z akt nie wynika, aby sprawa ze skargi Spółki rozpoznana przez Sąd pierwszej instancji mogła być zakwalifikowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w tym trybie. Nie była to bowiem sprawa z zakresu spraw, które wyspecyfikowano w przepisach art. 119 pkt 1-5 oraz art. 121 P.p.s.a.

2.5. W powiązaniu z powyższym odnotować wypadało i to, że z regulacją przewidzianą w art. 10 P.p.s.a., która - co należało podkreślić - ma charakter zasady o znaczeniu gwarancyjnym, korespondują dalsze przepisy tej ustawy.

W szczególności na uwagę zasługiwały regulacje przewidujące, że: jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie - art. 90 § 1 P.p.s.a.; o posiedzeniach jawnych zawiadamia się strony na piśmie lub przez ogłoszenie podczas posiedzenia - art. 90 § 2 zdanie pierwsze P.p.s.a.; na rozprawie strony mają zapewnione prawo zgłoszenia ustnie swoich żądań i wniosków, złożenia wyjaśnień, wskazania podstaw prawnych i faktycznych swoich żądań i wniosków, domagania się przeprowadzenia dowodów uzupełniających z dokumentów - art. 106 § 2 i § 3 P.p.s.a.

2.6. Między innymi z uwagi na wspomniane przepisy prawa procesowego i ich gwarancyjny charakter w orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że nieważność postępowania z przyczyny, o jakiej mowa w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., zachodzi wtedy, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, czy zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (tak przykładowo wyroki NSA z dnia: 9 listopada 2021 r., sygn. akt III FSK 2822/21; 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt III FSK 2442/21; 22 listopada 2022 r., sygn. akt II OSK 3938/19; 3 listopada 2022 r., sygn. akt II OSK 1672/21 i 24 maja 2022 r., sygn. akt III FSK 356/22). Przy czym stwierdzenie uchybienia kwalifikowanego w ramach podstawy nieważności nie wymaga wykazania związku między tym uchybieniem a wynikiem sprawy (por. wyrok NSA z dnia 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt III FSK 4134/21).

2.7. Dotąd rozważone pozwalało zrekapitulować, że Spółka - której sprawę objętą skargą z naruszeniem przepisów ustawowych rozpoznano na posiedzeniu niejawnym zamiast na rozprawie (posiedzeniu jawnym) - została pozbawiona możliwości obrony swych praw. Przyjęty tryb postępowania uniemożliwił jej należyte skorzystanie z gwarantowanego ustawowo i konstytucyjnie prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Prawo to musi być realizowane z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego, a takim nie jest proces, który "zaskakuje" stronę co do jego przebiegu, niwecząc możliwość pełnego skorzystania ze swych praw.

2.8. Dla zupełności i jasności wywodu, jak również przez wzgląd na argumentację przedstawioną w skardze kasacyjnej o braku podstaw do rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie przewidzianym w ustawie z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 1842, z późn. zm.), podnieść wypadało jeszcze jedną kwestię.

Otóż, w stosunku do przypadku z jakim mieliśmy do czynienia w tej sprawie, regulacje zamieszczone w przywołanej ustawie dotyczącej COVID-19 nie mogły stanowić normatywnego punktu odniesienia dla wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego. Brak było bowiem ku temu podstaw faktycznych, jeśli uwzględni się, że skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym zarządzeniem z dnia 3 listopada 2020 r. nie towarzyszyło jakiekolwiek powołanie się na rozwiązania przyjęte w tej ustawie, ani tym bardziej wykazanie ziszczenia się przesłanek nią przewidzianych. Podobnie i zaskarżony wyrok takich danych i stosownych ocen nie zawierał, o czym już wcześniej wzmiankowano.

2.9. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 186 i art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., w punkcie pierwszym sentencji niniejszego orzeczenia uchylił wyrok Sądu pierwszej instancji w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi.

Skutkiem zidentyfikowanej nieważności postępowania [sądowego] była niemożność wyrażenia merytorycznej oceny w zakresie zasadności/niezasadności zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej, którymi dążono do wykazania naruszenia prawa przez Sąd pierwszej instancji na skutek oddalenia skargi, zamiast uchylenia decyzji Naczelnika UCS.

2.10. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w punkcie drugim sentencji niniejszego wyroku na podstawie art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 w związku z art. 209 i art. 207 § 2 P.p.s.a.

Na zasądzoną kwotę 11.640 zł złożyła się suma uiszczonego wpisu od skargi kasacyjnej (6.523 zł), opłaty kancelaryjnej za sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku na wniosek (100 zł), opłaty skarbowej od posłużenia się dokumentem pełnomocnictwa (17 zł) oraz kosztów zastępstwa procesowego (5.000 zł) miarkowanego z poziomu 75% stawki minimalnej (8.100 zł) należnego pełnomocnikowi w postępowaniu przed sądem administracyjnym w drugiej instancji za wniesienie skargi kasacyjnej i udział w rozprawie obejmującej sprawę o wartości przedmiotu zaskarżenia wyrażającej się kwotą w przedziale od 200.000 zł do 2.000.000 zł, przy uwzględnieniu, że ten sam pełnomocnik reprezentował Spółkę także w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji.

s. NSA Z. Łoboda s. NSA H. Sęk s. NSA S. Golec