I CSK 1197/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Kamil Zaradkiewicz
25 kwietnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 25 kwietnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M.R. i następców prawnych zmarłej J.R.: M.R.1 i N.R.,
przeciwko Bankowi S.A. w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Banku S.A. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 15 września 2023 r., V ACa 174/23,
1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2) zasądza od Banku S.A. w W. na rzecz M.R., M.R.1 i N.R.
kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego wraz z odsetkami w wysokości
odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia
niniejszego postanowienia pozwanej do dnia zapłaty.
[M.O.]
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 15 września 2023 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w sprawie
z powództwa J.R. i M.R. przeciwko Bankowi S.A. w W. o ustalenie i zapłatę, na
skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z 27 września
2022 r., XV C 1358/22, zmienił wyrok Sądu I instancji w ten sposób, że: w punkcie
II o tyle tylko, że zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 44 948,58 CHF
z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 12 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty
I CSK 1197/25
2
(pkt I.1), w punkcie III o tyle tylko, że kwotę 500 zł podwyższył do kwoty 1000 zł z
odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do
dnia zapłaty (pkt I.2), w punkcie IV w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz
powodów kwotę 10 817 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia
zapłaty (pkt I.3); oddalił apelację pozwanej (pkt II); zasądził od pozwanej na rzecz
powodów kwotę 13 150 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia
uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów postępowania
apelacyjnego (pkt III).
Pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu II instancji, zaskarżając
to orzeczenie w całości oraz wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz
poprzedzającego go wyroku Sądu I instancji w zaskarżonym zakresie i przekazanie
sprawy do ponownej rozpoznania (skarżący nie wskazał, któremu Sądowi sprawa
miałaby zostać przekazana do ponownego rozpoznania).
Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
skarżący wskazał, że w sprawie występuje potrzeba wykładni przepisów mających
budzić poważne wątpliwości i wywoływać rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj.
art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zakresie, w jakim odnoszą się one do skutków uznania
postanowień umownych za abuzywne i możliwości zastąpienia takich postanowień
przepisami dyspozytywnymi.
Powodowie złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną pozwanej, w której
wnieśli o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz
o zasądzenie od pozwanego na rzecz każdego z powodów kosztów postępowania
wywołanego wniesieniem skargi kasacyjnej, w tym kosztów zastępstwa
procesowego według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się rozstrzygnięcia o kosztach do
dnia spełnienia świadczenia przez bank.
Powódka J.R. zmarła 11 marca 2025 r. Spadek po niej na podstawie ustawy
nabyli mąż M.R., syn M.R.1 i córka N.R.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I CSK 1197/25
3
Skarga kasacyjna wniesiona przez pozwaną nie kwalifikowała się do
przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania.
Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
koncentruje się wokół problematyki skutków uznania za abuzywne postanowień
umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej dotyczących zasad ustalania
tego kursu na potrzeby wykonania umowy.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, za abuzywne
należy uznać postanowienia przyznające bankowi uprawnienie do jednostronnego
ustalania tego kursu (zob. wyroki SN: z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13
maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22;
z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).
Tymczasem, źródłem abuzywności tego rodzaju postanowień jest również,
a może przede wszystkim, nierównomierne rozłożenie pomiędzy stronami umowy
ryzyka ekonomicznego związanego z ewentualną zmianą kursu waluty obcej. Z
tego rodzaju nierównomiernym rozłożeniem ryzyka pomiędzy bankiem a
konsumentem mamy do czynienia w niniejszym postępowaniu.
Ryzyko instytucji kredytowej (banku) jest bowiem bardzo ograniczone – to,
że może ona uzyskać mniejszy zysk niż ustalony według kursu obowiązującego w
dniu zawarcia umowy, jest w znacznej mierze przewidywalne i tylko nadzwyczajne
sytuacje związane ze stanem gospodarki (kryzysy walutowe, krach giełdowy, wojna
itp.) mogą doprowadzić do nadzwyczajnej zmiany na jego niekorzyść. Natomiast
ryzyko konsumenta jest zasadniczo nieograniczone a wpływ na stopień tego ryzyka
mają nie tylko zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, ale również zdarzenia
o bardziej przewidywalnym charakterze. Sytuacja konsumenta zależy każdorazowo
od wahań „w górę” kursu waluty indeksacji, przy czym umowa kredytu zawarta
przez strony nie przewiduje żadnej górnej granicy tego kursu, po której osiągnięciu
dalszy jego wzrost nie wpływa już na wysokość świadczeń spełnianych przez
konsumenta na rzecz banku. Poprzez wyznaczenie takiej granicy strony umowy
dzieliłyby między siebie ryzyko związane ze wzrostem kursu waluty indeksacji. Jest
to tym istotniejsze, że umowa kredytu generuje długoterminowy stosunek prawny,
w związku z czym znaczny wzrost kursu waluty obcej względem kursu z dnia
I CSK 1197/25
4
zawarcia umowy kredytu powoduje, że zostają zaburzone proporcje pomiędzy
łączną wysokością rat kapitałowo-odsetkowych spłaconych przez konsumenta a
wysokością udostępnionego mu kapitału.
W ten sposób dochodzi do nierównomierności ryzyka, które z uwagi na
przewidziany w umowie kredytu mechanizm dla przedsiębiorcy jest istotnie
ograniczone, zaś dla konsumenta nieograniczone. Innymi słowy, każdy kurs „w
górę” według istniejącego w umowie mechanizmu, a zatem zmiana niekorzystna
ekonomicznie dla słabszej strony umowy, jest dla konsumenta wiążący (ad
infinitum) bez względu na jego wysokość czy okoliczności zmiany i to w
nieograniczonym zakresie, na co konsument w żadnym razie nie ma wpływu.
Natomiast analogicznego ryzyka ad infinitum bank na siebie wobec konsumenta nie
przyjmuje. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie i to właśnie przesądza o
abuzywnym charakterze zawartych w umowie postanowień dotyczących indeksacji
(zob. wyrok SN z 16 maja 2024 r., II CSKP 1305/22).
Z kolei w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
przyjmuje się, że celem dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w
sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. z 1993 r., L
95, s. 29) jest ochrona konsumenta i przywrócenie równowagi pomiędzy stronami
poprzez wyłączenie zastosowania warunków uznanych za nieuczciwe przy
jednoczesnym zachowaniu, co do zasady, ważności pozostałych warunków umowy
(wyroki TSUE: z 23 listopada 2023 r., C-321/22, ECLI:EU:C:2023:911, pkt 91; z 29
kwietnia 2021 r., C-19/20, ECLI:EU:C:2021:341, pkt 72 i przywołane tam
orzecznictwo). Chodzi przy tym o zastąpienie formalnej równowagi praw
i obowiązków stron, ustanowionej w umowie, równowagą rzeczywistą, która
przywraca równość stron (wyrok TSUE z 15 marca 2012 r., C-453/10,
ECLI:EU:C:2012:144, pkt 28 i przywołane tam orzecznictwo).
Zastąpienie wyeliminowanych z umowy postanowień abuzywnych
dotyczących zasad ustalania kursu waluty obcej innym sposobem ustalania tego
kursu, np. kursem średnim Narodowego Banku Polskiego, co jest postulowane
w wielu skargach kasacyjnych wnoszonych przez banki, w tym w skardze
wniesionej w niniejszej sprawie, nie doprowadziłoby do wprowadzenia rzeczywistej
I CSK 1197/25
5
równowagi pomiędzy bankiem a konsumentem, ponieważ konsument dalej
ponosiłby nieograniczone ryzyko związane ze wzrostem kursu waluty obcej. W
umowie kredytu w dalszym ciągu nie byłoby bowiem postanowienia limitującego
ryzyko ekonomiczne po stronie konsumenta. Zmieniłby się wyłącznie sposób
ustalania kursu waluty obcej, co jest niewystarczające do uznania, że pozycja
banku i konsumenta stała się równorzędna.
Uzasadniając potrzebę dokonania przez Sąd Najwyższy wykładni art.
3851 § 1 i 2 k.c. skarżący przywołuje orzecznictwo sprzed kilku lat (nawet z 2016 r.),
nie dostrzegając, że wskazywane kwestie zostały już rozstrzygnięte
w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Istotne znaczenie ma w tym kontekście w szczególności uchwała pełnego
składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, która
z chwilą jej podjęcia uzyskała moc zasady prawnej w świetle art. 87 § 1 zd. 1
ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r.,
poz. 622), i jako taka wiąże inne składy Sądu Najwyższego.
Zgodnie z uchwałą:
1. w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej
stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,
w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego
postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej
wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże
także w pozostałym zakresie.
3. jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu
niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy
całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu,
powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na
rzecz każdej ze stron.
I CSK 1197/25
6
4. jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej
postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot
wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia
następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem
banku związanie postanowieniami umowy.
5. jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej
postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze
stron odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków
pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili
popadnięcia w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.
Odpowiedzi sformułowane w punktach pierwszym i drugim uchwały
determinują ocenę wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
w szczególności w zakresie, w jakim pozwany wskazuje na możliwość utrzymania
w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej po wyeliminowaniu
z niej postanowień dotyczących zasad ustalania tego kursu mających charakter
abuzywny i zastąpienia ich innym sposobem określenia kursu waluty obcej, np.
poprzez odwołanie się do kursu średniego NBP.
Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego
orzeczono na podstawie art. 98 § 1, § 11 i 3 w zw. z art. 108 § 1, art. 391 § 1 i art.
39821 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7 i § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 20 rozporządzenia
Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za
czynności radców prawnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1935).
[M.O.]
[a.ł]
