I CSK 1135/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
28 października 2025 r.
SSN Dariusz Pawłyszcze
na posiedzeniu niejawnym 28 października 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa S. K.
przeciwko F. w W.
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej F. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 11 października 2023 r., I ACa 1283/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od F. w W. na rzecz S. K. 5400 (pięć tysięcy
czterysta) zł kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w
wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie po upływie
tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia
zobowiązanemu.
(G.G.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 5 kwietnia 2022 r., II C 1370/21 Sąd Okręgowy w Łodzi zasądził
od spadkobiercy testamentowego (fundacji) na rzecz wydziedziczonego syna
spadkodawcy 250 682 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 14
października 2020 r. tytułem zachowku.
Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił
apelację fundacji.
I CSK 1135/24
2
Sąd drugiej instancji ustalił, że powodowy syn zmarłego nie nawiązał
głębokiej więzi z ojcem, ponieważ rodzice rozwiedli się, gdy był jeszcze dzieckiem.
Gdy powód usamodzielnił się, ojciec zażądał aby przejął od niego jego obowiązek
alimentacyjny wobec byłej żony (matki powoda), lecz syn odmówił. Powód (w latach
80-tych XX w.) wyemigrował do Kanady, a od 1997 roku mieszka z rodziną na
Hawajach, w 2010 roku otrzymał obywatelstwo amerykańskie. Ojciec prosił syna o
powrót do Polski (żona powoda też jest Polką), lecz syn odmówił. Po narodzinach
dziecka syn prosił ojca, aby przynajmniej dopóki dziecko jest małe zamieszkał z
jego rodziną na Hawajach i pomógł w opiece nad dzieckiem, lecz ojciec odmówił i
mimo zaproszeń nigdy nie odwiedził syna na Hawajach. Powód z rodziną bywał w
Polsce co dwa lata i wówczas widywał się z ojcem. W pozostałym czasie
utrzymywał kontakt telefonicznie i przez Skype’a.
W testamencie ojciec jako podstawę wydziedziczenia syna i jego córki
wskazał uporczywe, trwające wiele lat, nieutrzymywanie z nim kontaktu,
nieinteresowanie się stanem jego zdrowia i sytuacją materialną. Jednak Sąd
odwoławczy ustalił, że poza pożyczką w wysokości 60 000 zł ojciec nie zwracał się
do syna o pomoc. Syn udzielił tej pożyczki w 2015 roku, a ojciec zwrócił w 2017
roku.
Sąd Apelacyjny uznał, że nie zachodzą podstawy wydziedziczenia.
Pozwana fundacja wniosła o przyjęcie do rozpoznania skargo kasacyjnej
z uwagi na:
1. wystąpienie istotnego zagadnienia prawnego, polegającego na udziale
w postępowaniu podmiotu spoza kręgu rodziny, tj. fundacji, która nie zna historii
rodziny oraz nie ma wiedzy co do innych istotnych relacji rodzinnych informacji, a
co za tym idzie, ma ograniczoną możliwość wykazania niezasadności powództwa,
a w orzecznictwie nie ma linii orzeczniczych poruszających podobne stany
faktyczne, gdzie pozwanym w sprawie jest podmiot spoza rodziny spadkodawcy;
2. potrzebę wykładni 1008 k.c. w zakresie warunków skuteczności
wydziedziczenia spadkobiercy. ponieważ nie ma w judykaturze jednolitego
stanowiska ustalającego jasne, przejrzyste wytyczne, którymi sądy winny się
kierować przy ustalaniu skuteczności wydziedziczenia;
I CSK 1135/24
3
3. oczywistą zasadność skargi kasacyjnej w zakresie zarzutów naruszenia
prawa materialnego, tj. art. 948 § 1 i 2 w zw. z art. 1008 pkt 3 k.c., a także art. 21
ust. 1, art. 45 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 Konstytucji RP, poprzez nierespektowanie
ostatniej woli spadkodawcy, zawartej zarówno w testamencie jak i obszernym
uzasadnieniu swojej decyzji o wydziedziczeniu, wypaczając w sposób oczywisty
sens instytucji spadkobrania, jak i poszanowania oświadczenia woli testatora.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., tym się
różni od potrzeby wykładni przepisów prawnych (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), że nie
sprowadza się do rozumienia pojęcia użytego w przepisie prawnym. Zagadnienie
prawne powstaje, gdy dokonanie prawidłowej subsumcji ustalonego stanu
faktycznego wymaga uwzględnienia kilku przepisów, niekiedy regulujących odrębne
kwestie. Zagadnienie prawne powstaje zazwyczaj na tle wzajemnej relacji dwóch
przepisów, tj. czy jeden nich wyłącza drugi, czy też stosuje się je niezależnie.
Oczywiście może się zdarzyć, że po dokonaniu wykładni niejasnego przepisu
powstaje zagadnienie prawne związane z wzajemną relacją już wyłożonych
przepisów. Podniesienie zagadnienia prawnego wymaga sformułowania pytania, na
które ma odpowiedzieć Sąd Najwyższy, a koniecznego do rozstrzygnięcia sprawy.
Skarżąca nie sformułowała żadnego pytania. Skarżąca stwierdza, że reguły
rozkładu ciężaru dowodu stosowane przez sądy w procesach o zachowek nie są
adekwatne w przypadku dziedziczenia przez podmiot spoza rodziny, niemający
wiedzy, poza treścią testamentu, o przyczynach wydziedziczenia oraz relacjach
rodzinnych mogących potwierdzić lub podważyć przyczyny wydziedziczenia
wskazane w testamencie. Przy tym skarżąca nie wyjaśniła, czy sądy wadliwie
stosują ustanowione prawem reguły rozkładu ciężaru dowodu, czy też samo prawo
jest wadliwe i wymaga zmiany w celu umożliwienia spadkobiercom spoza rodziny
efektywnej obrony przed żądaniem zachowku.
2. Wskazane w testamencie przyczyny wydziedziczenia mogą być oceniane
w świetle art. 1008 pkt 1 lub 3 k.p.c. Skarżąca nie wskazała, które z pojęć użytych
w tych przepisach wymaga wykładni w celu rozstrzygnięcia o zasadności skargi
kasacyjnej.
I CSK 1135/24
4
3. Sąd drugiej instancji nie mógł naruszyć art. 948 k.c. dotyczącego wykładni
testamentu, ponieważ ani w uzasadnieniu wyroku, ani w skardze kasacyjnej nie
występuje zagadnienie wykładni testamentu. Skarżący zarzuca, że zaskarżony
wyrok nie respektuje woli spadkodawcy wydziedziczenia swojego syna, lecz nie
zarzuca niewłaściwego tłumaczenia woli spadkodawcy. Wola ta była oczywista:
pozbawienie syna prawa do zachowku, Sąd odwoławczy nie negował tej woli,
a jedynie stwierdził brak podstaw do realizacji tej woli, a te podstawy reguluje
art. 1008 k.c.
Skarżący nie wskazał, na czym ma polegać oczywiste naruszenie art. 1008
pkt 3 k.c. Uzasadnianie naruszenia tego przepisu nierespektowaniem woli
spadkodawcy jest chybione, gdyż celem tego przepisu jest właśnie
nierespektowanie woli spadkodawcy. Przepis ten ogranicza swobodę testowania
przez uzależnienie skuteczności wydziedziczenia od okoliczności niezależnych od
spadkodawcy. Brak więzi rodzinnej nie jest podstawą do wydziedziczenia. Tą
podstawą jest uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem
spadkodawcy. Syn, który ponad 30 lat przed śmiercią ojca osiedlił się za granicą (a
20 lat licząc od osiedlenia się na Hawajach), nie ma obowiązku powrotu do Polski
ze względu na samotną starość ojca, szczególnie jeśli nie był wychowywany przez
ojca, który po rozwodzie z matką powoda założył nową rodzinę i miał w tym
związku kolejnego syna. Skarżący podnosi, że spadkodawca przed sporządzeniem
testamentu skontaktował się z fundacją i zapewnił, że jego decyzja o
wydziedziczeniu syna jest w pełni świadoma, dojrzała i przemyślana. Są to
okoliczności nieistotne w świetle art. 1008 k.c.
Sąd Najwyższy nie ma kompetencji, czy ustanowione w art. 1008 k.c.
ograniczenia możliwości wydziedziczenia są zgodne z Konstytucją, gdyż jest to
domeną Trybunału Konstytucyjnego. Pominąwszy spory prawne, Sąd Najwyższy
zauważa, że ograniczenia swobody testowania budzą liczne kontrowersje etyczne.
Stanowisko żądające większej swobody zderza się ze stanowiskiem, że majątek
spadkodawcy w sensie moralnym należy w jakiejś części do jego rodziny,
niezależnie od woli spadkodawcy. Podnoszony jest pogląd o prawie do swobody
rozporządzania, w tym na wypadek śmierci, majątkiem zgromadzonym osobiście
i dużym ograniczeniu tego prawa w przypadku majątku odziedziczonego po
I CSK 1135/24
5
przodkach. Polskie prawo niestety nie rozróżnia źródeł pochodzenia majątku
spadkodawcy i cały jego majątek poddaje tym samym regułom dziedziczenia,
krytykowanym z obydwu stron. Należy też uwzględnić, że postulowane przez
skarżącego ułatwienie dziedziczenia przez fundacje i inne organizacje mogłoby
zwiększyć już istniejące zjawisko w postaci manipulowania ludźmi w podeszłym
wieku.
Ze względu na brak podstaw do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi.
Na podstawie art. 98 § 1 i 11 k.p.c. powodowi przysługuje od skarżącej zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
(G.G.)
[a.ł]
