I CSK 3568/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
27 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 27 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa S.M. i K.M.
przeciwko B. S.A. w W.
o ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej B. S.A. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 29 marca 2023 r., I ACa 2078/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od B. S.A. w W. solidarnie na rzecz S.M. i K.M. 5400
(pięć tysięcy czterysta) zł kosztów postępowania kasacyjnego z
odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie po
upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia
zobowiązanemu.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 19 lipca 2022 r., XII C 897/18, Sąd Okręgowy we Wrocławiu
ustalił nieważność umowy kredytu zawartej w dniu 26 kwietnia 2008 r. między
powodowymi kredytobiorcami a pozwanym bankiem.
Wyrokiem z 29 marca 2023 r., I ACa 2078/22, Sąd Apelacyjny we Wrocławiu
oddalił apelację pozwanego banku. Sąd w całości podzielił stanowisko Sądu
pierwszej instancji co do nieważności umowy zawartej pomiędzy stronami, na
skutek uznania postanowień umowy kredytowej dotyczących przeliczania kredytu i
I CSK 3568/23
2
rat, za klauzule abuzywne. Postanowienia umowy nie były indywidualnie
uzgodnione, okoliczność przeciwna nie została przez stronę pozwaną wykazana, a
to na niej spoczywał ciężar dowodu w tym zakresie. Kwestionowana w sprawie
klauzula indeksacyjna określała główne świadczenia w umowie stron, jednak
pozwany nie przedstawił w sposób przejrzysty, obiektywny i jednoznaczny
konkretnego działania mechanizmu wymiany waluty obcej, tak by powodowie byli w
stanie samodzielnie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria,
wypływające z umowy konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy miały
charakter abuzywny, gdyż pozostawiały pozwanemu bankowi pozbawioną kontroli
ze strony powodów swobodę i dowolność w kształtowaniu rozmiaru ich świadczenia
poprzez blankietowe określenie w umowie sposobu kształtowania kursów walut
mających zastosowanie do umowy. Dodatkowo Sąd wskazał, że bank nie
zrealizował swojego obowiązku informacyjnego, tymczasem wprowadzenie do
umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, stanowiącej istotne obciążenie
finansowe dla konsumentów, mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało
szczególnej staranności Banku. W ocenie Sądu Apelacyjnego prawidłowe były
także rozważania Sądu I instancji co do wpływu abuzywności na byt i charakter
kwestionowanej umowy. Usunięcie abuzywnych klauzul indeksacyjnych
spowodowałoby nie tylko zniesienie mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów
walutowych, ale również - pośrednio - zaniknięcie ryzyka kursowego, które jest
związane bezpośrednio z indeksacją kredytu do waluty. Zaś po wyeliminowaniu
abuzywnych postanowień odnoszących się do kursu walutowego nie byłoby
możliwe ustalenie świadczenia konsumenta. Postulat apelującego Banku
utrzymania umowy i skorzystania w miejsce kursu stosowanego przez Bank ze
średniego kursu NBP nie zasługiwał na uwzględnienie jako sprzeczny z celem
dyrektywy 93/13. Sąd Apelacyjny podkreślił także, że powodowie mieli interes
prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, skoro dochodzili swego żądania w
toku realizacji umowy, w celu uchylenia niepewności co do tego, czy umowa ta jest
dla nich wiążąca.
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i
wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na zagadnienie prawne: czy w
kontekście orzecznictwa TSUE (tj. wyroku z 14 marca 2019 r., C-118/17,
I CSK 3568/23
3
z 2 września 2021 r., C-932/19, z 20 września 2018 r., C-51/17, z 26 marca 2019 r.,
C-70/17) stwierdzającego możliwość zastosowania w miejsce podlegających
eliminacji nieuczciwych warunków umownych przepisów dyspozytywnych, które
weszły w życie po zawarciu umowy kredytu, dopuszczalne jest odwołanie się do
art. 358 § 1 i 2 k.c. w wersji znowelizowanej ustawą o zmianie ustawy - Kodeks
cywilny oraz ustawy - Prawo dewizowe z dnia 23 października 2008 r. (Dz.U. Nr
228, poz. 1506), obowiązującej od dnia 24.01.2009 r. w przypadku umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej zawartej przed tą datą, z której wyrugowaniu
podlegają abuzywne postanowienia dotyczące indeksacji kredytu do tej waluty (z
zachowaniem dodatkowych warunków wynikających z orzecznictwa TSUE a
dotyczących skutków upadku umowy dla konsumenta oraz znaczenia jego woli dla
przyjęcia takiego skutku, co jednak jest odrębnym zagadnieniem).
Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni:
1) Art. 189 k.p.c. w kontekście występujących w orzecznictwie rozbieżności, jako że
pomimo ukształtowanej linii orzeczniczej na tle sporów sądowych dotyczących
kredytów indeksowanych do franka szwajcarskiego zauważalne jest odejście od
ugruntowanego już stanowiska i na nowo wymaga rozstrzygnięcia kwestia, czy
kredytobiorcy posiadają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy, w
przypadku gdy przysługuje im dalej idące roszczenie o zapłatę.
2) Art. 3852 k.c. w kontekście umów kredytów indeksowanych do waluty obcej, w
szczególności do CHF, tj. rozstrzygnięcie, czy art. 3852 k.c. należy wykładać w ten
sposób, że zakres obowiązku informacyjnego banku wobec kredytobiorcy w
zakresie ryzyka kursowego związanego z umową kredytu indeksowanego do
waluty obcej należy oceniać z uwzględnieniem wymogów prawnych (albo ich braku)
oraz rekomendacji organów nadzoru bankowego, obowiązujących wówczas w tym
zakresie, czy też dopuszczalne i prawidłowe jest obarczanie obecnie banku
niespełnieniem bliżej nieokreślonych obowiązków informacyjnych, nie znajdujących
podstawy prawnej, czy dopuszczalne i prawidłowe jest zakwestionowanie przez sąd
należytego spełnienia przez bank wobec kredytobiorców obowiązku informacyjnego
przed zawarciem umowy kredytu, poprzez posłużenie się w tym zakresie zwrotami
I CSK 3568/23
4
ogólnikowymi, z których nie wynikają konkretne kryteria realizacji przedmiotowego
obowiązku.
3) Art. 3851 § 1 i 2 k.c. w kontekście sporów sądowych dotyczących kredytów
indeksowanych do franka szwajcarskiego i związanego z tym pojęcia zakresu
ewentualnej abuzywności postanowień dotyczących indeksacji. Odpowiedzi
wymaga pytanie, czy sąd uznając za abuzywne postanowienia umowne powinien
określić w sposób konkretny zakres tej abuzywności, tj. wskazać na konkretne
postanowienia rozumiane jak normy prawne, reguły postępowania, a nie jednostki
redakcyjne, a ponadto czy powinien uzasadnić przyjęty zakres abuzywności, w
szczególności: dlaczego uważa za zasadną i konieczną eliminację całego
mechanizmu indeksacji.
4) Art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo
bankowe w kontekście wątpliwości pojawiających się w rozstrzygnięciach sądów
dotyczących roszczeń wywodzonych z kredytów indeksowanych do CHF co do
charakteru postanowień określających mechanizm indeksacji kredytu do CHF.
Odpowiedzi wymaga w szczególności pytanie, czy postanowienia określające
zasadę i sposób indeksacji kredytu do CHF mają charakter uboczny i kształtują
jedynie dodatkowy mechanizm wykonania umowy czy też dotyczą głównych
świadczeń stron, a w tym drugim przypadku, jak należy rozumieć przedmiotowe
pojęcie i czy postanowienia określające główne świadczenia stron są tożsame z
postanowieniami określającymi elementy przedmiotowo istotne umowy.
5) Art. 3531 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo
Bankowe w zw. z art. 58 § 1 k.c. w kontekście oceny czy postanowienia
dotyczących indeksacji stanowią o naturze kredytu indeksowanego do CHF przez
co ich ewentualna abuzywność powoduje podważenie (istoty) nawiązywanej więzi
prawnej czy też prawidłowe jest rozumienie ustawowej przesłanki „właściwości
(natury) stosunku prawnego" w sposób wąski i odniesienie jej do elementów
przedmiotowo istotnych umowy kredytu.
Kredytobiorcy złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie
skargi kasacyjnej.
I CSK 3568/23
5
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W odniesieniu przesłanek wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania należy zauważyć, że skutkiem podniesienia zagadnienia prawnego
czy potrzeby wykładni może być przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania tylko
pod warunkiem, że przynajmniej jedno z możliwych rozwiązań tych problemów
prowadzi do zasadności skargi kasacyjnej. Nie można przyjąć skargi do
rozpoznania, jeżeli podlegałaby ona oddaleniu niezależnie od odpowiedzi na
postawione problemy prawne czy interpretacyjne. Zarówno przedmiot tych
problemów i argumentacja sformułowana przez bank nie przemawiają w niniejszej
sprawie za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Należy zauważyć, że uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po
usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku
o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu
drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych
ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W orzecznictwie jest utrwalona teza
o niedopuszczalności stosowania kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie
przez bank.
Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4
pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych
I CSK 3568/23
6
w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak
to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1
k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako
obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu
ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby
odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe
zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej
chwili.
Problemów prawnych nie budzi też to – wobec treści art. 3851 § 1 i 2 k.c. –
które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytów indeksowanych do
franka szwajcarskiego są abuzywne, tj. tylko klauzula kursowa czy także klauzula
ryzyka walutowego. Skoro będąc związanym uchwałą SN z 25 kwietnia 2024 r. Sąd
Najwyższy w niniejszej sprawie nie mógł uznać umowy kredytu za ważną,
bezprzedmiotowe jest rozważanie abuzywności części umowy w postaci
mechanizmu indeksacji.
Nie budzi wątpliwości, że dopóki umowa nie zostanie wykonana w całości,
strona umowy na podstawie art. 189 k.p.c. ma interes prawny w ustaleniu
nieważności umowy, nawet jeśli może już dochodzić zwrotu już spełnionyhch
świadczeń.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
I CSK 3568/23
7
(Ł.W.)
[a.ł]
