I CSK 1992/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
31 lipca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 31 lipca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa B.S.
przeciwko W.L.
o zachowek,
na skutek skargi kasacyjnej W.L.
od wyroku Sądu Okręgowego Warszawa - Praga w Warszawie
z 11 stycznia 2024 r., IV Ca 402/23,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
II.
zasądza
od
W.L.
na
rzecz
B.S.
2 700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) kosztów postępowania
kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za
opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia
zobowiązanej niniejszego postanowienia do dnia zapłaty.
A.W.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 5 października 2022 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi -
Północ w Warszawie zasądził od W.L. na rzecz B.S. 27 753,61 zł z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie od dnia wydania wyroku do dnia zapłaty oraz koszty
procesu i oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 1), a także zasądził od B.S.
I CSK 1992/24
2
na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi - Północ w
Warszawie 2 242,24 zł tytułem kosztów sądowych poniesionych tymczasowo przez
Skarb Państwa (pkt 2).
Na skutek apelacji obu stron Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie
zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że (a) zasądził od pozwanej na rzecz
powódki 67 121,85 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 25 stycznia
2017 r. do dnia zapłaty; (b) w pozostałym zakresie powództwo oddalił
i (c) rozstrzygnął, że koszty procesu ponosi w całości pozwana, ich szczegółowe
wyliczenie pozostawiając referendarzowi sądowemu w Sądzie Rejonowym dla
Warszaw Pragi - Północ w Warszawie (pkt I), w pozostałym zakresie apelację
powódki oddalił (pkt II), oddalił w całości apelację pozwanej (pkt III), rozstrzygnął,
że koszty procesu w instancji odwoławczej ponosi w całości pozwana, ich
szczegółowe wyliczenie pozostawiając referendarzowi sądowemu w Sądzie
Rejonowym dla Warszawy Pragi - Północ w Warszawie (pkt IV).
Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wywiodła pozwana,
zaskarżając je w części uwzględniającej powództwo i obciążającej ją kosztami
procesu za I i II instancję (tj. w punktach I a), I c), III i IV wyroku). Skarżąca wniosła
o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na występujące w sprawie
istotne zagadnienia prawne, które sformułowała następująco (art. 3989 § 1
pkt 1 k.p.c.):
- czy do skutecznego wydziedziczenia konieczne jest szczegółowe rozwinięcie
w testamencie przyczyny tegoż wydziedziczenia zdefiniowanej w art. 1008 k.c.
pkt 3, czy też wystarczy samo zacytowanie treści podstawy wydziedziczenia
zgodnie z brzmieniem tego artykułu,
- czy i według jakich kryteriów sąd rozpoznający sprawę winien miarkować
stopień przyczynienia się spadkodawcy oraz uprawnionego do zachowku do
zaistnienia stanu faktycznego opisanego w art. 1008 pkt 3 k.c. przy ocenie, czy
wydziedziczenie wypełnia dyspozycję tego przepisu,
- od jakiej daty należą się uprawnionemu do zachowku odsetki ustawowe
za opóźnienie od kwoty zachowku, gdyż w doktrynie i orzecznictwie kwestia
rozstrzygana jest niejednolicie. Biorąc pod uwagę, że postępowania sądowe
I CSK 1992/24
3
w sprawach o zachowek trwają niejednokrotnie latami nie z winy stron (tak jak
w niniejszym przypadku), kwestia daty wymagalności roszczenia zyskuje ogromne
znaczenie dla porządku prawnego państwa.
Powódka wniosła o nieprzyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
i zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego przed Sądem Najwyższym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości
lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając
na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do
zagwarantowania, że skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia
prawomocnych orzeczeń, będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne.
Ograniczenie przesłanek do czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych
sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga
kasacyjna nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie.
W rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. istotnym zagadnieniem prawnym
jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego
wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno
być przede wszystkim sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się
w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń
(por. postanowienie SN z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie być
przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi
Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej
subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (por. postanowienia Sądu
Najwyższego z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r.,
III CZP 64/02; z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08).
I CSK 1992/24
4
Wbrew twierdzeniom skarżącej, podniesione zagadnienia zostały
już w orzecznictwie Sądu Najwyższego w pełni rozstrzygnięte. W odniesieniu
do pierwszego z nich wypowiedział się, tytułem przypomnienia, Sąd Najwyższy
chociażby w postanowieniu z 12 stycznia 2018 r., II CSK 561/17, gdzie stwierdził,
że w przypadku, gdy spadkodawca decyduje się na skorzystanie z instytucji
wydziedziczenia, to może użyć słów ustawy przy wskazaniu w testamencie
przyczyny wydziedziczenia, jednak musi także wymienić konkretne przejawy
zachowania spadkobiercy wypełniające przytoczoną przez niego ustawową
przesłankę wydziedziczenia, ponieważ jest to konieczne do oceny czy przesłanki
wydziedziczenia faktycznie miały miejsce. Sądy obu instancji w motywach
pisemnych wyroków wykazały, że spadkodawcy takich przesłanek nie wymienili,
ograniczając się tylko do podania sformułowań ustawowych, otwierających pole do
swobodnej interpretacji, która pozostałaby w świetle utrwalonego stanu faktycznego
nieuprawniona. Poza tym, skarżąca nie przedstawiła żadnej argumentacji
potwierdzającej, że zagadnienie przez nią zaproponowane budzi jakiekolwiek
wątpliwości albo nie zostało dotychczas rozstrzygnięte.
Sformułowanie drugiego z zagadnień stanowi dodatkowe potwierdzenie
postrzegania przez skarżącą alternatywnej rzeczywistości prawnej w odniesieniu
do sytuacji faktycznej występującej pomiędzy stronami. Sądy meriti wyczerpująco
wypowiedziały się w przedmiocie okoliczności, które wzięły pod uwagę przy
zwalczeniu przez powódkę skuteczności skorzystania przez rodziców z instytucji
wydziedziczenia w ramach sporządzonych przez nich testamentów. Nie ulega
najmniejszej wątpliwości, że w ustalonych okolicznościach wyłączny ciężar winy
zerwania nie tylko kontaktów, lecz przede wszystkim jakichkolwiek więzi
rodzinnych, ciążył na spadkodawcach. Słusznie Sądy obu instancji dostrzegły, że
zachowanie spadkodawców wyczerpywało znamiona przemocy fizycznej
i psychicznej, a tym samym zasługiwało na szczególne potępienie. Najbardziej
uderzające w postawie procesowej pozwanej jest to, że jako młodsza siostra
powódki, nie dostrzegła, że szczególną wdzięczność za kształt dzieciństwa
spędzonego w rodzinie, w której funkcjonowały patologiczne mechanizmy,
zawdzięczać może jedynie powódce. Dzieciństwo pozwanej z wielką dozą
prawdopodobieństwa właściwie tylko dzięki opiekuńczej postawie powódki ominęły
I CSK 1992/24
5
dramaty o jeszcze wyższym stopniu nasilenia. Dramaty te z trudno opisywalnym
stopniem intensyfikacji przejęła jednak na siebie z woli rodziców powódka, lecz
odważnie stawiła im czoła. To powódka do czasu wyprowadzki z domu wypełniała
względem pozwanej niemal wszelkie obowiązki mieszczące się w katalogu
obowiązków rodzicielskich. Dla takich stwierdzeń wprost nie ma i nie może być
żadnej ewentualności, wyjątków czy alternatyw. Pozwana zdaje się te czynniki
ignorować, kształtując przy tym wrogą postawę względem powódki wśród członków
swojej rodzinny, co nie zasługuje na aprobatę.
Jako kompletnie oderwane od realiów sprawy należy ocenić formułowanie
zagadnienia prawnego, w którym skarżąca domaga się ustalenia, jaki wpływ
na wykładnię art. 1008 k.c. ma zachowanie skarżącej, podejmując próbę
przerzucenia na uprawnioną do zachowku odpowiedzialności za tragedie życiowe,
znajdujące rzeczywiste źródło w nagannym postępowaniu rodziców. W ten sposób
skarżąca zignorowała ciężar spoczywająca na jej siostrze – wyważenia miłości
i troski o rodzeństwo ukształtowanych mimo niewytłumaczalnej postawy rodziców.
Chociaż skarżąca podniosła, że powódka ponosiła odpowiedzialność za skutki
w postaci wydziedziczenia, to jeszcze raz należy zdecydowanie podkreślić, że
motywy pisemne Sądów obu instancji zwracają uwagę na karygodną postawę
samych spadkodawców.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy podzielił utrwalone w orzcznictwie
stanowisko, wyrażone m.in. w postanowieniu Sądu Najwyższego z 14 listopada
2019 r., IV CSK 661/18, że wydziedziczenie może być skuteczne jedynie wtedy,
gdy winę za zerwanie kontaktów i ustanie więzi uczuciowej ponosi wyłącznie
spadkobierca. Samo odebranie wszelkich korzyści ze spadku stanowi bowiem
najsurowszą sankcję przewidzianą w prawie spadkowym. W okolicznościach
ustalonych w sprawie jawnie niesprawiedliwym byłoby wyrokowanie, opierające się
na przerzuceniu winy za ustanie więzi uczuciowej na powódkę. Z tych względów
zagadnienie prawne zaprezentowane przez pozwaną jawi się jako próba
zakwestionowania niekorzystnego dla skarżącej rozstrzygnięcia, podczas gdy
w najwyższym stopniu odzwierciedla ono zasady sprawiedliwości społecznej.
I CSK 1992/24
6
W odniesieniu do trzeciego zagadnienia prawnego, które w ocenie skarżącej
przemawia za przyjęciem do rozpoznania skargi kasacyjnej – należy podnieść, że
pozwana została wezwana do zapłaty zachowku przez powódkę w prawidłowy
sposób, a Sąd meriti ustalił datę tego wezwania i wymagalności roszczenia zgodnie
z art. 455 k.c., zaznaczając że brak przepisu ustalającego inną datę wymagalności
roszczenia. Zasądzone odsetki będą też stanowiły dla powódki swoistą
rekompensatę za czas pozostawania w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia
przez skarżącą, skoro u podstaw niniejszego procesu stanęło niespełnienie przez
nią świadczenia we wskazanym przez powódkę terminie. W związku z tym,
za niewystarczające należy przyjąć przytoczenie – jako argumentu za
rozbieżnością w poglądach sądów jednostkowych na moment ustalenia momentu
wymagalności – wyroków zapadających w odmiennych stanach faktycznych. Nie
może jednak umknąć uwadze Sądu Najwyższe, że sposób sformułowania
zagadnienia prawnego stanowił w istocie oczekiwanie od Sądu Najwyższego
niedopuszczalnej wypowiedzi stanowiącej przejaw wykroczenia poza przyznane
kompetencje poprzez podanie sposobu rozstrzygnięcia konkretnej sprawy.
Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.).
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11
i 3 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. oraz w zw. z § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt
2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.
w sprawie opłat za czynności adwokackie.
A.W.
[a.ł]
