I CSK 2556/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
21 sierpnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 21 sierpnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M.K., M.K.1, M.K.2 i I.K.
przeciwko Syndykowi masy upadłości […] w W.
o ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej Syndyka masy upadłości […] spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie
z 21 lutego 2024 r., I ACa 27/23,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
II. zasądza od Syndyka masy upadłości […] w W. na rzecz
M.K., M.K.1, M.K.2 i I.K. po 1 350 zł (tysiąc trzysta pięćdziesiąt
złotych) kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w
wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas po
upływie tygodnia od dnia doręczenia zobowiązanemu niniejszego
postanowienia do dnia zapłaty.
A.W.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 9 listopada 2022 r. Sąd Okręgowy w Siedlcach ustalił, że umowa
kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF zawarta 30 października 2006 r.
I CSK 2556/24
2
pomiędzy Bankiem1 spółką akcyjną w K. a M.K. i A.K. jest nieważna (pkt I) i
zasądził od pozwanego na rzecz powodów koszty procesu (pkt II).
Wyrokiem z 21 lutego 2024 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił apelację
pozwanego Syndyka masy upadłości […] w W. (pkt I) i zasądził od pozwanego na
rzecz powodów koszty postępowania apelacyjnego (pkt II).
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył pozwany, zaskarżając
go w całości. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pozwany
wskazał, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, wymagające
odpowiedzi na pytanie czy postępowanie sądowe z powództwa kredytobiorcy
o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu waloryzowanego
(indeksowanego albo denominowanego) do waluty obcej, wytoczone przeciwko
upadłemu bankowi (kredytodawcy), jest sprawą „o wierzytelność, która podlega
zgłoszeniu do masy upadłości” w rozumieniu art. 145 ust. 1 ustawy
z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i tym samym podlega zawieszeniu na
podstawie art. 174 § 1 pkt 4 lub art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 144 ust. 1
i w zw. z art. 145 ust. 1 pr. up. do czasu rozpoznania zgłoszenia wierzytelności na
liście wierzytelności lub odpowiednio, odmowy uwzględnienia wierzytelności na
liście i wyczerpania trybu określonego ustawą.
Skarżący zaznaczył również, że istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych wywołujących poważne wątpliwości i rozbieżności w orzecznictwie
sądów, a to art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 144 ust. 1 i w zw. z art. 145 ust. 1
pr. up. oraz art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 144 ust. 1 w zw. z art. 145
ust. 1 pr. up.
Powodowie wnieśli o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
oraz o zasądzenie od pozwanego na ich rzecz kosztów zastępstwa prawnego
przed Sądem Najwyższym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach Kodeksu
postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany na
ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości
orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu
I CSK 2556/24
3
prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub
oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń
umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej. Koniecznej selekcji
skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowiona
w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi
kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest ograniczony
wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie
służy zaś merytorycznej ocenie skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej
jednej z tych przesłanek, przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest
usprawiedliwione.
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości
lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając
na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do
zagwarantowania, że skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia
prawomocnych orzeczeń, będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne.
Ograniczenie przesłanek do czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych
sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga
kasacyjna nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie. Tak
więc, nie w każdej sprawie, nawet w takiej, w której rozstrzygnięcie oparte jest na
błędnej subsumpcji czy wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być
przyjęta do rozpoznania, w przeciwnym razie Sąd Najwyższy stałby się wbrew
obowiązującym regulacjom sądem trzeciej instancji. Nie jest rolą Sądu
Najwyższego korygowanie ewentualnych błędów w zakresie stosowania czy
wykładni prawa w każdej indywidualnej sprawie.
Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.
jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego
wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno,
I CSK 2556/24
4
przede wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się
w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń
(postanowienie Sądu Najwyższego z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01),
a jednocześnie zostać przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby
umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi,
niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu
(postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02;
z 22 października 2002 r., III CZP 64/02; z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08).
Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na potrzebie
wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania
jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w danej sprawie, jest przedmiotem
rozbieżnej wykładni w judykaturze sądowej i na czym rozbieżność ta polega, co
wymaga przytoczenia orzeczeń sądów wydanych w takich samych lub istotnie
zbliżonych stanach faktycznych, względnie, jaki konkretny przepis prawa,
zastosowany w danej sprawie, wymaga interpretacji ze strony Sądu Najwyższego,
z czego potrzeba ta wynika i z jakich powodów dotychczasowy dorobek doktryny
i orzecznictwa jest w tej mierze niewystarczający. Nieodzowne jest ponadto,
podobnie jak w przypadku przyczyny kasacyjnej określonej w art. 3989 § 1
pkt 1 k.p.c., wykazanie związku między oczekiwaną od Sądu Najwyższego
wykładnią prawa a wynikiem postępowania kasacyjnego (postanowienia Sądu
Najwyższego: z 15 października 2002 r., II CZ 102/02; z 29 lipca 2015 r.,
I CSK 980/14; z 19 czerwca 2018 r., IV CSK 56/18).
Zagadnienie sformułowane przez skarżącego oraz wątpliwości dotyczące
stosowania cytowanych przepisów prawnych zostały definitywnie rozstrzygnięte
uchwałą Sądu Najwyższego z 19 września 2024 r., III CZP 5/24, w której Sąd
Najwyższy przesądził, że postępowanie sądowe z powództwa kredytobiorcy
będącego konsumentem o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy
kredytu, prowadzone przeciwko bankowi, co do którego w toku postępowania
ogłoszono upadłość, nie jest sprawą „o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do
masy upadłości” w rozumieniu art. 145 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo
I CSK 2556/24
5
upadłościowe, a tym samym może być podjęte z chwilą ustalenia osoby pełniącej
funkcję syndyka.
Mimo, że zagadnienie prawne omówione w uchwale zostało przedstawione
przez orzekający w tamtejszej sprawie Sąd Apelacyjny, to zachowuje pełną
adekwatność także w odniesieniu do zagadnienia sformułowanego przez
skarżącego. Należy zauważyć, że w podjętej uchwale Sąd Najwyższy dokonał
najpierw językowej wykładni przepisu art. 174 § 1 pkt 4 w powiązaniu z art. 180 § 1
pkt 5 lit. b k.p.c. oraz art. 75 ust. 1 Pr. up. i stwierdził, że z art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c.
wynika nakaz zawieszenia postępowania, m.in. jeżeli ogłoszono upadłość strony,
a postępowanie dotyczy masy upadłości. Zawieszenie postępowania i podjęcie go
z udziałem syndyka służy właściwemu odzwierciedleniu tego faktu w procesie
dotyczącym masy upadłości.
Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na odmienną funkcję, którą pełni art. 145
ust. 1 Pr. up., normujący (wyłącznie w odniesieniu do wierzytelności, które
podlegają zgłoszeniu do masy upadłości) zależność między tokiem postępowania
sądowego oraz upadłościowego, jako specyficznego postępowania rozpoznawczo-
wykonawczego. Sąd Najwyższy wytłumaczył, że przepis ten jest ściśle skorelowany
z uregulowanym w Prawie upadłościowym trybem ustalania roszczeń wierzycieli
upadłego w ramach sporządzania listy wierzytelności. Postępowanie upadłościowe,
jako tak zwana egzekucja generalna, ma na celu sprawne i możliwie skuteczne
zaspokojenie wszystkich wierzycieli podmiotu, którego upadłość ogłoszono. W tym
celu sporządzana jest lista wierzytelności, która służy do ustalenia grona wierzycieli
w modelu działań uproszczonym i przyspieszonym względem ogólnego
postępowania cywilnego rozpoznawczego. Dochodzenie wierzytelności, o których
mowa w art. 145 ust. 1 Pr. up., na zasadach ogólnych jest wówczas wyłączone,
a postępowania sądowe zainicjowane wcześniej i zawieszone z powodu ogłoszenia
upadłości strony nie mogą zostać podjęte do czasu wyczerpania trybu określonego
w Prawie upadłościowym (odniesienie do uchwały SN z 9 grudnia 2021 r.,
III CZP 96/20). Wyłączenie dochodzenia owych roszczeń w postępowaniu
rozpoznawczym uzasadnione jest realizacją celów egzekucji generalnej, o której
mowa w art. 2 ust. 1 Pr. up.
I CSK 2556/24
6
Sąd Najwyższy dodał również, że z uwagi na uproszczony i przyspieszony
tok dochodzenia wierzytelności określony w Prawie upadłościowym, a także
konieczność zapewnienia wierzycielom ochrony prawnej realizującej w pełni
konstytucyjne standardy prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji), ustawodawca
przewidział możliwość powrotu do ogólnego trybu rozpoznawczego – po
bezskutecznym dla wierzyciela wyczerpaniu toku czynności określonych Prawem
upadłościowym, czyli po nieumieszczeniu wierzytelności na liście wierzytelności
(art. 145 ust. 1 in fine Pr. up.).
Z poczynionych rozważań Sąd Najwyższy wywiódł, że podjęcie
postępowania z chwilą ustalenia osoby syndyka jest regułą, a dalsze trwanie stanu
zawieszenia postępowania o wierzytelność podlegającą zgłoszeniu do masy
upadłości stanowi od niej wyjątek. Ów wyjątek uzasadniony jest systemem
dochodzenia roszczeń właściwym dla postępowania upadłościowego, gdyż
niedopuszczalność podjęcia postępowania dotyczy spraw, których przedmiot
należy do kompetencji syndyka. Ścisła korelacja przepisów wyżej omówionych
umożliwia powrót do ogólnego postępowania rozpoznawczego po wyczerpaniu
trybu określonego w Prawie upadłościowym.
Analizując pojęcie „wierzytelności” tak w prawie materialnym, jak
i procesowym, w odniesieniu do przedmiotów żądania w postępowaniu sądowym,
Sąd Najwyższy orzekł, że sprawy ustalenie nie są sprawami o wierzytelność,
a samo poszukiwanie ochrony prawnej z pomocą art. 189 k.p.c. odbywa się przy
pomocy roszczenia procesowego, a nie roszczenia materialnoprawnego. Skoro tak,
to sprawa o ustalenie nie stanowi sprawy o wierzytelność, która podlegałaby
zgłoszeniu do masy upadłości, gdyż uprawniony dochodzący takiego ustalenia nie
ma procesowych sposobności do zgłoszenia swego żądania syndykowi w trybie
sporządzania listy wierzytelności. Dodatkowo, takie żądanie nie może ulec
zamianie na zobowiązanie pieniężne w rozumieniu art. 91 ust. 2 Pr. up.
Sąd Najwyższy przyjął jednak, że dokonanie jedynie wykładni językowej nie
prowadzi do uzyskania wyczerpującego rozwiązania omawianego problemu.
Posługując się dodatkowo wykładnią systemową i funkcjonalną art. 145
ust. 1 Pr. up., Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że kwestia istnienia
I CSK 2556/24
7
stosunku prawnego będzie badana równolegle przez sąd (jako materialnoprawna
przesłanka zasadności powództwa o ustalenie), jak i przez syndyka (sędziego
komisarza, sąd upadłościowy) jako kwestia wstępna dla dalszej oceny, czy
zgłaszana przez powodów wierzytelność z tytułu nienależnego świadczenia
powinna zostać umieszczona na liście wierzytelności. Nie jest to przeszkodą do
dokonania samodzielnych ocen przez organy prowadzące oba wspomniane
postępowania, z zastrzeżeniem, że merytoryczne orzeczenie sądu cywilnego, po
jego uprawomocnieniu się, wiązałoby następczo organy postępowania
upadłościowego (art. 365 § 1 k.p.c.). Dwukrotne zbadanie tej samej kwestii
uzasadnione jest odmienne przedmiotami obu postępowań i nie jest
potwierdzeniem niespójności systemu prawa.
Sąd Najwyższy przyjął, że niewskazanie w art. 145 ust. 1 Pr. up. wprost
spraw o ustalenie nie powinno skłaniać do rozszerzającego rozumienia pojęcia
„postępowania sądowego (...) o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy
upadłości”, w celu objęcia tą kategorią spraw również żądań
z art. 189 k.p.c. Postępowanie upadłościowe, którego istotnym elementem jest
sporządzenie listy wierzytelności zaspokajanych z masy upadłości, zasadniczo nie
stwarza zainteresowanym możliwości dochodzenia roszczenia procesowego
o istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego, co powodowałoby
zagrożenie przysługującego im prawa do sądu.
Tym samym, korelacja art. 145 ust. 1 Pr. up. z ustaleniem listy
wierzytelności, wyrażająca istotę i funkcję przywołanego przepisu, stanowi
o fundamentalnej różnicy między sprawami o ustalenie i sprawami o zasądzenie.
W razie wystąpienia z zasądzenia sensem tamowania rozpoznania sprawy
w postępowaniu prowadzonym na zasadach ogólnych jest możliwość dochodzenia
ochrony prawnej w procedurze związanej z ustaleniem listy wierzytelności. Zbieżne
rozwiązanie nie zostało przewidziane dla żądania ustalenia prawa lub stosunku
prawnego, które nie ma swego odpowiednika w toku sporządzania listy
wierzytelności. W konsekwencji sprawa z art. 189 KPC może toczyć się na
zasadach ogólnych, tyle że z udziałem syndyka a nie samego upadłego. Cel
art. 145 ust. 1 Pr. up., jakim jest zatamowanie biegu postępowań sądowych, które
I CSK 2556/24
8
mogą stać się zbędne wskutek umieszczenia wierzytelności na liście, nie jest
bowiem aktualny w odniesieniu do spraw o ustalenie.
W niniejszej sprawie Sąd Najwyższy podzielił w całości zapadłe w uchwale
rozstrzygnięcie. Stwierdził jednocześnie, że nie ujawniły się nowe argumenty,
mające prowadzić do zakwestionowania powyższego poglądu ani inne przyczyny,
uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, w szczególności
nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).
Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego
zasądzonych na rzecz M.K., M.K.2 i I.K. orzeczono zgodnie z art. 98 § 1 i 3 w
związku z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z
dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, a na rzecz
M.K.1 zgodnie z art. 98 § 1 i 3 w związku z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2
rozporządzenia
Ministra
Sprawiedliwości
z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
W niniejszej sprawie odpowiedzi na skargę kasacyjną złożyli wszyscy
powodowie, jednakże, chociaż wszystkie odpowiedzi zostały wniesione przez
różnych profesjonalnych pełnomocników, to ich treść stanowiła wierne kopie
pokrywające się nawzajem zarówno co do oświadczeń procesowych, jak
i przytoczonej argumentacji. W tej sytuacji, mając na względzie również wkład
pracy pełnomocników, Sąd Najwyższy przyjął, że mimo wyznaczenia zastępstwa
dla każdego z powodów z osobna, orzeczenie o kosztach powinno uwzględniać
aktualny pogląd Sądu Najwyższego wyrażony m.in. w uchwale
z 16 listopada 2023 r., III CZP 54/23, gdzie SN wskazał m.in., że w razie
współuczestnictwa materialnego (art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c.) do niezbędnych kosztów
procesu poniesionych przez współuczestników reprezentowanych przez jednego
pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym zalicza się jego
wynagrodzenie ustalone niezależnie od liczby reprezentowanych przez niego
uczestników, a także, iż koszty procesu należne współuczestnikom materialnym
podlegają zasądzeniu na ich rzecz w częściach równych, chyba że współuczestnicy
zgodnie wniosą o inny podział zasądzonych kosztów albo o zasądzenie ich jedynie
I CSK 2556/24
9
na rzecz jednego lub niektórych ze współuczestników.
A.W.
[SOP]
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
