I CSK 997/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Roman Trzaskowski
28 kwietnia 2026 r.
na posiedzeniu niejawnym 28 kwietnia 2026 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M.S.
przeciwko I.O.
o ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej M.S.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu
z 27 września 2024 r., I ACa 1693/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. nie obciąża powódki kosztami postępowania kasacyjnego;
3. przyznaje adw. R.M. od Skarbu Państwa – Sądu
Okręgowego w Koninie kwotę 5 400 (pięć tysięcy czterysta) zł
powiększoną o kwotę podatku od towarów i usług, tytułem
kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z
urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 27 września 2024 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu oddalił apelację
powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Koninie z 16 września 2022 r.
oddalającego powództwo o ustalenie nieważności umowy darowizny zawartej […]
2001 r., którą powódka darowała swojej córce - pozwanej spółdzielcze
własnościowe prawo do opisanego lokalu mieszkalnego.
I CSK 997/25
2
W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do
rozpoznania, skarżąca wskazała przyczynę kasacyjną określoną w art. 3989 § 1 pkt
4 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady
od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących
dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują
pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1
k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy
w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni
przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga
kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie
przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,
wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w
interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i
stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z
uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarga kasacyjna
jest oczywiście uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., jeżeli zachodzi
niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, tj. bez konieczności głębszej analizy,
sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie podlegającymi różnej wykładni
(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,
niepubl.) i w wyniku takiego naruszenia prawa zapadło w drugiej instancji
orzeczenie oczywiście wadliwe. O przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania nie
decyduje samo oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub
procesowego przez sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, lecz sytuacja, w której
naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob.
np. postanowienia Sądu Najwyższego z 15 października 2015 r., III CSK 198/15,
I CSK 997/25
3
niepubl.; z 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15, niepubl.; z 2 czerwca 2016 r.,
III CSK 113/16, niepubl.; z 27 października 2016 r., III CSK 217/16, niepubl.;
z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.; z 7 marca 2018 r., I CSK 664/17,
niepubl.; z 18 kwietnia 2018 r., II CSK 726/17, niepubl.; z 5 października 2018 r.,
V CSK 168/18, niepubl.).
Skarżąca nie wykazała, aby zaskarżony wyrok był dotknięty tego rodzaju
nieprawidłowościami. Jej zdaniem Sąd Apelacyjny niewłaściwie zastosował
przepisy prawa materialnego, tj. art. 58 k.c., uznając, że zawarta przez strony
umowa darowizny jest w całości ważna, gdyż wolą stron nie było obciążenie
spółdzielczego prawa do lokalu służebnością. Tymczasem okoliczności sprawy, w
tym treść i cel umowy jasno wskazują, że powódka w ogóle nie dokonałaby
darowizny na rzecz pozwanej, gdyby § 4 aktu nie miał ustanawiać na jej rzecz
służebności mieszkania i opieki, co wówczas było zgodnym zamiarem stron i miało
prowadzić bezpośrednio do ustanowienia takiej właśnie służebności mieszkania
oraz opieki i zasadniczo już sam wyżej wskazany cel czynności prawnej w realiach
tej sprawy przemawia za tym, że umowa darowizny jest sprzeczna z zasadami
współżycia społecznego w kontekście art. 58 § 2 k.c., a przy uwzględnieniu
całokształtu i pozostałych okoliczności sprawy można ocenić, że zasady współżycia
społecznego przemawiają za usunięciem tej czynności z obrotu prawnego.
Sprzeczne bowiem z zasadami współżycia społecznego i niedopuszczalne są
umowy sprzeczne z uczciwością i rzetelnością lub kształtujące wzajemne stosunki
między stronami w sposób ewidentnie urągający słuszności, zaś na mocy
podważanej czynności powódka przekazała pozwanej cały dorobek swojego życia,
o wysokiej wartości, bez żadnych korzyści czy zabezpieczenia, a w ten sposób
dochodzi do pokrzywdzenia osoby starszej (ponad […]-letniej) schorowanej, której
sytuacja materialna jest dramatyczna, a do takiego stanu rzeczy przyczyniła się
właśnie rzeczona czynność darowania pozwanej całego dorobku życia, jaki udało
się jej zgromadzić powódce przez lata swojej ciężkiej pracy.
Argumentacja wniosku nie przekonuje, że wyrażona w sprawie przez Sąd
Apelacyjny ocena jest oczywiście wadliwa. Stosownie do art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd
Najwyższy jest w postępowaniu kasacyjnym związany podstawami skargi i nie
może wykraczać poza te granice. Tymczasem w podstawach skargi kasacyjnej nie
I CSK 997/25
4
jest kwestionowana dokonana przez Sąd Apelacyjny wykładnia zapisu § 4 umowy
(„I.O. oświadcza, że zobowiązuje się zapewnić matce M.S. prawo dożywotniego i
bezpłatnego zamieszkiwania w przedmiotowym lokalu oraz zobowiązuje się do
opieki nad nią i pielęgnowania jej w razie choroby”). To zaś wykładnia tego zapisu
zaważyła na stanowisku Sądu Apelacyjnego, że nie doszło w nim do ustanowienia
użytkowania czy też służebności osobistej mieszkania, a tylko w ramach swobody
umów pozwana przyjęła na siebie zobowiązanie określonej treści, tj. zobowiązała
się do „zapewnienia powódce prawa dożywotniego mieszkania i bezpłatnego
zamieszkiwania w przedmiotowym lokalu (…)”. W art. 65 k.c. znajdują też
materialnoprawną podstawę podniesione przez skarżącą kwestie dotyczące
zgodnego zamiaru i celu zawarcia podważanej umowy.
Wniosek nie przekonuje też, że oczywiście wadliwe jest stanowisko Sądu
Apelacyjnego, że kwestionowana umowa darowizny nie jest sprzeczna z zasadami
współżycia społecznego, jeśli zważyć, iż dokonanie świadczenia na rzecz
obdarowanego kosztem majątku darczyńcy pod tytułem darmym należy do
essentialia negotii właśnie umowy darowizny. Ponadto w orzecznictwie Sądu
Najwyższego wyjaśniono, że fakt, iż umowa dożywocia może mieć za przedmiot
tylko nieruchomość, nie oznacza, że nieważna będzie każda umowa, mocą której
jedna ze stron przeniesie na rzecz drugiej, przysługujące jej inne prawo niż prawo
własności, w zamian za opiekę (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 października
2014 r., V CSK 653/13, nipubl.).
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,
jak w sentencji.
Roman Trzaskowski
(K.L.)
[a.ł]
I CSK 997/25
5
