I CSK 2834/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
19 lutego 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 19 lutego 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M.C.
przeciwko B. S.A. w G.
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej M.C.
od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku
z 11 stycznia 2023 r., III Ca 665/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od M.C. na rzecz B. S.A. w G. 2700 (dwa tysiące
siedemset) zł kosztów postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 9 marca 2022 r., I C 3140/19, Sąd Rejonowy Gdańsk-Południe
zasądził od pozwanego banku na rzecz powodowego kredytobiorcy 19 913,55 zł
z odsetkami tytułem zwrotu części spłat kredytu indeksowanego do franka
szwajcarskiego (CHF), stanowiących świadczenie nienależne ze względu
niedozwolony charakter marży banku stosowanej przy przeliczaniach walutowych
na potrzeby indeksacji, i oddalił powództwo co do żądania zwrotu pozostałej części
spłat, ze względu na ważność umowy kredytu z wyłączeniem marży.
Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Okręgowy w Gdańsku oddalił
apelację powodowego kredytobiorcy.
I CSK 2834/23
2
Sąd ten ustalił, że 12 maja 2008 r. kredytobiorca zawarł z poprzednikiem
prawnym pozwanego banku umowę kredytu na 246 761,90 zł, indeksowanego
kursem CHF. Indeksacja miała polegać na przeliczeniu wypłaconego kredytu na
CHF kursem kupna (stosowanym przez bank przy skupie franków), a następnie
przeliczaniu każdej spłaty dokonanej w złotych na CHF kursem sprzedaży
(stosowanym przez bank przy sprzedaży franków). Podstawą obydwu kursów był
kurs średni NBP, który bank pomniejszał o swoją zmienną marżę kupna w celu
uzyskania kursu kupna i powiększał o zmienną marżę sprzedaży w celu uzyskania
kursu sprzedaży. Tak ustalone kursy kupna i sprzedaży bank ogłaszał na swojej
stronie internetowej po godz. 15.00 i był on stosowany do przeliczeń wypłat i wpłat
dokonywanych w dniu następnym.
Suma wypłaconego w trzech transzach kredytu 246 761,90 zł została
przeliczona przez bank na 115 865,40 CHF, a przy przeliczeniu kursem średnim
NBP z dnia wypłaty danej transzy suma ta wynosiłaby 112 708,84 CHE. Przy
założeniu udzielenia kredytu wyrażonego stanowiącego równowartość 112 798,84
CHF bankowi do chwili zażądania zwrotu nadpłaty kredytu w kwietniu 2019 r.
przysługiwały spłaty stanowiące równowartość 40 251,87 CHF (34.029,17 CHF
tytułem kapitału i 6.222,70 CHF tytułem odsetek). Do kwietnia 2019 r. kredytobiorca
spłacił 161 280,01 zł, co bank zaliczył jako równowartość 44 585,73 CHF, a przy
przeliczaniu spłat kursem średnim NBP z dnia spłaty stanowiłyby równowartość
45 572,51 CHF. Zatem nadpłata wyniosła 5 320,64 CHF (45 572,51-40 251,97
CHF), co według kursu średniego NBP z 23 kwietnia 2019 r. stanowi 19 913,55 zł.
Sąd drugiej instancji uznał, że umowa kredytu jest ważna z wyjątkiem marży
banku zmniejszającej kurs CHF przy wypłacie kredytu i zwiększającej go przy
przeliczaniu spłat na CHF. Dlatego świadczeniem nienależnym, podlegającym
zwrotowi na rzecz kredytobiorcy, jest nadpłata będąca skutkiem stosowania marży
przy przeliczeniach walutowych.
Powodowy kredytobiorca zaskarżył wyrok Sądu odwoławczego skargą
kasacyjną i wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na:
1) oczywistą zasadność następujących zarzutów naruszenia prawa
materialnego:
I CSK 2834/23
3
a) art. 3851 § 1 w zw. z art. 3531, 65 § 2 i art. 56 k.c. oraz
w zw. z art. 6 i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich przez podział klauzuli
indeksacyjnej na części i stwierdzenie abuzywności tylko części klauzuli, co
doprowadziło do utrzymania umowy na nowych, odmiennych warunkach;
b) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG przez
uznanie umowy za ważną mimo udzielenia informacji, iż ryzyko związane
z indeksacją dotyczy jedynie wysokości bieżącej raty z jednoczesnym
wskazywaniem na stabilność kursu CHF;
c) art. 69 ust. 1 i 2 pkt 2 pr.bank. przez uznanie za zgodną z naturą
stosunku prawnego kredytu umowę kredytu indeksowanego upoważniającą do
jednostronnego oznaczania kursu waluty indeksacji bez obiektywnej i
weryfikowalnej możliwości ustalenia kursu na podstawie umowy, wbrew uchwale
Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22;
2) wystąpienie w sprawie istotnych zagadnień prawnych:
a) czy w świetle art. 56 w zw. z art. 3851 § 1 k.c. i art. 47 Karty
Praw Podstawowych oraz zasady skuteczności prawa europejskiego w przypadku
stwierdzenia przez sąd niedozwolonego charakteru jedynie części klauzuli
składającej się na postanowienia umowy sprzecznej z naturą stosunku prawnego
sąd powinien ocenić zgodność z naturą stosunku prawnego powstałego na mocy
umowy pozbawionej klauzuli niedozwolonej oraz czy powinien z urzędu
poinformować o konsumenta, iż skutek, do którego zmierza, jest możliwy tylko przy
zrzeczeniu się ochrony wynikającej z prawa europejskiego;
b) czy zgodnie z art. 157 § 1 w zw. z art. 158 § 1 i art. 233 § 1 k.p.c.
możliwe jest dokonanie przez sąd drugiej instancji nowych ustaleń faktycznych
jedynie na podstawie protokołu skróconego z pominięciem protokołu
elektronicznego, a przynajmniej wskazania jako podstawy nowych ustaleń jedynie
protokołu skróconego;
c) czy zgodnie art. 6 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13
podpisanie przez konsumenta blankietowego oświadczenia o pouczeniu go o
I CSK 2834/23
4
ryzyku związanym z umową przerzuca na konsumenta ciężar dowodu prostego
i zrozumiałego charakteru warunku umownego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie jest oczywiście uzasadniona z przyczyn podniesionych
przez skarżącego wyżej w pkt 1.
1a Samodzielna ocena tylko postanowień o marży, wprowadzających tzw.
spread (widełki) do przeliczeń dokonywanych kursem średnim NBP, była podstawą
wielu orzeczeń Sądu Najwyższego: wyroki z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22,
z 30 października 2024 r., II CSKP 1939/22, z 22 lutego 2024 r., II CSKP 1468/22
i II CSKP 11/23, i z 20 czerwca 2023 r., II CSKP 1476/22, oraz postanowienia
o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania z 20 czerwca 2024 r.,
I CSK 2997/23, z 6 listopada 2024 r., I CSK 3948/23, z 7 września 2023 r.,
I CSK 6562/22, z 27 września 2023 r., I CSK 16/23, z 25 września 2023 r.,
I CSK 862/23, i z 26 marca 2024 r., I CSK 6980/22. Tak liczne orzeczenia, oparte
na tezie kwestionowanej przez skarżącego w pkt 1a, stoją na przeszkodzie uznaniu
skargi za oczywiście uzasadnioną.
1b Skarżący, powołując się na orzecznictwo TSUE, podniósł, że niepełne
przedstawienie przez bank ryzyka wynikającego z indeksacji (ryzyko kursowe)
oznacza, że nie został spełniony wymóg sformułowania postanowień umowy
w sposób jednoznaczny. Na podstawie art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. skutkiem
braku jednoznaczności nie jest nieważność postanowienia umowy, a jedynie
możliwość oceny tych postanowień w świetle zdania pierwszego tego przepisu,
nawet jeśli postanowienia te określają główne świadczenia stron, wyłączone spod
tej oceny co do zasady.
Skarżący zarzuca, że skutkiem braku wszechstronnego przedstawienia mu
ryzyka kursowego jest abuzywność indeksacji, tj. abuzywność wszystkich
postanowień składających się na indeksację. Zatem skarżący brak
wszechstronnego pouczenia o ryzyku kursowym, immanentnie związanym z
indeksacją, podnosi jednocześnie jako podstawę do uznania indeksacji za:
1) sformułowaną w sposób niejednoznaczny, czyli określoną w art. 3851 § 1
zdanie drugie k.c. podstawę zastosowania art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c.,
I CSK 2834/23
5
2) kształtującą obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami i rażąco naruszającą jego interesy, czyli określoną w art. 3851 § 1
zdanie pierwsze k.c. podstawę uznania indeksacji za niedozwolone postanowienia
umowne.
Tymczasem w art. 3851 § 1 k.c. są to odrębne przesłanki: brak
jednoznaczności sformułowania jest przesłanką możliwości oceny postanowienia
umowy pod kątem niedozwolonego charakteru (abuzywności), a sprzeczność
z dobrymi obyczajami i rażące naruszanie interesów konsumenta jest przesłanką
uznania tego postanowienia za abuzywne. Jedna cecha postanowienia umownego
nie może jednocześnie być podstawą uznania postanowienia za sformułowane
w sposób niejednoznaczny i jednocześnie podstawą uznania go za kształtującą
prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco
naruszając jego interesy. Brak wszechstronnego przedstawienia ryzyka kursowego
nie jest uniwersalnym wytrychem do włamania się do systemu prawnego,
załatwiającym jednoczesne spełnienie wszystkich przesłanek z art. 3851 § 1 k.c.
Sąd drugiej instancji poddał mechanizm indeksacji ocenie pod kątem
przesłanek abuzywności, a tym samym uznał za niejednoznaczne przynajmniej
niektóre postanowienia umowy tworzące ten mechanizm za niejednoznaczne,
w szczególności marżę. Zatem w celu wykazania oczywistej zasadności skargi
kredytobiorca powinien wykazać oczywistą bezpodstawność tezy, że indeksacja,
czyli obciążenie ryzykiem kursowym wyłącznie kredytobiorcy, jest sprzeczna
z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy kredytobiorców. Taka teza nie
może być oczywiście zasadna. Prawo, tj. art. 69 pr.bank., przewiduje umowę
kredytu indeksowanego do waluty obcej, a jej istotą jest obciążenie wyłącznie
kredytobiorcy ryzykiem wzrostu kursu waluty. Zakres udzielonych informacji może
się stać istotny dopiero w przypadku nadzwyczajnego wzrostu kursu CHF i
rozważania zastosowania art. 3571 k.c. Sposób przedstawienia kredytobiorcom
skutków przyjęcia na siebie pełnego ryzyka walutowego ma w świetle tego przepisu
podwójne znaczenie, gdyż wpływa na:
1) ocenę, czy doszło do nadzwyczajnej zmiany stosunków
(minimalizowanie ryzyka w informacji dla kredytobiorców sprawia, że mniejsza
zmiana kursu uzasadnia zastosowanie art. 3571 k.c.),
I CSK 2834/23
6
2) rozkład ryzyka na mocy wyroku sądu (uznając za zasadne
zastosowanie art. 3571 k.c. sąd skutkami nadzwyczajnej zmiany stosunków, tj.
kursu CHF, obciąża obydwie strony, w miejsce przewidzianego umową pełnego
ponoszenia tego ryzyka przez kredytobiorców, i kieruje się przy tym m. im.
zakresem i przejrzystością uświadomienia kredytobiorcom ryzyka walutowego).
Skarżący nie wykazał, że mechanizm indeksacji w całości jest oczywiście
abuzywny z powodu niedostatecznej informacji o ryzyku walutowym.
1c Sąd Okręgowy nie wywiódł swojego rozstrzygnięcia z kwestionowanej
w skardze tezy, że umowa kredytu indeksowanego, upoważniająca bank do
jednostronnego ustalania kursu waluty indeksacji, jest zgodna z naturą stosunku
prawnego kredytu. Wprost przeciwnie, Sąd drugiej instancji uznał, tak samo jak
skarżący, że postanowienie umowne uzależniające wysokość świadczenia od
swobodnego uznania jednej ze stron jest sprzeczne z naturą stosunku prawnego
(z powołaniem się na wyrok SN z 29 kwietnia 2015 r., V CSK 445/14). Jednak
wbrew skarżącemu Sąd odwoławczy uznał, że po usunięciu postanowień o marży
banku wysokość spłat już nie zależy od kursu kształtowanego przez pozwany bank,
gdyż zależy od kursu średniego NBP.
W sprawie nie występują zagadnienia prawne powołane przez skarżącego
wyżej w pkt 2.
2a W pkt 2a skarżący zawarł dwa powiązane zagadnienia prawne: czy po
stwierdzeniu niedozwolonego charakteru postanowienia umowy, sprzecznej z
naturą stosunku prawnego, przy założeniu mocy wiążącej tego postanowienia sąd
powinien ocenić zgodność z naturą stosunku prawnego powstałego przez usunięcie
niedozwolonego postanowienia oraz czy powinien z urzędu poinformować
konsumenta, że po usunięciu niedozwolonego postanowienia skutek, do którego
zmierza, jest możliwy tylko przy zrzeczeniu się ochrony wynikającej z prawa
europejskiego. Pierwsze z tych zagadnień zmierza do odpowiedzi na pytanie, czy
prawidłowe jest następujące rozumowanie:
1) prawo banku do jednostronnego ustalania kursu przy przeliczeniach
walutowych czyni umowę kredytu indeksowanego sprzeczną z właściwością
(naturą) stosunku prawnego (art. 3531 k.c.),
I CSK 2834/23
7
2) usunięcie marży banku z przeliczeń czyni umowę zgodną z naturą
stosunku prawnego,
3) kredytobiorca będący konsumentem może wyrazić wolę związania
niedozwoloną marżą (tj. zatwierdzić ją), a tym samym umowa jednak będzie
niezgodna z naturą stosunku prawnego, lecz przez zatwierdzenie marży
kredytobiorca pozbawia się ochrony wynikającej z prawa europejskiego.
Powyższy wywód skarżącego oparty jest na błędnym założeniu,
że zatwierdzenie przez kredytobiorcę abuzywnych postanowień o marży uczyniłoby
umowę w całości nieważną jako sprzeczną z istotą stosunku prawnego (art. 353¹
k.c.). Tymczasem zatwierdzenie abuzywnego warunku otwiera drogę do jego oceny
w świetle reguł ogólnych, z wyłączeniem art. 385¹ i nast. k.c. Ewentualna
nieważność tego warunku nie powodowałaby nieważności całej umowy kredytu, a
jedynie nieważność tego warunku, czyli marży (art. 58 § 3 k.c.). Zatem ewentualne
zatwierdzenie marży przez skarżącego nie miałoby wpływu na rozstrzygnięcie
sprawy, i w sprawie nie występuje zagadnienie, czy i jak został poinformowany
o skutkach zatwierdzenia marży.
2b Sąd drugiej instancji nie uzupełnił stanu faktycznego wyłącznie w oparciu
o zapisy w pisemnym protokole skróconym, lecz odwołał się do konkretnych,
oznaczonych co do sekundy, fragmentów protokołu elektronicznego. Tym samym
w sprawie nie ma potrzeby rozstrzygania, w jakim zakresie można oprzeć się na
protokole skróconym, aczkolwiek oczywiste jest, że jeżeli do dokonania ustaleń
wystarcza zapis w protokole skróconym, to nie ma potrzeby odtwarzania nagrania
w postaci protokołu elektronicznego. Dowód z fragmentu protokołu skróconego
powinien zostać przeprowadzony na rozprawie, aby strony mogły podnieść zarzut
niezgodności lub niezupełności protokołu skróconego. W przypadku skierowania
sprawy na posiedzenie niejawne stronom należy doręczyć odpis postanowienia
dowodowego i wyznaczyć termin do ustosunkowania się do dowodów
uzupełniających.
2c Poza art. 6 k.c. w postępowaniu cywilnym stosuje się art. 231 k.p.c., na mocy
którego sąd może uznać, że sporne fakty można wyprowadzić z innych ustalonych
faktów, np. z faktu podpisania oświadczenia. Skarżący nie zarzucił
bezpodstawnego zastosowania art. 231 k.p.c. i w sprawie nie występuje
I CSK 2834/23
8
przedstawione zagadnienie. Ponadto, jak wskazano powyżej przy omówieniu
podstawy wniosku oznaczonej jako 1b, zakres przedstawienia ryzyka walutowego
nie jest istotny dla oceny ważności umowy, gdyż abuzywność poszczególnych
postanowień umowy oraz ważność umowy zależą od jej treści.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 k.p.c. pozwanemu przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
(Ł.W.)
[a.ł]
