I CSK 3295/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
19 lutego 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 19 lutego 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa K.C. i W.C.
przeciwko B. w W.
o zapłatę i ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej B. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11 kwietnia 2023 r., V ACa 1738/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od B. w W. łącznie na rzecz K.C. i W.C. 5400 (pięć
tysięcy czterysta) zł kosztów postępowania kasacyjnego z
odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie po
upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia
B. w W.
UZASADNIENIE
I CSK 3295/23
2
Wyrokiem z 22 lipca 2022 r., IV C 1645/19, Sąd Okręgowy w Warszawie
ustalił nieważność umowy kredytu zawartej 30 stycznia 2008 r. i zasądził od
pozwanego banku na rzecz powodowych kredytobiorców 153 622,24 zł z
ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 18 maja 2022 r. oraz oddalił powództwo w
pozostałym zakresie.
Wyrokiem z 11 kwietnia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił
apelację pozwanego banku. Sąd wskazał, że postanowienia umowy nie były
indywidualnie uzgodnione, co wynika już z samego sposobu zawarcia umowy.
Zawarte w umowie klauzule indeksacyjne mają charakter abuzywny, gdyż
obciążają kredytobiorcę różnicą pomiędzy kursem kupna a kursem sprzedaży, czyli
tzw. spreadem walutowym, nakładają na kredytobiorcę ryzyko kursowe pomiędzy
kursem z dnia wypłaty kredytu a kursem z dnia spłaty poszczególnych rat oraz
przyznają przedsiębiorcy prawo do jednostronnego kształtowania wysokości
świadczeń stron umowy, które może być wykorzystane do zawyżenia świadczeń
konsumenta. Dodatkowo Sąd wskazał, że postanowienia umowy nie są przejrzyste,
gdyż konsumenci nie zostali powiadomieni przez przedsiębiorcę o kontekście
gospodarczym mogącym wpłynąć na zmiany kursów wymiany walut. Skuteczne
zakwestionowanie kursów wymiany walut jest równoznaczne z usunięciem
postanowień o indeksacji w całości, co musi prowadzi do nieważności umowy, gdyż
oznacza pośrednie usunięcie z umowy ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją umowy. A ponieważ warunek ryzyka kursowego jest
traktowany jako określający główny przedmiot umowy kredytu, bez niego
utrzymanie obowiązywania umowy nie jest możliwe, skoro powoduje to zmianę
charakteru umowy. Powyższego skutku nie zmienia podpisanie przez strony
aneksu do umowy, gdyż zawarcie aneksu nie miało na celu wyeliminowania
postanowień abuzywnych. Zgodnie z art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. i art. 411 k.c.
nieważność umowy oznacza, że świadczenia spełnione na podstawie nieważnej
umowy podlegają zwrotowi. Nie zasługiwał na uwzględnienie zgłoszony przez bank
zarzut zatrzymania, gdyż umowa kredytu nie jest umową wzajemną.
I CSK 3295/23
3
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i
wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na następujące zagadnienia
prawne:
1) Czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w
umowie o kredyt indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych
nieokreślających głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe)
warunki umowne, prawidłowym jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro
klauzule ryzyka walutowego, określające - zgodnie z jednolitym orzecznictwem
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - główny przedmiot tej umowy, nie
stanowią niedozwolonych (nieuczciwych) warunków umownych;
2) Czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania
spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej
lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie wyżej
powołanego art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wziąwszy pod uwagę aksjomat
racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami
udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty
kapitałowo- odsetkowej albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub
częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub
indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia
wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz
zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania
jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez
kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta krajowa;
3) Czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w
umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do
waloryzacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe) warunki
umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy, kierując się zasadą utrzymania
umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej i
faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku
I CSK 3295/23
4
nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie się, jako do
podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych wyrażonych w
walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej strony
stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów
nieindeksowanych wyrażonych w walucie polskiej.
Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni: art. 4
ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65, 354, 358 § 2, art. 3851 § 1 i 2 i art. 3852
k.c., art. 69 ust. 3 pr.bank. oraz art. 189 k.p.c. i art. 496 w zw. z art. 497 k.c..
Bank powołał się również na nieważność postępowania, twierdząc,
że zaskarżony wyrok Sądu drugiej instancji został wydany w warunkach
nieważności postępowania, tj. z naruszeniem art. 379 pkt 4 w zw. z art. 367 § 3
k.p.c., wskutek rozpoznania przez ten Sąd apelacji banku w składzie
jednoosobowym.
Kredytobiorcy złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie
skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Apelacja pozwanego podlegała rozpoznaniu w składzie jednego sędziego na
podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy o szczególnych rozwiązaniach
związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych
chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Powołaną przez
skarżącego uchwałą składu 7 sędziów z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, Sąd
Najwyższy uznał ten przepis za sprzeczny z Konstytucją, czym usiłował
przywłaszczyć sobie kompetencje Trybunału Konstytucyjnego. Przy tym skład 7
sędziów był konsekwentny w uzurpowaniu sobie tych kompetencji i zgodnie z art.
190 ust. 3 Konstytucji, dotyczącym orzeczeń TK, określił, że uchwała obowiązuje
od dnia jej podjęcia. Tymczasem zaskarżony wyrok został wydany wcześniej, 11
kwietnia 2023r., i także w świetle uchwały nie zaszła nieważność postępowania.
Zatem nie zachodzi nieważność postępowania przed Sądem Apelacyjnym.
I CSK 3295/23
5
W odniesieniu do pozostałych przesłanek wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania należy zauważyć, że skutkiem podniesienia zagadnienia
prawnego czy potrzeby wykładni może być przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania tylko pod warunkiem, że przynajmniej jedno z możliwych rozwiązań
tych problemów prowadzi do zasadności skargi kasacyjnej. Nie można przyjąć
skargi do rozpoznania, jeżeli podlegałaby ona oddaleniu niezależnie od odpowiedzi
na postawione problemy prawne czy interpretacyjne. Zarówno przedmiot tych
problemów i argumentacja sformułowana przez bank nie przemawiają w niniejszej
sprawie za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Należy zauważyć, że uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po
usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku
o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu
drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych
ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W orzecznictwie jest utrwalona teza
o niedopuszczalności stosowania kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie
przez bank.
Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4
pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych
w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak
to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
I CSK 3295/23
6
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1
k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako
obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu
ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby
odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe
zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej
chwili.
Problemów prawnych nie budzi też to – wobec treści art. 3851 § 1 i 2 k.c. –
które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytów indeksowanych do
franka szwajcarskiego są abuzywne, tj. tylko klauzula kursowa czy także klauzula
ryzyka walutowego. Skoro będąc związanym uchwałą SN z 25 kwietnia 2024 r. Sąd
Najwyższy w niniejszej sprawie nie mógł uznać umowy kredytu za ważną,
bezprzedmiotowe jest rozważanie abuzywności części umowy w postaci
mechanizmu indeksacji.
Prawa zatrzymania dotyczy uchwała składu 7 sędziów z 19 czerwca 2024 r.,
III CZP 31/23. Sąd Najwyższy uznał, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie,
która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Nie
oznacza to, że przy braku możliwości potrącenia SN uznał przysługiwanie stronom
umowy kredytu prawa zatrzymania. SN odpowiedział na zadane mu pytanie prawne
i nie wyszedł poza to pytanie, a w uzasadnieniu opowiedział się za zaliczeniem do
umów wzajemnych tylko umów o świadczenia różnorodzajowe (akapit 22), co
wyłącza umowę kredytu z zakresu pojęcia umowy wzajemnej. Uchwała została
oparta na założeniu, że prawo zatrzymania może przysługiwać tylko, gdy strony są
zobowiązane do świadczeń różnorodzajowych, niezależnie od stosunku prawnego,
w którym istnienie prawa zatrzymania jest rozważane.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
I CSK 3295/23
7
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
(Ł.W.)
[a.ł]
