I CSK 1933/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Jacek Grela
25 września 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 25 września 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa J.P.
przeciwko W. w Ł.
o zapłatę i ustalenie,
na skutek skargi o wznowienie postępowania adwokata M.K.
od postanowienia Sądu Najwyższego - Izba Cywilna
z 22 grudnia 2020 r., II Ca 161/20,
1. zmienia punkt 3 postanowienia Sądu Najwyższego z 22
grudnia 2020 r. w ten sposób, że przyznaje adwokatowi M.K. od
Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w Łodzi dodatkowo 550
(pięćset pięćdziesiąt) złotych, powiększoną o należną stawkę
podatku od towarów i usług, kosztów nieopłaconej pomocy
prawnej udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu
kasacyjnym;
2. oddala wniosek w pozostałej części.
UZASADNIENIE
Sąd Najwyższy postanowieniem z 22 grudnia 2020 r. (II CSK 161/20)
odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej powódki do rozpoznania i przyznał adw. M.K.
od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w Łodzi kwotę 3600 zł, podwyższoną o
I CSK 1933/24
2
stawkę podatku od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną
udzieloną powódce z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
Adwokat M.K. wniósł o zmianę postanowienia w zakresie przyznanych
kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz o zwrot kosztów nieopłaconej
pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Powołał się na wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, w którym orzeczono, że
§ 2 pkt 1 w zw. z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3
października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w zakresie, w
jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości
niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1
zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 4161 k.p.c. w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem
mogą być uchylone postanowienia niekończące postępowania w sprawie, jeżeli
zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał
Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową
lub z ustawą. Przepisy o wznowieniu postępowania stosuje się odpowiednio.
Artykuł 4161 k.p.c. przewiduje więc szczególny środek prawny o cechach skargi
o wznowienie postępowania, pozwalający na uchylenie prawomocnych
postanowień niekończących postępowania ze względu na następcze stwierdzenie
przez Trybunał Konstytucyjny wadliwości podstawy prawnej tego postanowienia.
Literalne brzmienie przepisu prowadziłoby do wniosku, że znajduje on
zastosowanie jedynie w przypadku zakończenia postępowania wyrokiem
(orzeczeniem merytorycznym). Jednak uzależnienie zakresu uprawnień stron,
dotkniętych rozstrzygnięciem opartym na normie zakwestionowanej przez Trybunał
Konstytucyjny, od sposobu zakończenia postępowania w danej sprawie nie
znajduje żadnego uzasadnienia. Prokonstytucyjna wykładnia art. 4161 k.p.c.
I CSK 1933/24
3
wymaga więc przyjęcia, że wniosek, o którym mowa w tym przepisie może
dotyczyć także postanowienia niekończącego postępowania wydanego w każdej
sprawie prawomocnie zakończonej, również w razie zakończenia jej orzeczeniem
niemerytorycznym. Poza tym wniosek z art. 4161 k.p.c. może dotyczyć każdego
wydanego w sprawie postanowienia, które nie kończy postępowania w sprawie,
w tym także postanowienia o kosztach procesu (zob. postanowienie SN z 21 marca
2013 r., II CZ 3/13).
Pełnomocnik ustanowiony przez sąd (pełnomocnik z urzędu) jest
legitymowany do złożenia wniosku na podstawie art. 4161 k.p.c. w zakresie
przyznania na jego rzecz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (zob. uchwały SN
z 20 maja 2011 r., III CZP 14/11, OSNC 2012, nr 1, poz. 2, i z 8 marca 2012 r.,
III CZP 2/12, OSNC 2012, nr 10, poz. 115). Taki wniosek pełnomocnik wnosi w
imieniu własnym i na własną rzecz, nie działając w tym zakresie w imieniu
mocodawcy.
Kierując się prokonstytucyjną wykładnią art. 4161 k.p.c. należało uznać
wniosek o zmianę rozstrzygnięcia o kosztach za dopuszczalny. Regulacja
przewidziana w powołanym przepisie ma charakter szczególny i przyznaje
uprawnienia stronie, której prawa zostały naruszone.
Trybunał Konstytucyjny w wielu wyrokach uznał za pozbawione podstaw
różnicowanie sytuacji pełnomocników ustanawianych z urzędu i z wyboru w
zakresie przysługującego im wynagrodzenia (zob.m.in. wyroki: z 23 kwietnia 2020
r., SK 66/19, OTK ZU 2020, z. A, poz. 13; z 20 grudnia 2022 r., SK 78/21, OTK ZU,
z. A, poz. 20, i z 20 kwietnia 2023 r., SK 53/22, OTK ZU 2023, z. A, poz. 49).
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, stwierdził
niekonstytucyjność przepisów rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 3
października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu oraz w
sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej
udzielonej przez adwokata z urzędu. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 27 kwietnia
2023 r., I CSK 3767/22, przyjął, że wobec niekonstytucyjnego charakteru
wskazanych przepisów pierwszego z tych rozporządzeń w systemie prawa
I CSK 1933/24
4
powstała luka, uzasadniająca ustalenie stawki wynagrodzenia należnej
pełnomocnikowi z urzędu w drodze analogii do unormowań dotyczących ogólnych
stawek zastępstwa procesowego (podobnie np. postanowienie SN z 13 września
2023 r., I CSK 4563/22).
W związku z tym konieczne jest zastąpienie zakwestionowanych przez
Trybunał Konstytucyjny stawek - stosownie do wartości przedmiotu zaskarżenia
i rodzaju postępowania - stawkami wynagrodzenia (opłat), jakie prawodawca
przewidział za tego samego rodzaju prace (pomoc prawną) wyświadczone przez
adwokata ustanowionego z wyboru, wynikające z rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie.
Z tych względów Sąd Najwyższy, mając na względzie wskazywaną w
skardze kasacyjnej wartość przedmiotu zaskarżenia, zasądził stawkę wynikającą z
§ 4 ust. 1 i 3 w zw. z § 8 pkt 6 w zw. z § 16 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia z dnia 14
maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu
terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z
urzędu.
Wniosek o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez
adwokata z urzędu wywołanego przedmiotowym wnioskiem podlegał oddaleniu,
jako że nikogo nie można uznać za stronę przeciwną do pełnomocnika z urzędu w
niniejszym postępowaniu, a wniosek ten pełnomocnik składa samodzielnie,
działając w imieniu własnym i na własną rzecz.
Jacek Grela
(M.M.)
[SOP]
I CSK 1933/24
5
