I CSK 3754/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
30 października 2025 r.
SSN Grzegorz Misiurek
na posiedzeniu niejawnym 30 października 2025 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku E.M.
z udziałem H.M., S.M. i M.S.
o podział majątku wspólnego A.M. i H.M.
oraz o dział spadku po A.M. i zniesienie współwłasności,
na skutek skargi kasacyjnej E.M.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Olsztynie
z 24 kwietnia 2023 r., IX Ca 901/21,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i orzeka,
że wnioskodawczyni i uczestnicy H.M. i S.M. ponoszą koszty
związane ze swoim udziałem w postępowaniu kasacyjnym.
(A.T.)
UZASADNIENIE
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
I CSK 3754/23
2
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi do rozpoznania w oparciu o pierwszą,
trzecią i czwartą spośród wymienionych przesłanek.
Sformułowane przez skarżącą istotne zagadnienie prawne dotyczy tego, czy
w przypadku podziału gospodarstwa rolnego w ramach działu spadku możliwe jest
obniżenie spłat należnych spadkobiercy na podstawie art. 216 § 2 k.c. w związku z
art 1070 k.c., w taki sposób, że spadkobierca będący jednocześnie uprawnionym
do zachowku otrzyma spłatę niższą niż zachowek należny mu na podstawie art.
991 § 2 k.c.
Nieważności postępowania skarżąca upatrywała z kolei w rozpoznaniu
sprawy przez Sąd drugiej instancji w składzie jednoosobowym, podczas gdy
właściwy do rozpoznania sprawy był skład trzech sędziów.
Ostatnia wskazana przez skarżącego przesłanka przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania została związana z naruszeniem art. 216 § 2 k.c. poprzez jego
niewłaściwe zastosowanie i obniżenie należnych współwłaścicielowi spłat w
związku podziałem gospodarstwa rolnego z pominięciem analizy sytuacji osobistej i
majątkowej współwłaścicieli zobowiązanych do spłat i współwłaściciela
uprawnionego do ich otrzymania, a także z pominięciem analizy typu, wielkości i
stanu gospodarstwa.
Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1
k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle
konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że
jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć
charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć
rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego
wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc pozostający w
związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy, a ustalonym przez
sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2 k.p.c.) i także w
związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (zob. postanowienia SN: z 21
maja 2013 r., IV CSK 53/13, z 3 lutego 2012 r., I UK 271/11 - nie publ.). Konieczne
I CSK 3754/23
3
jest przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen.
Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub
procesowego), którego dotyczy zagadnienie, ale także przedstawić pogłębioną
argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego
rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie
(zob. m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07, z 9 lutego 2011 r.,
III SK 41/10 - nie publ.).
Skarżąca nie wykazała występowania istotnego zagadnienia prawnego.
Zgodnie z art. 1082 k.c. jeżeli do spadku należy gospodarstwo rolne, ustalenie
zachowku następuje z uwzględnieniem przepisów niniejszego tytułu, a także
odpowiednio art. 216. Odesłanie do art. 216 k.c. oznacza możliwość obniżenia
należnego uprawnionemu zachowku, a obniżona kwota zachowku nie wyklucza
możliwości rozłożenia jej na raty lub odroczenia terminu jej zapłaty stosownie do
art. 212 § 3 k.c. Ponadto, ustawodawca wskazał kryteria, jakimi powinien kierować
się sąd decydując o obniżce wysokości spłat i zgodnie z tym przepisem należy
wziąć pod uwagę: typ, wielkość i stan gospodarstwa rolnego oraz sytuację osobistą
i majątkową zobowiązanego i uprawnionego do spłat Z orzecznictwa Sądu
Najwyższego wynika również, że istnieje możliwość miarkowania zachowku; w
sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie wysokości należnej z tego tytułu
sumy na podstawie art. 5 k.c. (uchwała Sądu Najwyższego z 19 maja 1981 r., III
CZP 18/81, OSNC 1981, nr 12, poz. 228).
Skarżąca powołała się ponadto na nieważność postępowania dotyczącą
rozpoznania sprawy przez Sąd drugiej instancji w składzie jednoosobowym (art.
379 pkt 4 k.p.c.). Zaskarżone skargą kasacyjną postanowienie zostało wydane 24
kwietnia 2023 r. W niniejszej sprawie nie doszło do nieważności postępowania. W
uchwale składu siedmiu sędziów SN z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22 (OSNP
2023, nr 10, poz. 104) – mającej moc zasady prawnej - przyjęto wprawdzie, że
rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie jednego
sędziego ukształtowanym na podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2
marca 2020 r. o szczegółowych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem,
przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz
wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze
I CSK 3754/23
4
zm.) ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1
Konstytucji RP), ponieważ nie jest konieczne dla ochrony zdrowia publicznego (art.
2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) i prowadzi do nieważności postępowania (art. 379
pkt 4 k.p.c.), jednakże z zastrzeżeniem, że wykładnia ta obowiązuje od dnia
podjęcia uchwały. Nie odnosi się ona zatem do zaskarżonego postanowienia.
W odniesieniu z kolei do ostatniej ze wskazanych przesłanek należy
zauważyć, że zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury, odwołanie się do
przesłanki oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wymaga przedstawienia, w
czym wyraża się „oczywista zasadność” skargi oraz argumentacji wykazującej, że
istotnie skarga jest oczywiście uzasadniona. Chodzi tu o wykazanie kwalifikowanej
postaci naruszenia prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego
oczywistości widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy
prawniczej (zob. m.in. postanowienie SN z 23 listopada 2011 r., III PK 44/11, nie
publ.). Celem sformułowania powyższej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania nie jest wykazanie jedynie oczywistego naruszenie konkretnego
przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacji, w której naruszenie to
spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. postanowienie
SN z 6 listopada 2012 r., III SK 16/12, nie publ.).
Skarżąca nie wykazała również i tej przesłanki, gdyż wbrew argumentacji
skarżącej Sąd drugiej instancji uwzględnił typ, wielkość i stan gospodarstwa
rolnego będącego przedmiotem zniesienia współwłasności, a także sytuację
osobistą i majątkową współwłaściciela zobowiązanego do spłat i współwłaściciela
uprawnionego do ich otrzymania (art. 216 § 2 pkt 1 i 2 k.c.).
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1
k.p.c., gdyż brak zgody uczestników na określony sposób podziału majątku
wspólnego nie powoduje sam przez się sprzeczności ich interesu z interesem
wnioskodawczyni i nie uzasadnia obciążenia jej kosztami postępowania (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 19 listopada 2010 r., III CZ 46/10, OSNC 2011,
nr 7 – 8, poz. 88).
(M.M.)
I CSK 3754/23
5
[SOP]
