I CSK 1932/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska
6 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 6 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa B.K. i P.K.
przeciwko T.S. i D.S.
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,
na skutek skargi o wznowienie postępowania B.K.
na postanowienie Sądu Najwyższego
z 23 lipca 2020 r., V CSK 530/19,
1. zmienia zaskarżone postanowienie Sądu Najwyższego z 23
lipca 2020 r., V CSK 530/19 w ten sposób, że w miejsce
kwoty 3600 (trzy tysiące sześćset) złotych podwyższonej
o stawkę podatku VAT przyznaje adwokatowi Ł.N. kwotę
5400 (pięć tysięcy czterysta) złotych w tym należny
podatek od towarów i usług;
2. oddala wniosek w pozostałym zakresie;
3. oddala wniosek o zwrot kosztów postępowania.
UZASADNIENIE
Sąd Najwyższy postanowieniem z 23 lipca 2020 r. uzupełnił postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2020 r. (V CSK 530/19) w ten sposób, że
przyznał adw. Ł.N. od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Katowicach
wynagrodzenie w kwocie 3600 zł, powiększoną o stawkę podatku VAT, tytułem
I CSK 1932/24
2
zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodom z urzędu w
postępowaniu kasacyjnym.
Pismem z 4 czerwca 2024 r. adwokat Ł.N. wniósł o zmianę postanowienia w
zakresie przyznanych kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz o zwrot
kosztów postępowania. Powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27
lutego 2024 r., SK 90/22, w którym orzeczono, że § 2 pkt 1 w zw. z § 4 ust. 1
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie
ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej
przez adwokata z urzędu w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone
przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez
adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w
rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie
opłat za czynności adwokackie, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust.
3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 4011 k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również
w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego
z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie
którego zostało wydane orzeczenie.
W myśl art. 4161 k.p.c. w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem
mogą być uchylone postanowienia niekończące postępowania w sprawie, jeżeli
zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał
Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową
lub z ustawą. Przepisy o wznowieniu postępowania stosuje się odpowiednio.
Literalne brzmienie powołanego przepisu wskazywałoby, iż znajduje on
zastosowanie tylko w odniesieniu do spraw zakończonych prawomocnym
wyrokiem. Natomiast postanowienie o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania nie należy do orzeczeń o charakterze merytorycznym (zob.
postanowienia Sądu Najwyższego: z 6 maja 2003 r., I CO 7/03, OSNC 2004, Nr 1,
poz. 14; z 9 października 2007 r., II CO 6/07; z 19 marca 2012 r., II UO 1/12; z 5
I CSK 1932/24
3
grudnia 2012 r., I CO 49/12; z 18 marca 2015 r., I UO 2/14; z 19 grudnia 2017 r., I
UO 2/17).
Do postanowień niekończących postępowania, o których mowa
w art. 4161 k.p.c., należy postanowienie o kosztach procesu (zob. postanowienie
SN z 28 października 2024 r., III CZ 127/24). Wniosek, w którym kwestionowane
jest rozstrzygnięcie o przyznaniu kosztów pełnomocnikowi świadczącemu pomoc
prawną z urzędu, pełnomocnik taki składa samodzielnie, działając w imieniu
własnym i na własną rzecz (zob. postanowienia SN z 29 sierpnia 2024 r., I CSK
1966/24).
Kierując się prokonstytucyjną wykładnią art. 4161 k.p.c. należało uznać
wniosek o zmianę rozstrzygnięcia o kosztach za dopuszczalny. Regulacja
przewidziana w powołanym przepisie ma charakter szczególny i przyznaje
uprawnienia stronie, której prawa zostały naruszone.
Trybunał Konstytucyjny w wielu wyrokach uznał za pozbawione podstaw
różnicowanie sytuacji pełnomocników ustanawianych z urzędu i z wyboru
w zakresie przysługującego im wynagrodzenia (zob.m.in. wyroki: z 23 kwietnia
2020 r., SK 66/19, OTK ZU 2020, z. A, poz. 13; z 20 grudnia 2022 r., SK 78/21,
OTK ZU, z. A, poz. 20, i z 20 kwietnia 2023 r., SK 53/22, OTK ZU 2023, z. A, poz.
49). Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, stwierdził
niekonstytucyjność przepisów rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 3
października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu oraz
w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy
prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 27
kwietnia 2023 r., I CSK 3767/22, przyjął, że wobec niekonstytucyjnego charakteru
wskazanych przepisów pierwszego z tych rozporządzeń w systemie prawa
powstała luka, uzasadniająca ustalenie stawki wynagrodzenia należnej
pełnomocnikowi z urzędu w drodze analogii do unormowań dotyczących ogólnych
stawek zastępstwa procesowego (podobnie np. postanowienie SN z 13 września
2023 r., I CSK 4563/22).
I CSK 1932/24
4
W związku z tym konieczne jest zastąpienie zakwestionowanych przez
Trybunał Konstytucyjny stawek - stosownie do wartości przedmiotu zaskarżenia
i rodzaju postępowania - stawkami wynagrodzenia (opłat), jakie prawodawca
przewidział za tego samego rodzaju prace (pomoc prawną) wyświadczone przez
adwokata ustanowionego z wyboru, wynikające z rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie. Zastosowanie per analogiam miał art. 4161 k.p.c., w przeciwnym razie
pełnomocnik z urzędu byłby pozbawiony skutecznego środka dochodzenia
wyższego wynagrodzenia, chociaż przepisy rozporządzenia zostały uznane za
niekonstytucyjne
Z tych względów Sąd Najwyższy, mając na względzie wskazywaną
w skardze kasacyjnej wartość przedmiotu zaskarżenia, zasądził stawkę wynikającą
z § 4 ust. 1 i 3 w zw. z § 8 pkt 7 w zw. z § 16 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia z dnia 14
maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu
terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata
z urzędu.
Wniosek o zwrot kosztów postępowania wywołanego przedmiotowym
wnioskiem podlegał oddaleniu, jako że nikogo nie można uznać za stronę
przeciwną do pełnomocnika z urzędu w niniejszym postępowaniu.
(M.M.)
[a.ł]
