I CSK 4277/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
13 lutego 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 13 lutego 2025 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Starosty G.
z udziałem J.J., J.J.1, J.K., D.T., J.T., P.T., E.Z., D.K., K.B., M.B., B.K., K.K., A.T.,
E.R., T.L., M.K., A.G., A.G.1, M.P., A.M., G.E., J.M., L.K., Powiatu G.
o zasiedzenie,
na skutek skargi kasacyjnej Skarbu Państwa - Starosty G.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu
z 15 lipca 2022 r., II Ca 1154/21,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
II. zasądza od Skarbu Państwa – Starosty G. na rzecz
uczestników: J.J., J.K., D.T., J.T., P.T., E.Z., D.K., K.B., M.B., B.K.,
K.K., A.T., E.R., T.L., M.K., A.G., A.G.1, M.P., A.M., G.E.
i J.M. 2700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) tytułem zwrotu
kosztów postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 15 lipca 2022 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił
apelację wnioskodawcy Skarbu Państwa – Starosty G. od postanowienia Sądu
Rejonowego w Wolsztynie z 20 maja 2021 r., w sprawie z udziałem J.J.
(działającego w imieniu własnym oraz jako następca prawny uczestnika J.J.1), J.K.,
I CSK 4277/23
2
D.T., J.T., P.T., E.Z., D.K., K.B., M.B., B.K., K.K., A.T., E.R., T.L., M.K., A.G., A.G.1,
M.P., A.M., G.E., J.M., L.K., Powiatu G. oraz orzekł o kosztach postępowania.
Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia wniósł wnioskodawca.
Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powołał się na przesłanki
z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.
Podał, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne i potrzeba
wyjaśnienia czy do przyjęcia stanu zawieszenia biegu zasiedzenia ze względu na
siłę wyższą wystarczający jest sam fakt, że nieruchomość została przejęta w trybie
art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o reformie rolnej oraz
stanowiła własność byłych posiadaczy ziemskich, czy też do przyjęcia stanu
zawieszenia biegu zasiedzenia ze względu na siłę wyższą konieczne jest uprzednie
ustalenie, że właściciel nieruchomości podejmował określone działania w celu jej
odzyskania.
Wskazał również, że w sprawie istnieje również potrzeba wykładni przepisu
wywołującego rozbieżność w orzecznictwie sądów, tj. art. 123 § 1 pkt 1 k.c.
w związku z art. 175 k.c., która sprowadza się do pytania, czy złożenie wniosku
o stwierdzenie, że nieruchomość nie podlegała działaniu przepisów dekretu
Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r.
o przeprowadzeniu reformy rolnej, jest czynnością, o której mowa w art. 123 § 1
pkt 1 k.c. w zw. z art. 175 k.c., a tym samym prowadzi do przerwania biegu
zasiedzenia.
Odpowiedź na skargę została wniesiona przez uczestników J.J., J.K., D.T.,
J.T., P.T., E.Z., D.K., K.B., M.B., B.K., K.K., A.T., E.R., T.L., M.K., A.G., A.G.1,
M.P., A.M., G.E. i J.M.. Wnieśli oni o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania ewentualnie o jej oddalenie.
Pozostali uczestnicy nie wnieśli odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach Kodeksu
postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany na
ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości
I CSK 4277/23
3
orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu
prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub
oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń
umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej. Koniecznej selekcji
skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowiona
w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi
kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest ograniczony
wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie
służy zaś merytorycznej ocenie skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej
jednej z tych przesłanek, przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest
usprawiedliwione.
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając na
skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki przyjęcia
skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do zagwarantowania, że
skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia prawomocnych orzeczeń,
będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne. Ograniczenie przesłanek do
czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą
być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga kasacyjna nie stanie się
instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie. Tak więc, nie w każdej sprawie,
nawet w takiej, w której rozstrzygnięcie oparte jest na błędnej subsumpcji czy
wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania,
w przeciwnym razie Sąd Najwyższy stałby się wbrew obowiązującym regulacjom
sądem trzeciej instancji. Nie jest rolą Sądu Najwyższego korygowanie
ewentualnych błędów w zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej
indywidualnej sprawie.
Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest
zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie
I CSK 4277/23
4
może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno, przede
wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie
faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń
(zob. postanowienie SN z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie być
przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi
Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej
subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (zob. postanowienia SN:
z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02;
z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08).
Skarga kasacyjna nie zawiera argumentacji dostatecznej, aby uznać, że
skarżący wykazał, iż sprawie istnieje tak rozumiane istotne zagadnienie prawne.
Objęta wnioskiem problematyka jest przedmiotem orzeczeń Sądu
Najwyższego, w tym uchwały pełnego składu Izby Cywilnej
z 26 października 2007 r., III CZP 30/07, OSNC 2008, nr 5, poz. 43 oraz tylko
przykładowo postanowień z 9 maja 2003 r., V CK 13/03, z 13 października 2005 r.,
I CK 162/05, z 13 stycznia 2004 r., V CK 131/03, z 12 maja 2017 r., III CSK 60/17
oraz z 18 maja 2017 r., III CSK 221/16. Zaprezentowane w skardze zagadnienie
prawne jest więc już wyjaśnione w orzecznictwie, a sporna kwestia zależy od
okoliczności faktycznych każdej indywidualnie rozpoznawanej sprawy, na kanwie
których Sąd orzekający wyjaśnia, czy i jakich konkretnie przyczyn doszedł do
przekonania, że uczestnicy postępowania lub ich poprzednicy prawni nie byli
w stanie w okresie poprzedniego ustroju państwa, skutecznie ubiegać się, ze
względu na przynależność do konkretnej grupy etnicznej lub społecznej, o zwrot
nieruchomości i przeciwstawić się w ten sposób skutkom posiadania tych gruntów
przez Skarb Państwa w okresie PRL.
Wbrew ocenie skarżonego w sprawie Sądy meriti poczyniły stosowne
ustalenia faktyczne i wskazały, w sposób daleki od automatyzmu i uproszczeń, że
w odniesieniu do nieruchomości objętej wnioskiem, istniał stan równoznaczny ze
stanem siły wyżej w rozumieniu przedstawionego wyżej dorobku orzeczniczego.
Odniesiono się do indywidualizowanej sytuacji poprzednika prawnego uczestników,
przy uwzględnieniu trudniej sytuacji osób, których nieruchomości zostały przejęte
I CSK 4277/23
5
przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej. Sądy orzekające w sprawie nie
odstąpiły więc od przyjmowanej w orzecznictwie wykładni, a jedynie oceniły stan
sprawy w sposób sprzeczny z oczekiwaniem wnioskodawcy. Skarżący nie wykazał
zatem potrzeby kolejnego odniesienia się przez Sąd Najwyższy do problematyki
wskazanej w wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Powołanie się na przesłankę przedsądu przewidzianą w art. 3989 § 1
pkt 2 k.p.c. wymaga wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi
wątpliwości, określenia zakresu koniecznej wykładni, wykazania, że wątpliwości
interpretacyjne mają poważny charakter i wymagają zajęcia stanowiska przez Sąd
Najwyższy, a jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie
o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających
z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie
rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika
z różnej wykładni przepisu (zob. postanowienie SN z 15 października 2002r.,
II CZ 102/02, postanowienie Sądu Najwyższego z 28 marca 2007r., II CSK 84/07,
postanowienie Sądu Najwyższego z 11 stycznia 2008r., I UK 283/07,
postanowienie Sądu Najwyższego z 8 lipca 2008 r., I CSK 111/08).
Odnosząc się do argumentacji podanej w skardze kasacyjnej dla
uzasadnienia występowania w sprawie przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. należy
zaznaczyć, że w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, iż we
wszystkich tych przypadkach, w których skuteczne dochodzenie roszczenia wobec
Skarbu Państwa o wydanie przejętej nieruchomości jest uzależnione od uprzedniej,
warunkującej legitymację powoda decyzji administracyjnej - eliminującej z obrotu
prawnego ostateczną decyzję orzekającą o przejściu własności tej nieruchomości
na rzecz Skarbu Państwa lub stwierdzającej, że nieruchomość nie podlegała
działaniu dekretu o reformie rolnej - wniosek o wydanie takiej decyzji mieści się
w kategorii czynności przerywających, zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 w związku
z art. 175 k.c., bieg zasiedzenia tej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa
(postanowienia SN: z 29 września 2004 r., II CK 18/04; z 5 kwietnia 2012 r.,
II CSK 395/11; z 3 grudnia 2015 r., III CSK 355/15, i z 2 lutego 2017 r.,
I CSK 81/16). Hipotezą normy wynikającej z art. 123 § 1 pkt 1 w związku
z art. 175 k.c. są objęte wszelkie czynności, których podjęcie jest niezbędne
I CSK 4277/23
6
w płaszczyźnie prawnej, do odzyskania przez właściciela nieruchomości od jej
posiadacza samoistnego bez tytułu prawnego (wydania właścicielowi
nieruchomości przez tego posiadacza). Wniosek, o którym mowa, stanowi
czynność przed innym niż sąd organem powołanym do rozpoznawania spraw
danego rodzaju, przedsięwziętą bezpośrednio - w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c.,
aktualnym także przy stosowaniu tego przepisu w związku z art. 175 k.c. - w celu
dochodzenia przez właściciela swego prawa (wyrok z 23 maja 2023 r.
II CSKP 1056/22). W orzecznictwie wskazuje się również, że wniosek
dotychczasowego właściciela nieruchomości o stwierdzenie nieważności wadliwej
decyzji nacjonalizacyjnej przerywa bieg zasiedzenia tej nieruchomości przez Skarb
Państwa (art. 123 § 1 pkt 1 w zw. z art. 175 k.c., wyrok SN z 4 lipca 2024 r.
II CSKP 455/22, postanowienia SN z: 17 marca 2022 r., II CSKP 269/22;
29 lipca 2021 r., IV CSKP 64/21). Inne rozumienie powołanego przepisu w związku
z art. 175 k.c. pozbawiałoby uczestnika w ogóle możliwości przerwania biegu
terminu zasiedzenia, skoro decyzja administracyjna determinowała stan prawny
nieruchomości. Czynność zmierzającą do jej podważenia należy w związku z tym
zaliczyć do tych, o których mowa w art. 123 § 1 pkt 1 k.c. (postanowienie Sądu
Najwyższego z 17 marca 2022 r., II CSKP 269/22).
Sąd Najwyższy staje na stanowisku, że wobec tak reprezentowanego
dorobku orzeczniczego, w realiach rozpoznawanej sprawy, należy przyjąć, iż
skarżący nie wykazał skutecznie, że w sprawie zachodziła przesłanka
z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. i zachodzi potrzeb dokonania wykładni art. 123 § 1
pkt 1 k.c. w zw. z art. 175 k.c. przez Sąd Najwyższy po raz kolejny.
Z przytoczonych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy
odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności,
które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu.
O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 520 § 3 k.p.c.
przy uwzględnieniu § 5 pkt 1 w zw. z § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4
pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.
w sprawie opłat za czynności adwokackie.
A.W.
I CSK 4277/23
7
[a.ł]
