I CSK 2898/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
17 lutego 2026 r.
na posiedzeniu niejawnym 17 lutego 2026 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa R. N.
przeciwko J. L.
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej J. L.
od wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z 5 marca 2024 r., V Ca 813/23,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od J. L. na rzecz R. N. 2700 (dwa tysiące
siedemset) zł kosztów postępowania kasacyjnego.
(G.G.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 14 lipca 2023 r., XI C 629/19, Sąd Rejonowy w Rzeszowie
zasądził od pozwanego przyjmującego zlecenie na rzecz powodowego
spadkobiercy dającej zlecenie 14 651,49 USD z odsetkami tytułem wydania 1/3
ceny uzyskanej ze sprzedaży mieszkania dającej zlecenie.
Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Okręgowy w Rzeszowie
oddalił apelację przyjmującego zlecenie.
Sąd ten ustalił, że matka powoda mieszkała w USA, gdzie miała mieszkanie.
Matka powoda chorowała na nowotwór i gdy jej stan się pogorszył, postanowiła
sprzedać mieszkanie i wrócić do Polski. W kwietniu 2013 r. udzieliła swojemu bratu
I CSK 2898/25
2
(tj. pozwanemu), także mieszkającemu w USA, pełnomocnictwa do sprzedaży
mieszkania i wróciła do Polski, gdzie zmarła w sierpniu 2013 r. Spadek po niej
nabyła trójka jej dzieci w równych częściach.
Przyjmujący zlecenie sprzedał mieszkanie siostry w lipcu 2013 r. za 52 000
USD, a po odliczeniu kosztów związanych ze sprzedażą pozostało 43 954,48 USD.
W postanowieniu o dziale spadku po właścicielce mieszkania sąd nie wymienił
wierzytelności o wydanie ceny uzyskanej ze sprzedaży mieszkania jako składnika
spadku. W uzasadnieniu sąd wyjaśnił, że przyjmujący zlecenie, niebędący
uczestnikiem postępowania działowego, przeznaczył sumę uzyskaną ze sprzedaży
na spłatę pożyczki, której udzielił swojej zmarłej siostrze.
Sąd drugiej instancji uznał, że przyjmujący zlecenie nie wykazał, że udzielił
siostrze pożyczki, a tym samym jest zobowiązany do rozliczenia się z powodowym
spadkobiercą z ceny uzyskanej ze sprzedaży mieszkania.
Przyjmujący zlecenie sprzedaży wniósł skargę kasacyjną zarzucając
naruszenie:
1) przepisów postępowania, tj. art. 567 § 3 w zw. z art. 688 i 618 § 3 k.p.c.,
przez przyjęcie, że mimo powagi rzeczy osądzonej postanowienia o dziale spadku
i nienabycia wierzytelności spadkodawcy powodowemu spadkobiercy przysługuje
roszczenie przeciwko pozwanemu;
2) prawa materialnego, tj. art. 1035 i 1036 k.c., przez przyjęcie legitymacji
czynnej jednego ze spadkobierców z uwagi na podzielność wierzytelności
spadkodawcy, chociaż wierzytelności wchodzące w skład spadku są niepodzielne;
oraz wniósł o przyjęcie skargi do rozpoznania ze względu na oczywistą
zasadność obu zarzutów kasacyjnych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Artykuł 567 § 3 k.p.c. dotyczy postępowania o podział majątku wspólnego
małżeńskiego i skarżący powołał go celu powołania się na orzecznictwo w
sprawach podziału majątku wspólnego, lecz sam przepis nie mógł zostać
naruszony przy rozstrzyganiu o powództwie spadkobiercy przeciwko dłużnikowi
I CSK 2898/25
3
spadkodawcy. Natomiast art. 688 k.p.c. nakazuje stosowanie do postępowania o
dział spadku przepisów postępowania o zniesienie współwłasności w częściach
ułamkowych. Jednak skarżący nie zarzucił, że Sąd odwoławczy bezpodstawnie
zastosował lub nie zastosował któregokolwiek z art. 617-625 k.p.c. Skarżący
zarzucił, że orzekanie o wierzytelności spadkodawcy, wobec nieobjęcia jej działem
spadku ze względu na nieistnienie, narusza art. 617 § 3 k.p.c. Przepis ten wyłącza
dochodzenie po zniesieniu współwłasności roszczeń, o których mowa w art. 617 §
1 k.p.c., czyli roszczeń między współwłaścicielami. Skarżący nie był
współwierzycielem wierzytelności ani z tytułu spadkobrania, ani żadnego innego, i
art. 617 § 3 k.p.c. nie stosuje się.
Z uzasadnienia zarzutu wynika, że według skarżącego przyjęcie przez sąd,
który podzielił spadek, wygaśnięcia wierzytelności spadkodawcy, jest przeszkodą
do uznania istnienia tej wierzytelności w niniejszej sprawie. Skarżący powołał się na
powagę rzeczy osądzonej postanowienia o dziale spadku, lecz postanowienia co
do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym mają powagę rzeczy osądzonej
tylko między uczestnikami postępowania (art. 366 k.p.c.) oraz osobami, które
powinny być uczestnikami, a którym z powodu niewezwania do udziału w sprawie
przysługuje skarga o wznowienie lub wniosek o zmianę prawomocnego
postanowienia. Skarżący nie był uczestnikiem postępowania o dział spadku i
prawidłowo nie został wezwany do udziału, ponieważ nie miał interesu prawnego w
rozstrzygnięciu o wierzytelności spadkodawcy. Postanowienie o dziale spadku
przyznające określoną wierzytelność określonemu spadkobiercy jest zdarzeniem
prawotwórczym, pozbawia ono wierzytelności pozostałych spadkobierców. Sąd
rozpoznający powództwo o tę wierzytelność, nie może kwestionować
przysługiwania wierzytelności, o ile istnieje, spadkobiercy legitymującemu się
prawomocnym postanowieniem o dziale spadku. Jednak sąd spadku nie orzeka o
istnieniu wierzytelności. Pominięcie wierzytelności w składzie spadku nie wiąże w
sporze spadkobiercy z dłużnikiem spadkodawcy. Zarzut naruszenia przepisów
postępowania jest oczywiście niezasadny, a ponadto skarżący powołał jako
naruszone przepisy nieadekwatne do treści zarzutu.
2. Wierzytelność zmarłej dającej zlecenie o wydanie przez
przyjmującego zlecenie ceny uzyskanej ze sprzedaży mieszkania jest
I CSK 2898/25
4
wierzytelnością pieniężną, czyli podzielną (art. 379 k.c.). Jednak zagadnienie
podzielności wierzytelności wchodzących w skład spadku budzi znaczne
rozbieżności w orzecznictwie i doktrynie.
Za podzielnością wierzytelności wypowiadał się wielokrotnie Sąd Najwyższy
(zob. postanowienie z 7 listopada 1967 r., I CZ 97/67, OSNC 1968, nr 8-9, poz.
145; uchwały z 2 stycznia 1975 r., III CZP 82/74, OSNC 1976, nr 1, poz. 5, i z 30
maja 1975 r., III CZP 27/75, OSNC 1976, nr 4, poz. 71; postanowienie z 9 września
1999 r., II CKN 460/98, OSNC 2000, nr 3, poz. 55; podobnie dotyczące
wierzytelności pozostałych po rozwiązaniu spółki cywilnej wyroki: z 6 listopada
2002 r., I CKN 1118/00; z 10 lutego 2004 r., IV CK 12/03, OSNC 2005, nr 3, poz.
44, oraz z 5 stycznia 2005 r., II CK 351/04). W nowszym orzecznictwie Sądu
Najwyższego dominuje pogląd odmienny, o niepodzielności wierzytelności
spadkowych do czasu działu spadku (zob. wyroki: z 27 czerwca 2017 r., II CSK
15/17; z 28 listopada 2019 r., III CSK 284/17, i z 16 marca 2022 r., II CSKP 206/22,
a także dotyczący prawa do żądania odkupienia przez fundusz inwestycyjny
jednostek uczestnictwa wyrok z 9 maja 2019 r., I CSK 198/18). Zróżnicowane w tej
mierze są również poglądy wyrażane w literaturze, choć współcześnie wydają się
przeważać zwolennicy drugiego z przedstawionych stanowisk (tak postanowienie
SN z 14 grudnia 2023 r., II CNPP 28/22, zob. też postanowienie SN z 3 lutego 2017
r., II CSK 152/16, i wyrok SN z 30 listopada 2017 r., IV CSK 24/17).
Już sam fakt istnienia dwóch linii orzeczniczych uniemożliwia uznanie za
oczywiście zasadną skargi kasacyjnej od wyroku opartego na jednej z tych linii.
Ponadto Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela
pierwszą z tych linii, przyjętą przez sądy meriti, tj. o podzielności wierzytelności
pieniężnych wchodzących w skład spadku. Polskie prawo cywilne tylko w dwóch
przypadkach ustanawia łączny charakter wierzytelności co do zasady pieniężnych:
przysługujących małżonkom pozostającym w ustroju wspólności majątkowej oraz
przysługujących wspólnikom spółki cywilnej. Artykuł 1035 k.c. jednoznacznie
stanowi, że do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy
o współwłasności w częściach ułamkowych, co w przypadku wierzytelności
podzielnych oznacza ich podział z mocy prawa między wszystkich spadkobierców
na części odpowiadające udziałom spadkowym (art. 379 § 1 k.c.). Oczywiście
I CSK 2898/25
5
postanowienie o dziale spadku, jako postanowienie konstytutywne, może zmienić
ten stan prawny, lecz do działu spadku każdy spadkobierca ma legitymację do
dochodzenia swoje części wierzytelności spadkowej. Nie są przekonujące
argumenty, że wyegzekwowanie swoich części tylko przez niektórych
spadkobierców może utrudnić sprawiedliwy dział spadku. Dzieląc spadek sąd
orzeka według stanu rzeczy w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.) i ma
możliwość uwzględnienie aktualnego stanu wierzytelności spadkowych oraz tego,
co poszczególni spadkobiercy już uzyskali ze spadku. Jeżeli część wierzytelności
spadkowej została jedynie zasądzona na rzecz jednego ze spadkobierców, lecz nie
została wyegzekwowana, sąd spadku może przyznać tę część każdemu innemu
spadkobiercy, który będzie mógł w oparciu o postanowienie działowe uzyskać
klauzulę wykonalności na swoją rzecz (art. 788 k.p.c.). Natomiast uznanie, mimo
braku podstawy prawnej, wierzytelności spadkowych za niepodzielne może
prowadzić do nadużyć. Postępowania o dział spadku bywają długotrwałe i w tym
czasie brak zgody tylko jednego ze spadkobierców może uniemożliwić dochodzenie
wierzytelności, a dłużnik spadkodawcy może działać w porozumieniu z tym jednym
spadkobiercą.
Nadto przedstawiony wyżej spór o podzielność wierzytelności spadkowych
dotyczy okresu do działu spadku. Jeżeli sąd nie obejmie działem spadku jakiejś
wierzytelności, niewątpliwie stosuje się do niej art. 379 k.c. Zaskarżone
postanowienie odpowiada prawu, a w szczególności art. 1035 k.c. Podniesiony
przez skarżącego art. 1036 k.c. ogranicza rozporządzanie swoim udziałem w
przedmiocie należącym do spadku, czyli dotyczy rzeczy oraz praw majątkowych
niepodzielnych. Natomiast wierzytelność podzielna z mocy prawa z chwilą śmierci
wierzyciela dzieli się między spadkobierców (art. 379 w zw. z art. 1035 k.c.) i tylko
czynność prawna spadkobiercy lub postanowienie sądu o dziale spadku mogą
zmienić stan prawny wierzytelności co do osoby wierzyciela.
3. Ze względu na niezasadność wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania Sąd Najwyższy oddalił ten wniosek i na podstawie art. 98 i 99 k.p.c.
przyznał powodowi od skarżącego zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na
skargę kasacyjną w wysokości stawki minimalnej określonej w stosowanym
I CSK 2898/25
6
odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie
opłat za czynności adwokackie.
Dariusz Pawłyszcze
(G.G.)
[a.ł
