I CSK 1271/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Roman Trzaskowski
15 kwietnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 15 kwietnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa D.D. i Z.D.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 24 października 2023 r., V ACa 755/21,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów, tytułem zwrotu
kosztów postępowania kasacyjnego, kwotę 5 434 (pięć tysięcy
czterysta trzydzieści cztery) zł z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia
pozwanemu niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
I CSK 1271/24
2
Wyrokiem z dnia 24 października 2023 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił
apelację pozwanego Banku od wyroku Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 15
października 2021 r. ustalającego nieistnienie między powodami a pozwanym
Bankiem stosunku prawnego wynikającego z bliżej oznaczonej umowy kredytu z
dnia 20 sierpnia 2008 r. i zasądzającego od pozwanego na rzecz powodów kwotę
58.393,78 zł.
W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do
rozpoznania, pozwany wskazał przyczynę kasacyjną określoną w art. 3989 § 1 pkt 1
k.p.c. Jego zdaniem w sprawie w sprawie wystąpiły istotne zagadnienia prawne,
wyrażające się w następujących pytaniach:
1) czy eliminacja klauzul odnoszących się do tabel kursowych banku w
umowie kredytu wyrażonego w walucie obcej i denominowanego do PLN, jako
postanowień niedozwolonych, jest równoznaczna z pozbawieniem umowy jej
elementów przedmiotowo istotnych (essetnialia negotii) prowadzącym do
nieważności umowy, czy też możliwe jest dalsze wykonywanie umowy pomimo
usunięcia klauzul przeliczeniowych, ze względu na to, iż saldo kredytu od początku
w umowie było wyrażone w CHF?
2) od jakiego dnia należy naliczać odsetki ustawowe za opóźnienie od kwot
zasądzonych na rzecz kredytobiorcy - konsumenta w ramach zwrotu nienależnego
świadczenia, w przypadku ustalenia przez sąd, iż umowa nie może być dalej
wykonywana wobec usunięcia z umowy klauzul uznanych za abuzywne oraz
decyzji konsumenta, co do braku woli uzupełnienia umowy?
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady
od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących
dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują
pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1
k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy
w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni
I CSK 1271/24
3
przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga
kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie
przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,
wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w
interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i
stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z
uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który
jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał
przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio
sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle
zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą
możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego
zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ
35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9
kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego
rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia
sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego
z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK
376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas
rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany
(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,
niepubl.).
Zagadnienia prawne sformułowane przez pozwanego nie czynią zadość
wskazanym wymaganiom, zostały już bowiem wystarczająco wyjaśnione w
orzecznictwie Sądu Najwyższego. Wynika z niego w szczególności, że w razie
niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu
denominowanego w walucie obcej umowa ta nie może wiązać stron w pozostałym
zakresie ani jako kredyt złotówkowy (z oprocentowaniem obliczanym na podstawie
I CSK 1271/24
4
wskaźnika LIBOR/SARON), ani jako tzw. kredyt czysto walutowy. W szczególności
bowiem wskazuje się, że utrzymanie takiej umowy jako kredytu czysto walutowego
prowadziłoby do niedopuszczalnego zniekształcenia woli stron, która
ukierunkowana była od początku na wypłatę kredytu w walucie krajowej, a
denominacja w CHF pełniła jedynie funkcję waloryzacyjną (por. wyroki Sądu
Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II
CSKP 293/22 i II CSKP 405/22, niepubl., z 20 maja 2022 r., II CSKP 713/22 i II
CSKP 943/22, niepubl., z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 9
grudnia 2022 r., II CSKP 1262/22, niepubl., z dnia 15 września 2023 r., II CSKP
1356/22, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1461/22, niepubl., z dnia 24
maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.). Wywoływałoby też zasadnicze
komplikacje związane z faktem wypłaty i spłat kredytu – wbrew postulowanemu
walutowemu charakterowi umowy - w złotówkach. Należy ponadto pamiętać, że w
umowie kredytu denominowanego do CHF ryzyko walutowe jest już ucieleśnione w
postanowieniu określającym wysokość kredytu w CHF, a abuzywność i
nieskuteczność klauzuli ryzyka walutowego, niewątpliwie określającej główne
świadczenie stron, prowadzi samo przez się do upadku umowy (por. postanowienie
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23,
Deutsche Bank Polska, pkt 84-87, teza). Również próba utrzymania umowy jako
kredytu złotowego napotyka zasadniczą przeszkodę, polegającą na braku kryteriów
normatywnych, które umożliwiałyby określenie, jaką kwotę określoną w złotych
powinien wypłacić powodom Bank, a tym samym ustalenie, czy dokonana
faktycznie wypłata odpowiadała zobowiązaniu umownemu i jakie kwoty powinni
spłacać kredytobiorcy (por. wyrok SN z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22,
niepubl.). Prowadziłaby również do wyeliminowania z umowy klauzuli ryzyka
walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego czy
denominowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki
oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym
przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i
charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia
2019 r., V CSK 382/18, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022
I CSK 1271/24
5
r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja
2022 r., II CSKP 796/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023
r., II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II
CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22 oraz z dnia 24 maja
2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.).
Sąd Najwyższy wyjaśnił też, od jakiej chwili uzasadnione jest rozpoczęcie
naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego z tytułu nienależnego świadczenia wynikającego z nieważności umowy
kredytu na skutek abuzywności klauzul indeksacyjnych konieczne i czy niezbędne
jest wyrażenie przez konsumenta zgody na taką nieważność, po uprzednim
pouczeniu konsumenta o skutkach takiej nieważności. W szczególności w wyroku z
dnia 3 grudnia 2024 r. (II CKSP 1803/22, niepubl.) Sąd Najwyższy przypomniał, że
z aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, iż
możliwość żądania odsetek za opóźnienie powinna wiązać się z żądaniem przez
konsumenta zwrotu kwot zapłaconych w wykonaniu nieważnej umowy i upływem
terminu do zapłaty (por. wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble
Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), pkt 71-72, 85-87 oraz
postanowienie z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22, Santander Bank Polska, pkt 37).
Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że nic innego nie wynika z uchwały składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21.
W szczególności nie wynika z niej w żadnej mierze, że możliwość wystąpienia
przez konsumenta z takim żądaniem zależy od prawomocnego stwierdzenia
nieważności albo złożenia przez niego „sformalizowanego” oświadczenia (por.
wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-
140/22, mBank (Oświadczenie konsumenta), pkt 56-61, 65, gdzie wskazano, że art.
6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż w
kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z
konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera
nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na
przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie
praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez
tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża
I CSK 1271/24
6
zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, że jest świadomy, iż nieważność
wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, i
konsekwencji tego uznania nieważności, i że wyraża zgodę na uznanie tej umowy
za nieważną; por. też postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z
dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, KCB i MB przeciwko BNP Paribas Bank Polska
S.A., pkt 35 i teza). W uchwale wskazano, że kredytodawca może żądać zwrotu
swego świadczenia jako nienależnego dopiero od chwili, w której umowa kredytu
stała się trwale bezskuteczna. Chwilą tą jest odmowa potwierdzenia przez
konsumenta klauzuli abuzywnej (bez której umowa nie może obowiązywać) albo
upływ rozsądnego terminu do jej potwierdzenia, przy czym wystąpienie przez
konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą
bezskuteczność (nieważność) całej umowy, może być uznane za dorozumianą
odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku umowy,
prowadzącą do jej trwałej bezskuteczności (nieważności). Wprawdzie zastrzeżono,
że taka ocena jest uzasadniona wtedy, gdy owemu żądaniu towarzyszy wyraźne
oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji,
jednakże nie oznaczało to, iż chodzi tu o jakieś „sformalizowane” oświadczenie
przed sądem. Wymaganiu temu czyniłoby zadość również proste oświadczenie,
także pozasądowe, że konsument jest świadomy konsekwencji upadku umowy i to
nawet – za czym przemawia zasada volenti non fit iniuria czy też akceptacja dla
reguły działania na własne ryzyko - przy założeniu, iż oświadczenie to nie
odpowiada rzeczywistości. Zważywszy ponadto, że w świetle aktualnego
orzecznictwa powołanie się przez konsumenta na nieważność umowy kredytu
indeksowanego jest dlań w praktyce niemal zawsze korzystne (choćby ze względu
na brak obowiązku zapłaty bankowi jakiegokolwiek innego świadczenia niż zwrot
kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy kredytu oraz odsetek ustawowych
za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty – por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 15 czerwca 2023 r., C‑520/21, Bank M. (Skutki uznania
umowy za nieważną), pkt 78-82, 84, teza, oraz postanowienia Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 11 grudnia 2023 r., C-756/22, Bank
Millennium, pkt 29, teza, i z dnia 12 stycznia 2024 r., C-488/23, Naniowski, pkt 24-
25, teza), a tym samym ryzyko związane z błędną oceną tej kwestii i ewentualnymi
I CSK 1271/24
7
próbami uchylenia się od skutków błędnej decyzji jest znikome, można przyjąć co
najmniej domniemanie, iż żądając zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie
takiej nieważnej umowy, kredytobiorca-konsument dysponuje informacjami
niezbędnymi dla oceny swej decyzji. Oznacza to, przynajmniej co do zasady, że już
samo wystąpienie przez konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem
restytucyjnym zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej umowy,
stanowi dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji
upadku umowy, prowadząc do jej trwałej bezskuteczności (nieważności).
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy
postanowił, jak w sentencji.
[SOP]
[a.ł]
(K.L.)
I CSK 1271/24
8
