I CSK 2782/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Grzegorz Misiurek
16 kwietnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 16 kwietnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa J. S.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu
z 26 października 2022 r., I ACa 982/21,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
i zasądza od pozwanej na rzecz powoda tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego 4050,00 (cztery tysiące pięćdziesiąt)
zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie
w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie
tygodnia od dnia doręczenia pozwanej odpisu postanowienia do
dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
I CSK 2782/23
2
Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi do rozpoznania w oparciu o drugą
spośród wymienionych przesłanek.
Zdaniem skarżącej, w niniejszej sprawie istnieje potrzeba wykładni
przepisów budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w
orzecznictwie sądów, tj. art. 3851 § 1 i 2 k.c., w zakresie, w jakim odnoszą się one
do skutków uznania postanowień umownych za abuzywne i możliwości zastąpienia
takich postanowień przepisami dyspozytywnymi.
Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na tym, że
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że
określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się
wykładni albo jego niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez
skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub
podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia SN: z
13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08 i z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07 - nie publ.).
Wątpliwości sformułowane przez skarżącą obecnie można uznać za
wyjaśnione a powołane przez skarżącą przepisy były już przedmiotem wykładni
Za pozbawione podstaw należy uznać wątpliwości mające na celu podważenie
stwierdzenia nieważności całej spornej umowy kredytu. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego dominuje pogląd, że klauzule kształtujące mechanizm indeksacji,
zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej
(denominowanego w walucie obcej), określają główne świadczenie kredytobiorcy
(zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz.
20). Pogląd ten uwzględnia stanowisko TSUE podkreślające, że za postanowienia
umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art.
4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy uważać te, które
określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu
charakteryzują tę umowę (zob. wyroki: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i
Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; z 23
kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16,
I CSK 2782/23
3
Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne
(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej
mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka
walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem
zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob.
wyroki TSUE: z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z
14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18,
Dziubak, pkt 44). Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie
kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia
przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. Przyjmuje się przy tym, że wymaganie wyrażenia
warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa
przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego
odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym
mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by
konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe
kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. Sąd
Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno
zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu,
jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować
kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych (zob.
np. wyrok z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134);
kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i
naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu
wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od
swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili
jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych
spłacanych rat, służy określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie
postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut,
są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają
kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron.
Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)
I CSK 2782/23
4
w ustaleniu kursu jest pełna, czy w jakiś sposób ograniczona, np. w razie
wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z
wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,
dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli
on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich
skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwała składu siedmiu sędziów SN – zasada
prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki
oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym
przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i
charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy
kredytu. Oznacza to z kolei, że bez tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o
charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za
opowiedzeniem się o jej nieważności (zob. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/18, OSNC-ZD B/2021, poz. 20).
Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do
utrzymania w mocy kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego
oprocentowanego według stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki
oprocentowania LIBOR stawką WIBOR (zob. wyroki SN: z 10 maja 2022 r., II CSKP
285/22, OSNC-ZD D/2022, poz. 45; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, nie publ.).
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.
Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale
również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją kredytu do waluty obcej. W konsekwencji art. 6 ust. 1
dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu
nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio
powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem
I CSK 2782/23
5
krajowym, że umowa ta nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego
powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu
umowy (zob. wyroki TSUE: z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 52; z 5 czerwca 2019
r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44 i 45; także
postanowienie SN z 24 listopada 2022 r., I CSK 3127/22, nie publ.).
W ugruntowanym już stanowisku Sądu Najwyższego uznaje się, iż
mechanizm ustalania kursów waluty na podstawie tabel kursowych banku jest w
sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami, narusza rażąco interesy
konsumenta i równowagę stron, a klauzula która nie zawiera jednoznacznej treści i
przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku jest klauzulą niedozwoloną w
rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. oraz że niedozwolone postanowienie umowne jest od
początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść
konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to
postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (zob.
wyroki SN: z 23 czerwca 2022 r., II CSKP 36/22 i z 27 listopada 2019 r., II CSK
483/18 - nie publ. oraz uchwała składu siedmiu sędziów SN - zasada prawna - z 7
maja 2021 r., III CZP 6/21).
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),
dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy Wykładnia językowa art. 3851
§ 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny
abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego stosowania przez
przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca
stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki sposób
postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika, że
przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie
(przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element określający
prawa lub obowiązki stron (zob. uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20 listopada
2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40), a jej punktem odniesienia –
sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo
postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie
normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka
interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.
I CSK 2782/23
6
3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (zob. uchwała SN z 20
czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).
Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych
działają ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym
w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają
bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych: wyjątek
stanowi wola konsumenta (postanowienie SN z 10 grudnia 2024 r., I CSK 2074/23,
nie publ.).
Mając powyższe na uwadze, nie można przyjąć, że przesłanka przyjęcia
skargi kasacyjnej do rozpoznania została w sposób właściwy wykazana.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).
(A.T.)
[r.g.]
