I CSK 4090/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
21 maja 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 21 maja 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M.R. i T.R.
przeciwko S. S.A. w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej S. S.A. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 29 czerwca 2023 r., I ACa 2116/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od S. S.A. w W. na rzecz M.R. i T.R. po 1350 (jeden
tysiąc trzysta pięćdziesiąt) zł kosztów postępowania kasacyjnego
z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie po
upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia
zobowiązanemu.
UZASADNIENIE
I CSK 4090/23
2
Wyrokiem z 12 września 2022 r., I C 516/22, Sąd Okręgowy w Legnicy ustalił
nieważność umowy kredytu zawartej 5 maja 2008r. i zasądził od pozwanego banku
na rzecz powodowych kredytobiorców 610,18 zł z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od 23 lipca 2022 r. oraz oddalił powództwo w pozostałym zakresie.
Wyrokiem z 29 czerwca 2023 r., I ACa 2116/22, Sąd Apelacyjny we
Wrocławiu oddalił apelację pozwanego banku. Sąd wskazał, że zastrzeżone w
umowie kredytu klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne
świadczenie kredytobiorcy. Te klauzule przeliczeniowe pozostawały nieczytelne,
niejasne i niejednoznaczne, a w oparciu o ich treść przeciętny konsument nie był w
stanie określić całkowitej kwoty zadłużenia oraz wysokości poszczególnych rat
kapitałowo-odsetkowych. Umowa nie określała kryteriów, jakimi kierował się bank
przy ustalaniu kursu CHF, co uniemożliwiało powodom dokonanie weryfikacji
wysokości tego kursu, a w konsekwencji i wynagrodzenia banku w zamian za
oddanie im do dyspozycji określonej sumy środków pieniężnych. Takie
postanowienie umowne wypełnia przesłankę, o której mowa w art. 3853 pkt 20 k.c.,
dającą kontrahentowi konsumenta uprawnienie do określenia lub podwyższenia
ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy, a więc należy je uznać za
niedozwolone. W konsekwencji należy uznać, że postanowienia umowy mają
charakter abuzywny.
Następnie Sąd wskazał, że skoro postanowienia określające mechanizm
waloryzacji stanowiły niedozwolone postanowienia umowne, to zgodnie z art. 3851
§ 1 i § 2 k.c. nie wiązały powodów. Po ich wyeliminowaniu, w prawie krajowym brak
jest przepisów pozwalających na ich zastąpienie, co skutkuje uznaniem umowy
kredytu, na podstawie art. 58 §1 k.c. zw. z art. 69 ust. 2 i 3 prawa bankowego, za
nieważną, jako nie posiadającej jej elementów przedmiotowo istotnych.
Uwzględnienie powództwa o ustalenie nieważności stosunku prawnego
wynikającego z przedmiotowej umowy implikuje problem rozliczeń stron, z tytułu
spełnionych w związku z jej zawarciem świadczeń. W tym zakresie, wobec
rozbieżności orzecznictwa co do szczegółowych zasad stosowania przepisów,
o nienależnym świadczeniu i bezpodstawnym wzbogaceniu prezentowane są dwa
stanowiska, tj. teoria dwóch kondykcji i teoria salda. Sąd podkreślił, że po zawarciu
I CSK 4090/23
3
umowy kredytu świadczenie powodów mogło i powinno zostać uznane za zwrot
wcześniej otrzymanych środków . W tej sytuacji nawet wobec uznania klauzul
umowy za abuzywne i uznania nieważności umowy, istnieje stosunek prawny, który
stanowi podstawę dokonanych przez strony przesunięć majątkowych. W
konsekwencji Sąd przyjął, że z regulacji art. 410 k.c. wynika nakaz zwrotu
przedmiotu świadczenia o tyle, o ile wzbogaca ono accipiensa (i zubaża solvensa).
Świadczenie jest nienależne, gdy spełniane jest bez ważnej i skutecznej podstawy
prawnej, zaś powód spełnił świadczenia polegające na zwrocie środków, które
wcześniej od pozwanego Banku otrzymał. Wynika to z art. 405 k.c., zaś ta regulacja
pozostaje aktualna w odniesieniu do świadczeń nienależnych skoro ustawa mówi o
stosowaniu przepisów art. 405 i nast. k.c. „w szczególności", a nie „odpowiednio".
Modyfikacje nie są więc dopuszczalne, chyba że jasno wynikałyby z przepisu art.
410 k.c. Przy ocenie wysokości świadczenia nienależnego trzeba uwzględnić art.
409 k.c., zgodnie z którym obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości
wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest
już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był
liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Nie chodzi więc o realizację poszczególnych
roszczeń, jakie powstają w określonym stanie faktycznym, ale o zapewnienie
równowagi majątkowej sprzed zdarzenia dającego się określić jako bezpodstawne
wzbogacenie. Wniosek taki wynika z art. 405 k.c., który w pierwszej kolejności
przewiduje zwrot korzyści, dopiero w razie niemożliwości takiego przesunięcia
nakazuje zapłatę sumy pieniężnej. Ścisły związek świadczenia powodów z
określonym zobowiązaniem jest szczególnie wyraziste w przypadku świadczeń
pieniężnych, gdyż zgodnie z dominującym w orzecznictwie i doktrynie poglądem
zapłata, zarówno gotówkowa, jak i bezgotówkowa, jest czynnością prawną. Na tej
podstawie Sąd przyjął, że skoro powodowie dochodzili jedynie kwoty 618,18 zł, tj.
kwoty, o którą dokonane przez nich wpłaty przewyższały otrzymany od Banku
kapitał (wypłacony przez Bank kapitał wyniósł bowiem 170.000 zł, natomiast
powodowie dokonali wpłat na poczet należności z tytułu spornej umowy w kwocie
170.618,18 zł), to należało uznać, że po ich stronie istnieje wartość, o którą są oni
kosztem banku zubożeni, zaś bank wzbogacony, w tej właśnie kwocie.
I CSK 4090/23
4
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i
wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na zagadnienie prawne: czy
niemożność oszacowania kwoty, którą strona umowy kredytu będzie świadczyć w
przyszłości stanowi o niejednoznaczności postanowienia umownego. Jako
uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pozwany bank
wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. W
orzecznictwie istnieją bowiem rozbieżności odnoszące się do konsekwencji
przyjęcia, że klauzula indeksacyjna ma charakter abuzywny. Należy zatem te
rozbieżności usunąć.
Kredytobiorcy złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie
skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W odniesieniu do przesłanek wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania należy zauważyć, że skutkiem podniesienia zagadnienia prawnego
czy potrzeby wykładni może być przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania tylko
pod warunkiem, że przynajmniej jedno z możliwych rozwiązań tych problemów
prowadzi do zasadności skargi kasacyjnej. Nie można przyjąć skargi do
rozpoznania, jeżeli podlegałaby ona oddaleniu niezależnie od odpowiedzi na
postawione problemy prawne czy interpretacyjne. Zarówno przedmiot tych
problemów i argumentacja sformułowana przez bank nie przemawiają w niniejszej
sprawie za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Należy zauważyć, że uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
I CSK 4090/23
5
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po
usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku
o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu
drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych
ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W orzecznictwie jest utrwalona teza
o niedopuszczalności stosowania kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie
przez bank.
Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4
pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych
w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak
to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1
k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako
obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu
ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby
odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe
zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej
chwili. Ustalenie kursu tylko do wypłaty kredytu i usiłowanie związania
kredytobiorcy przyszłymi, jednostronnie ustalanymi kursami nie mogło być
skuteczne.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
I CSK 4090/23
6
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
(Ł.W.)
[a.ł]
