I CSK 2679/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Grzegorz Misiurek
16 kwietnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 16 kwietnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M. R. i A. B.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z 30 stycznia 2023 r., I ACa 425/21,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
i zasądza od pozwanej na rzecz powodów 2700,00 (dwa tysiące
siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego
z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie
w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie
tygodnia od dnia doręczenia pozwanej odpisu postanowienia do
dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
I CSK 2679/23
2
Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi do rozpoznania w oparciu o pierwszą
spośród wymienionych przesłanek.
Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1
k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle
konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że
jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć
charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć
rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego
wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc pozostający w
związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy, a ustalonym przez
sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2 k.p.c.) i także w
związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (zob. postanowienia SN: z 21
maja 2013 r., IV CSK 53/13, z 3 lutego 2012 r., I UK 271/11 - nie publ.). Konieczne
jest przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen.
Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub
procesowego), którego dotyczy zagadnienie, ale także przedstawić pogłębioną
argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego
rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie
(zob. m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07 i z 9 lutego 2011
r., III SK 41/10 - nie publ.).
Zdaniem skarżącej, w niniejszej sprawie występują istotne zagadnienia
prawne dotyczące: możliwości dalszego wykonywania umowy kredytu
denominowanego do waluty obcej po wyeliminowaniu z niej klauzul
niedozwolonych dotyczących kursów walut stosowanych przez bank do rozliczania
zobowiązań kredytobiorców (zagadnienie 1 i 2) oraz momentu, który jest
miarodajny dla oceny skutków abuzywności postanowienia umownego
(zagadnienie 3).
Sposób ujęcia wątpliwości przedstawionych przez skarżącą nie
odzwierciedla występowania istotnego zagadnienia prawnego, a przepisy ich
dotyczące były przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu
I CSK 2679/23
3
Najwyższego. Problemy sformułowane przez skarżącą obecnie można zatem
uznać za wyjaśnione.
Za pozbawione podstaw należy uznać wątpliwości mające na celu
podważenie stwierdzenia nieważności całej spornej umowy kredytu.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego
indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają
główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20). Pogląd ten uwzględnia stanowisko TSUE
podkreślające, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego
przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5
kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy
i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki: z 30 kwietnia 2014 r.,
C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei,
pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-
186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne
(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej
mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka
walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem
zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob.
wyroki TSUE: z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z
14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18,
Dziubak, pkt 44). Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie
kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia
przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. Przyjmuje się przy tym, że wymaganie wyrażenia
warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa
przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego
odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym
mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by
konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe
kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. Sąd
I CSK 2679/23
4
Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno
zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu,
jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować
kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych (zob.
np. wyrok z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134);
kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i
naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu
wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od
swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili
jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych
spłacanych rat, służy określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie
postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut,
są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają
kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron.
Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)
w ustaleniu kursu jest pełna, czy w jakiś sposób ograniczona, np. w razie
wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z
wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,
dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli
on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich
skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwała składu siedmiu sędziów SN – zasada
prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki
oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym
przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i
charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy
kredytu. Oznacza to z kolei, że bez tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o
charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za
I CSK 2679/23
5
opowiedzeniem się o jej nieważności (zob. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/18, OSNC-ZD B/2021, poz. 20).
Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do
utrzymania w mocy kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego
oprocentowanego według stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki
oprocentowania LIBOR stawką WIBOR (zob. wyroki SN: z 10 maja 2022 r., II CSKP
285/22, OSNC-ZD D/2022, poz. 45; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, nie publ.).
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.
Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale
również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją kredytu do waluty obcej. W konsekwencji art. 6 ust. 1
dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu
nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio
powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem
krajowym, że umowa ta nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego
powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu
umowy (zob. wyroki TSUE: z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 52; z 5 czerwca 2019
r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44 i 45; także
postanowienie SN z 24 listopada 2022 r., I CSK 3127/22, nie publ.).
W ugruntowanym już stanowisku Sądu Najwyższego uznaje się, iż
mechanizm ustalania kursów waluty na podstawie tabel kursowych banku jest w
sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami, narusza rażąco interesy
konsumenta i równowagę stron, a klauzula która nie zawiera jednoznacznej treści i
przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku jest klauzulą niedozwoloną w
rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. oraz że niedozwolone postanowienie umowne jest od
początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść
konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to
postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (zob.
wyroki SN: z 23 czerwca 2022 r., II CSKP 36/22 i z 27 listopada 2019 r., II CSK
I CSK 2679/23
6
483/18 - nie publ. oraz uchwała składu siedmiu sędziów SN - zasada prawna - z 7
maja 2021 r., III CZP 6/21). Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone
(art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy Wykładnia
językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w
ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego stosowania
przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób
przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki
sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,
że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej
formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element
określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwała składu siedmiu sędziów SN z
20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40), a jej punktem
odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki
konsumenta. Samo postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i
obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub
obowiązków stron. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie
akceptowanym poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści
umowy (zob. uchwała SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2). Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych
działają ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym
w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają
bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych: wyjątek
stanowi wola konsumenta (postanowienie SN z 10 grudnia 2024 r., I CSK 2074/23,
nie publ.).
Mając powyższe na uwadze, nie można przyjąć, że przesłanki przyjęcia
skargi kasacyjnej do rozpoznania zostały w sposób właściwy wykazane.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).
(A.T.)
[r.g.]
I CSK 2679/23
7
