Wyrok z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 527/00
Żądanie ustalenia wstąpienia w stosunek najmu lokalu mieszkalnego nie
ulega przedawnieniu.
Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)
Sędzia SA Anna Owczarek
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janusza K. przeciwko Grażynie D. i
Witoldowi D. o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu, po rozpoznaniu w Izbie
Cywilnej w dniu 12 lutego 2002 r. na rozprawie kasacji powoda od wyroku Sądu
Okręgowego w Przemyślu z dnia 25 marca 1999 r.
uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Krośnie
– Ośrodek Zamiejscowy w Przemyślu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Sąd Rejonowy w Przemyślu wyrokiem z dnia 30 grudnia 1998 r. ustalił, że Jan
K. wstąpił w stosunek najmu lokalu mieszkalnego, położonego w P. przy ul. D. nr 83
w miejsce jego babki Wandy F., zmarłej w dniu 17 czerwca 1986 r.
Sąd Okręgowy w Przemyślu wyrokiem z dnia 25 marca 1999 r., uwzględniając
apelację pozwanych, zmienił powyższy wyrok i oddalił powództwo. Stwierdził, że
zgłoszone przez powoda roszczenie o wstąpienie w stosunek najmu, oparte na art.
691 k.c. – obowiązującym w chwili śmierci najemcy – jest "z istoty swej"
roszczeniem majątkowym i podlega przedawnieniu (art. 117 § 1 i art. 118 k.c.).
Skoro pozwani – kierując się rozstrzygnięciem zapadłym w innej sprawie – podnieśli
zarzut przedawnienia, należało powództwo oddalić. Sąd Okręgowy podkreślił, że
nie jest to powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa, lecz powództwo o
świadczenie, co miałoby wynikać z poglądu prawnego, wyrażonego w uchwale
Sądu Najwyższego z dnia 15 września 1995 r., III CZP 113/95 (OSNC 1995, nr 12,
poz. 178). Stwierdził ponadto, że ustalenia Sądu Rejonowego, według których
poprzednicy prawni powoda, w tym jego babka Wanda F., zajmowali sporny lokal
na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale jest ustaleniem dowolnym, skoro
powód sam przyznał, że w dokumentach rodzinnych nie odnalazł takiej decyzji.
Zdaniem Sądu Okręgowego, okoliczność, że małoletni syn powoda miał wpisany w
kartotece przychodni lekarskiej inny adres niż spornego lokalu stanowiła podstawę
do ustalenia – odmiennego w stosunku do przyjętego przez Sąd Rejonowy – że
powód w dacie śmierci jego babki nie zamieszkiwał w tym mieszkaniu.
Kasację od powyższego wyroku powód oparł na obu podstawach kasacyjnych
z art. 3931
k.p.c. i wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy
Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego zmianę i
uwzględnienie powództwa. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego
zarzucił naruszenie art. 117 § 1 i art. 118 k.c. przez błędną ich wykładnię i w
konsekwencji niewłaściwe zastosowanie wskutek uznania, że powód wystąpił z
roszczeniem majątkowym, podlegającym przedawnieniu, a także naruszenie
przepisów ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. – Prawo lokalowe (jedn. tekst: Dz.U. z
1962 r. Nr 47, poz. 227) oraz art. 659 k.c. przez uznanie, że skoro powód i jego
poprzednicy prawni nie opłacali całego czynszu w formie pieniężnej, to nie byli
najemcami spornego lokalu, mimo że czynsz może być uiszczany w formie innych
świadczeń. Wskazując na podstawę naruszenia prawa procesowego, skarżący
zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez błędną ocenę dowodów i w
konsekwencji wadliwe ustalenie, że powód nie zamieszkiwał w spornym mieszkaniu
aż do śmierci jego babki, naruszenie art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c. przez
niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przyczyn, dla których sąd
drugiej instancji nie podzielił oceny dowodów, dokonanej przez sąd pierwszej
instancji, a także naruszenie art.189 k.p.c. przez uznanie, że powód nie wykazał
interesu prawnego w wytoczeniu powództwa.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rozpoznając kasację w jej granicach, należało ocenić w pierwszej kolejności –
podniesiony w ramach podstawy z art. 3931
pkt. 2 k.p.c. – zarzut naruszenia
przepisów kodeksu postępowania cywilnego.
W myśl art. 233 § 1 k.p.c., sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według
swego przekonania na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego
materiału. Przepis ten, przy uwzględnieniu treści art. 328 § 2 k.p.c., nakłada na sąd
orzekający obowiązek wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie
materiału, uwzględnienia wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu,
skonkretyzowania okoliczności mających znaczenie dla oceny ich mocy i
wiarygodności, wskazania jednoznacznego kryterium oraz argumentacji
pozwalającej wyższej instancji i skarżącemu na weryfikację dokonanej oceny w
przedmiocie uznania dowodu za wiarygodny bądź też jego zdyskwalifikowanie, a
także przytoczenia w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia dowodów, na których
sąd się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności.
Nie budzi wątpliwości, że tylko w wypadku, gdy sąd zrealizuje te obowiązki,
spełnione zostają, wynikające z art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c., wymogi
dotyczące oceny dowodów oraz wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.
Sąd Okręgowy, dyskwalifikując przyjętą przez Sąd Rejonowy ocenę dowodów
– przeprowadzonych na okoliczność zamieszkiwania powoda w spornym
mieszkaniu – tylko na tej podstawie, że adres wpisany do kartoteki lekarskiej syna
powoda był inny od adresu powoda – bez wyjaśnienia tej okoliczności, a także bez
odniesienia się do mocy pozostałych dowodów – nie wypełnił wspomnianych
obowiązków. Naruszył więc art. 233 § 1 i art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.
Okoliczność, że powód w dokumentach rodzinnych nie odnalazł decyzji
o przydziale spornego lokalu jego poprzednikom prawnym także nie mogła stanowić
wystarczającej podstawy do zdyskwalifikowania oceny dowodów, przeprowadzonej
przez Sąd Rejonowy i ustalenia, że poprzednicy prawni powoda nie byli najemcami
tego lokalu. Sąd Okręgowy opierając swą ocenę dowodów w zakresie wskazanym
tylko na tej jednej okoliczności, uchybił tym samym podanym wyżej regułom i
przepisom.
Przechodząc do oceny zarzutów powołanych w ramach podstawy kasacyjnej z
art. 3931
pkt. 1 k.p.c. niezbędne jest – zważywszy na poglądy prawne
zaprezentowane w zaskarżonym wyroku – poczynienie zasadniczych uwag
dotyczących pojęcia "roszczenia" w znaczeniu przyjętym w prawie cywilnym
materialnym oraz instytucji przedawnienia pozostającej w ścisłym związku z tym
pojęciem.
W nauce prawa przez roszczenie rozumie się, wynikające z prawa
podmiotowego, uprawnienie domagania się od innego podmiotu prawa określonego
zachowania się – działania lub zaniechania. Zakres określonego zachowania się
zobowiązanego wyznacza równocześnie sferę możności postępowania
uprawnionego, istota przedawnienia polega natomiast na tym, że po upływie
określonego w ustawie terminu ten, przeciwko komu kieruje się roszczenie
(dłużnik), może uchylić się od jego spełnienia. Przedawnieniu ulegają więc
roszczenia zmierzające do zaspokojenia osoby uprawnionej (wierzyciela). Sąd
Najwyższy w wyroku z dnia 1 marca 1963 r., III CR 193/62 (OSNCP 1964, nr 5,
poz. 97) trafnie podkreślił, że skoro uchylenie się od zaspokojenia wchodzi w
rachubę tylko co do takiego uprawnienia, w stosunku do którego aktualne jest
zaspokojenie, to przedawnić się może tylko takie uprawnienie, którego
odpowiednikiem jest obowiązek zaspokojenia. Zarzut przedawnienia może więc
spowodować oddalenie powództwa tylko wówczas, gdy przedmiotem procesu jest
roszczenie w znaczeniu wyżej przedstawionym. Dodać trzeba, że z zastrzeżeniem
wyjątków w ustawie przewidzianych, przedawnieniu ulegają roszczenia majątkowe.
Jeśli powód nie dochodzi roszczenia w tym właśnie znaczeniu (żądanie
zgłoszone w pozwie nie zmierza do zaspokojenia powoda), przedmiotem zaś
procesu jest – jak w rozpoznawanej sprawie – roszczenie procesowe o ustalenie,
że z mocy prawa wstąpił w stosunek najmu lokalu mieszkalnego, czyli ustalenie
istnienia stosunku prawnego, to zarzut przedawnienia jest bezprzedmiotowy.
W świetle przedstawionego wywodu oraz treści zgłoszonego w pozwie
żądania nie może budzić wątpliwości, że powód wystąpił z powództwem o ustalenie
istnienia stosunku prawnego. Powództwo, którego podstawę materialnoprawną
stanowi art. 691 k.c., nie jest – jak to ocenił Sąd Okręgowy, błędnie odczytując
powołaną na wstępie uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 15 września 1995 r. –
powództwem o zasądzenie świadczenia (nieprecyzyjnie określanym przez Sąd
Okręgowy jako "powództwo o świadczenie").
W kasacji trafnie zarzucono naruszenie także art.189 k.p.c. Zawarte
w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stwierdzenia, dotyczące konieczności
wykazania przez powoda istnienia po jego stronie interesu prawnego w uzyskaniu
orzeczenia uwzględniającego powództwo, wskazują, że – zdaniem Sądu
Okręgowego – powód nie wykazał istnienia interesu prawnego w wytoczeniu
powództwa. Jest to ocena błędna. W sytuacji, gdy pozwani twierdzą, że powód
zajmuje sporne mieszkanie bez tytułu prawnego i zażądali jego eksmisji, jest
oczywiste, że powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia, iż na podstawie art.
691 k.c. wstąpił w stosunek najmu spornego mieszkania.
Z przytoczonych względów należało kasację, jako usprawiedliwioną,
uwzględnić i orzec, jak w sentencji (art. 39313
§ 1 i art. 108 § 2 w związku z art.
39319
k.p.c.).
